Жоғалған қасиетті кітап – "Даева" Аржанг. Манихей дінінің суреттерімен толық, Мани пайғамбар жазған кітабы. Тарихы, мазмұны және сақталуы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Манихаизм дінінің жоғалған киелі кітабы – Даева
Disappeared holy book of the Manichaean religion
the Daeva
Аржанг (әржaң; , «Құрметті» деген мағынаны білдіреді), сондай-ақ «Суреттер кітабы» деп те аталады, Манихаизмнің қасиетті кітаптарының бірі болды. Оны пайғамбары Мани сирий тілінде жазып, кейіннен соғд тіліне аударған. Бұл кітап қасиетті мәтін ретінде ерекшеленеді, себебі оның ішінде манихейлік космогонияны бейнелейтін көптеген суреттер болған, олар мәтіннің ажырамас бөлігі саналған. Мани салған түпнұсқа Аржанг жоғалып кетті және оның нақты мазмұны белгісіз. Дегенмен, оның суреттерінің жоғары сапалы болғаны мәлім, ал көшірмелері 1092 жылға дейін Таяу Шығыста сақталған, сол кезде Газни кітапханасында бір көшірмесі болғандығы тіркелген. Неміс Түрфан экспедициялары кезінде манихейлік өнердің табылуынан бастап, ғалымдар Аржангтың стилін қайта құрастыра бастады және манихейлік өнердің жалпы әсерін қайта бағалады.
The Arzhang ( ارژنگ/Arzhang; ; , meaning "Worthy"), also known as the Book of Pictures, was one of the holy books of Manichaeism. It was written and illustrated by its prophet, Mani, in Syriac, with later reproductions written in Sogdian. It was unique as a sacred text in that it contained numerous pictures designed to portray Manichaean cosmogony, which were regarded as integral to the text. The original Arzhang illustrated by Mani has been lost and its exact content is unknown. However, it is known that its illustrations were of appreciable quality, and copies were preserved in the Middle East as late as 1092 AD, when it is recorded that the library of Ghazni held a copy. Since the discovery of Manichaean artwork during the German Turfan expeditions, scholars began piecing together the style of the Arzhang and reassessed the influence of Manichaean art in general.
Мазмұны мен мақсаты
Манидің негізгі сенімдерінің бірі – өнердің (атап айтқанда, сурет салу, каллиграфия және музыка) құдайлық рухпен (орта парсы тілінде: Mihryazd) бірдей құрметке ие екендігі болды. Ол өнер тудырудың, Құдайдың тірі жандарды жаратумен салыстырылатынына сенді, сондықтан өнерді қабылдау материалдық әлемдегі кез келген басқа нәрседен гөрі құдайлық акт деп есептелді. Манихейзмнің 1400 жылдық тарихында діннің үйретілімдері мен сенімдерін түсіндіру үшін суреттерден тұратын оқулықтар қолданылды. Бастапқыда-ақ, пайғамбар Мани өзінің дінін (Заратустра, Будда және Исаның (Христос) үйретілімдерін қамтиды) әмбебап және демек, «мәдениеттер аралық» деп қарастырды, бұл оның Еуропадан Азияға кеңінен таралуына себеп болды. Манихейлік миссия ауызша, мәтіндік және бейнелі сияқты көп қырлы коммуникация құралдарын пайдаланды, осылайша сенімдер кірген әртүрлі мәдениеттерге бейімделе алды. Бұл сурет кітаптары манихейзмнің негізгі тақырыптарын қамтыды, мысалы, жарық пен қараңғылықтың дуализмі, діни ғаламның карталары, адамның құтқарылу процесі, сондай-ақ түрлі манихейлік пайғамбарлар мен құдайлар, және олар манихейлік канонның маңызды бөліктері саналды. Манидің түпнұсқа суреттері туралы Зсузанна Гулацси былай деп атап көрсетеді: «Суреттер алғаш рет үшінші ғасырдың ортасында Месопотамияда Манидің тікелей қатысуымен жасалған және кейіннен көшіру арқылы сақталған, дін Азия құрлығында тарағандықтан, олар әртүрлі көркемдік және мәдени нормаларға бейімделді». Гулацси Юань дәуіріндегі жібек суреттер – «Ғаламның манихейлік диаграммасы» және «Манидің құтқарылу туралы үйретілімдеріне арналған уағыз» – Манидің суреттер кітабын оқыту әдісі ретінде пайдалану дәстүрінің синизацияланған нұсқаларының мысалы ретінде, әсіресе сол дәуірдегі қытай манихейшілігінің космологиясына түсінік береді.
