Мандейлер: Тарихы, діні және қазіргі хал-ахуалы

Кіріспе

Орта Шығыс этно-дін тобы

Мандайлар (المندائيون al Mandāʾiyyūn), сондай-ақ Мандай сабилері (الصابئة المندائيون al Ṣābiʾa al Mandāʾiyyūn) немесе жай ғана сабилер (الصابئة al Ṣābiʾa) деп аталады, олар мандайлықтардың этно-дін тобы. Олар Жақияның соңғы және ең маңызды пайғамбар болғанына сенеді. Шомылдыру рәсімін алғаш рет орындаған діни топтардың бірі және бүгінгі күнге дейін сақталған гностицизм ілімінің алғашқы жақтастары болуы мүмкін. Он жылдар бойы діни қуғын-сүргінге ұшырағандықтан, Ирандағы мандейлер қауымдастығы да азайып барады. Христиандар, яһудилер және зороастрийлер сияқты басқа діни азшылықтардан өзгеше, мандейлерге ешқандай қорғау қарастырылмаған, Ирандағы бахаилердің жағдайымен салыстыруға болады. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, Иракта мандейлердің саны шамамен 5000-ға дейін төмендеді.

Этимология

"Мандей" атауы манда сөзінен шыққан, ол "білімге ие болу" деген мағынаны білдіреді. Мұсылман елдерінде мандеилерді кейде сабилер деп те атайды (الصابئة al Ṣābiʾa), бұл Құрандағы атау, тарихи түрде бірнеше діни топтар өздеріне жатқызып келген (төменде де қараңыз). Арабша "Ṣābiʾ" сөзінің этимологиясы даулы. Бір түсіндірме бойынша, ол араб түбірі ṣ b ʾ ('бұрылу') сөзінің активті жатысы, яғни 'исламға кіргендер'. Тағы бір кең таралған гипотеза бойынша, ол арамей тілінде "крещение жасау" деген мағынаны білдіретін түбірден шыққан.

Шығу тегі

Игнатий Иисустан бастап XVII ғасырда алғаш ұсынған теорияға сәйкес, мандаилер Палестина аймағынан шыққан, кейіннен Месопотамияның батпақты жерлеріне көшіп келген. Бұл теория уақыт өте келе тоқтатылды, бірақ 20 ғасырдың басында мандаи мәтіндерінің алғашқы аудармасы оны қайта жаңғыртты. Рудольф Бультман сияқты дінтанушылар бұл аударманың ерте христиан дінінің дамуына жаңа түсініктер беріп, жарық түсіретініне сенді. Басқа да теориялар бар. Кевин ван Бладель мандаилердің Сасанидтер билігіндегі Месопотамияда V ғасырда пайда болғанын айтады. Карлос Гелберт мандаилердің ежелгі дәуірдің соңында Эдесса қаласында белсенді қауым құрғанын мәлімдейді. Мандаи дін қызметкері және ғалымы Бриха Насорая, қазіргі мандаилердің Израильдің Иордан өзені аймағынан шыққан мандаилердің және Оңтүстік Месопотамияда тұратын мандаилердің (немесе гностиктердің) екі тамырынан тарағанын қабылдайды. Осы екі топтың бірігуі бүгінгі мандаилердің пайда болуына әкелді. Олар өздерін ресми түрде Насурайя деп атайды, яғни құпия рәсімдер мен білімді сақтаушылар. Тағы бір ерте атауы – бхири зидка, яғни «әділдіктің таңдаулысы» немесе «сайланған адал», бұл термин Енох кітабында және Жаратылыс Апокрифі II, 4-те кездеседі. Назорейлер ретінде мандаилер өздерін бнай нхураның – «Нұр ұлдарының» нағыз қауымы деп санайды, бұл термин ессейлерде де қолданылған. Мандаи мәтіндерінде, мысалы, Қоласта, Гинза Рабба және Мандаи Иоанн кітабында, бейт манда (beth manda) биниана раб ḏ срара («Шындықтың Ұлы құрылысы») және битуслима («Кәмілдіктің үйі») деп сипатталған. Мұндай әдеби параллельдер тек Кумраннан табылған ессендік мәтіндерде ғана кездеседі, мысалы, «Израильдегі Кәмілдік пен Шындық үйі» (Қоғамдық Ереже 1QS VIII 9) және «Израильдегі Шындық үйі» сияқты сөз тіркестері бар. Мандай тілі – еврей палестин арамейі, самариялық арамейі, еврей, грек, латын, сондай-ақ аккад және парфян тілдерінің әсерімен пайда болған оңтүстік-шығыс арамей тілінің диалектісі. Мандай тілі көбінесе діни рәсімдерде қолданылады. Діни қызметкер рабби атағын алады, ал құдайға табыну орны – машхана деп аталады. Мандаи деректеріне сәйкес, Насурайя біздің заманымыздың I ғасырында Иерусалим және Иордан өзені маңындағы аймақтарда тұрған. Мандаи жазбаларында мандаилердің Месопотамияда Нұхтың ұлы Шемнен тікелей тарағаны айтылады. Джерард Рассел Ришама Саттар Джаббар Хилоның сөзін келтіреді: «Біздің дініміз әлемдегі ең көне дін. Оның тамыры Адам атадан басталады». Рассел былай деп қосады: «Ол [Ришама Саттар Джаббар Хило] оның тарихын Вавилонға дейін жеткізді, бірақ ол Иерусалимдегі яһудилермен де байланысы болуы мүмкін екенін айтты». Ришама Салах Чохели басқаратын Австралия мандаи Синоды былай мәлімдейді: Мандаилер Жақияның ізбасарлары. Олардың ата-бабалары 2000 жыл бұрын Иордан аңғарынан қашып, Тигр, Евфрат және Карун өзендерінің төменгі ағысында, қазіргі Ирак және Иранда қоныстанған. Шомылу мандаи дінінің басты рәсімі болып табылады және ол тек тұщы су өзенінде ғана жүргізілуі керек.