One of Mani's primary beliefs was that the arts (namely painting, calligraphy, and music) were of the same esteem as the divine spirit (Middle Persian: Mihryazd), believing that the creation of art was comparable to god's creation of living forms, and therefore the experience of art was more of a divine act than any other in the material world. Throughout the 1400 year history of Manichaeism, didactic books of paintings were used to illustrate the religion's teachings and beliefs. From the beginning, the prophet Mani envisioned his religion (which included the teachings of Zarathustra, Buddha, and Christ) as a universal and therefore "transcultural" entity, leading to its vast spread from Europe to Asia. The Manichaean mission employed multifaceted means of communication (including oral, textual, and pictorial) so the beliefs may adapt to the variety of cultures it entered. These picture books covered the primary themes of Manichaeism, such as its dualism of light and darkness, maps of a religious universe, the process of human salvation, as well as various Manichaean prophets and deities, and were considered principal pieces of the Manichaean canon. On the subject of Mani's original paintings, Zsuzsanna Gulácsi notes that the "paintings were created first in mid third century Mesopotamia with direct involvement from Mani and were later preserved by being copied and adapted to a wide variety of artistic and cultural norms, as the religion spread across the Asian continent." Gulácsi points to the Yuan era silk paintings Manichaean Diagram of the Universe and Sermon on Mani's Teaching of Salvation as examples of sinicized variations of Mani's tradition of using a Book of Pictures as a method of teaching, specifically providing insight into the cosmology of the era's Chinese Manichaeism.
Табысы мен мұрасы
Түрфанда манихейлік суреттер табылғаннан кейін өнер тарихшысы Томас В. Арнольд, Сафави империясы кезінде парсы миниатюралық сурет салу стиліне манихейлік кітап жасау дәстүрі бастау бергенін айтты. Арнольд былай деді: «Осы суреттерді тудыра алатын жалғыз басқа діни өнер – манихейлік өнер. Бет-әлпеттер мен тұлғалардың шығыстық сипаты және Орта Азияда сақталған манихейлік суреттермен техникалық ерекшеліктерінің ұқсастығы, осы керемет суреттердің бастауын осы суреттерге іздеу керек екенін көрсетеді». Зюзанна Гулацци фрагменттерді зерттегеннен кейін, суреттердің бірінің түпнұсқа манихейлік суреттер кітабынан алынғанын, онда Манидің түпкілікті Аржаңынан шыққан (иконография, сурет салу стилі және түс қолдану сияқты) элементтер болатынын және олар манихейлердің келер ұрпақтарының дәстүрлі сурет салу стиліне айналғанын қорытындылады. Сонымен қатар, Түрфан фрагменттері негізінен парсылық сипатқа ие, әсіресе Сасанид дәуірінен (Мани өмір сүрген кезең) сақталған өнерге ұқсас, сызықтардың сапасы, беттердің қарапайымдығы және киімдердің бүктемелеріндегі егжей-тегжейлілік сияқты айқын элементтері бар. Бұл ұқсастықтар Түрфан фрагменттерін Ислам келгенге дейінгі Ұлы Иран аймағындағы өнер туралы белгілі мәліметтермен байланыстырады. Буддизмде «э токи» (絵解[き], «суретті түсіндіру, суретті ашу») деп аталатын тәжірибе, 931 жылдан бастап Қытайда пайда болған Таза Жер Буддистерінің оқыту әдісі ретінде қолданылды. «Этоки» қойылымдары әдетте залдарды Будданың өмірін және түрлі буддалық принциптерді бейнелейтін тік прокрудкалармен толтырады. Бұл тәжірибе, Буддизм сияқты, Қытайдан Жапонияға тарады. Прокрудкаларда сонымен қатар жапон буддизмінің негізін қалаушы деп есептелетін ханзада Шотокудың өмірі де бейнеленген. Манидің өмірі туралы исламдық деректемеде пайғамбар Шапур I билігінде Сасанидтер империясының зороастризм дініне қарсы секталық қозғалысты құрған суретші ретінде сипатталған. Қауіп-қатерлерге ұшыраған Мани Түркістанға қашып, онда жақтастарын жинап, бірнеше ғибадатханаларды суреттеді (айта кетейік, Бамиандағы кейбір суреттер Маниге жатқызылады). Мани өзінің көкке баратынын шәкірттеріне айтқаннан кейін бір жыл бойы үңгірде жалғыздыққа кетті. Бір жылдан кейін Мани Аржаңмен оралды, оны көктен әкелгенін мәлімдеді. Шапур қайтыс болғаннан кейін, ол көптеген ізбасарларымен бірге Парсыға қайта оралды. Бұл деректерге сәйкес, жаңа патша Бахрам I Маниді қабылдап, оған жақсылық жасады, бірақ кейіннен оның діни ересі үшін тірідей терісін сызып тастады. Қазіргі Өзбекстандағы Әли Шир Наваидің 16 ғасылғы суретінде Мани Бахрамның тағында, патша пайғамбардың суретін қарап тұрғанда бейнеленген. Ислам дәстүрінде (Ибн әл-Надимнің Мани өмірі туралы баяндамасын қоспағанда) Мани көбінесе «Рассам Мани» деп аталады, бұл «Діннің негізін қалаушы» деген атауды ауыстырады. Сонымен қатар, Аржаң – Фердоусидің «Шахнамесінде» Кай Кавусты Мазандеранға алып кеткен және Ростам алтыншы сынағында жеңген даеваның (демонның) аты. Орта парсы тілінде «аржаң» сөзі «асыл» дегенді білдіреді, бұл ортақ атаулардың себебі болуы мүмкін, бірақ (Томас В. Арнольдтың парсы миниатюралық сурет салуының манихейлік тегі туралы теориясы дұрыс болса) Аржаң кейіпкері алдымен Аржаң стилінде суреттелген болар еді.
Following the discovery of Manichaean paintings in Turfan, art historian Thomas W. Arnold suggested that the Manichaean tradition of illustrative bookmaking was the source of Persian miniature painting style during the time of the Safavid Empire. Arnold stated: "The only other religious art that could have produced these pictures was the Manichaean, the Eastern Character of the types of face and figure, and the similarity in technical details to the Manichaean paintings that have survived in Central Asia, suggest that this is the source to which these strange pictures must be traced back." From her studies of the fragments, Zsuzsanna Gulácsi concluded that a set of the artwork come from an authentically Manichaean book of pictures, harboring elements (such as the iconography, brush style, and use of colors) that originated in Mani's original Arzhang and were turned into the traditional painting style of future generations of Manichaeans. Additionally, the Turfan fragments possess a primarily Persian appearance, specifically similar to the art that has survived from the Sassanid era (during which Mani lived), with such identifiable elements as the quality of the lines, the simplicity of the faces, and the exuberant amount of detail in the folds of the garments. These similarities link the Turfan fragments to what is known of art in the Greater Iran area before the arrival of Islam. The Buddhist practice known as e toki (絵解[き], meaning "picture deciphering, picture explaining") was used by the Japanese Pure Land Buddhists as a method of teaching, beginning in China as early as 931 AD. Etoki performances typically filled halls with vertical scrolls that illustrated the story of the Buddha and various Buddhist principles. Like Buddhism itself, this practice spread into Japan from China. The scrolls also often illustrated the life of Prince Shōtoku, who is credited as the founder of Japanese Buddhism. An Islamic account of Mani's life described the prophet as a painter who founded a sectarian movement against the Zoroastrian state religion of Sassanid Persia under Shapur I. Prompted by threats, Mani fled to Turkestan, where he gained followers and painted a few temples (incidentally, a few paintings in Bamyan are attributed to Mani). Mani then spent a year in the solitude of a cave after telling his followers that he was going to heaven. After the year, Mani returned with the Arzhang, which he said he had brought down from heaven. After the death of Shapur, he and a large procession of followers returned to Persia. According to this account, the new king Bahram I received and favored Mani, but he was later flayed alive for his heresies. In a 16th century painting by Ali Shir Nava'i from modern day Uzbekistan, Mani is shown at the throne Bahram as the king inspects one of the prophet's illustrations. In Islamic tradition (excluding Ibn al Nadim's account of Mani's life) Mani is referred to as "Mani the Painter", almost always replacing the topos of "Founder of a Religion". In addition, Arzhang is the name of the daeva (demon) in Ferdowsi's Shahnameh who takes Kay Kāvus to Mazanderan, and whom Rostam defeats in his sixth trial. The word "arzhang" meaning "worthy" in Middle Persian is likely the reason for the shared names, although it is coincidental (if Thomas W. Arnold's theory on the Manichaean origin of Persian miniature painting is correct) that the character of Arzhang first would've been illustrated in the style of the Arzhang.