According to a theory first proposed by Ignatius of Jesus in the 17th century, the Mandaeans originated in the Palestine region and later migrated east to the Mesopotamian Marshes. This theory was gradually abandoned, but was revived in the early 20th century through the first translation of Mandaean texts, which Biblical scholars like Rudolf Bultmann believed capable of shedding new light on the development of early Christianity. There are also other theories. Kevin van Bladel has argued that the Mandaeans originated in Sasanian ruled Mesopotamia in the fifth century. According to Carlos Gelbert, Mandaeans formed a vibrant community in Edessa in late antiquity. Brikha Nasoraia, a Mandaean priest and scholar, accepts a two origin theory in which he considers the contemporary Mandaeans to have descended from both a line of Mandaeans who had originated from the Jordan Valley of Israel, as well as another group of Mandaeans (or Gnostics) who were indigenous to southern Mesopotamia. Thus, the historical merging of the two groups gave rise to the Mandaeans of today. They formally refer to themselves as Naṣuraiia meaning guardians or possessors of secret rites and knowledge. Another early self appellation is bhiri zidqa meaning 'elect of righteousness' or 'the chosen righteous', a term found in the Book of Enoch and Genesis Apocryphon II, 4. As Nasoraeans, Mandaeans believe that they constitute the true congregation of bnai nhura meaning 'Sons of Light', a term used by the Essenes. The beit manda (beth manda) is described as biniana rab ḏ srara ("the Great building of Truth") and bit tušlima ("house of Perfection") in Mandaean texts such as the Qolasta, Ginza Rabba, and the Mandaean Book of John. The only known literary parallels are in Essene texts from Qumran such as the Community Rule, which has similar phrases such as the "house of Perfection and Truth in Israel" (Community Rule 1QS VIII 9) and "house of Truth in Israel." The Mandaic language is a dialect of southeastern Aramaic with Jewish Palestinian Aramaic, Samaritan Aramaic, Hebrew, Greek, Latin, as well as Akkadian and Parthian influences and is closely related to Syriac and especially Jewish Babylonian Aramaic. Mandaic is mainly preserved as a liturgical language. A priest holds the title of Rabbi and a place of worship is called a Mashkhanna. According to Mandaean sources such as the Haran Gawaita, the Nasuraiia inhabited the areas around Jerusalem and the River Jordan in the 1st century CE. According to Mandaean scripture, the Mandaeans descend directly from Shem, Noah's son, in Mesopotamia

Gerard Russell quotes Rishama Sattar Jabbar Hilo, "Ours is the oldest religion in the world. It dates back to Adam." Russell adds, "He [Rishama Sattar Jabbar Hilo] traced its history back to Babylon, though he said it might have some connection to the Jews of Jerusalem." The Mandaean Synod of Australia led by Rishama Salah Choheili states:
Mandaeans are followers of John the Baptist. Their ancestors fled from the Jordan Valley about 2000 years ago and ultimately settled along the lower reaches of the Tigris, Euphrates and Karun Rivers in what is now Iraq and Iran. Baptism is the principal ceremony of the Mandaean religion and may only take place in a freshwater river.

Парф және Сасанид кезеңдері

Элимаиста біздің заманымыздың 2-ші ғасырына дейінгі көптеген көне арамей жазбалары табылды. Әріптер мандейліктерге өте ұқсас болғанымен, Элимаистің тұрғындары мандейлер болған-жоқпын анықтау мүмкін емес. Рудольф Макух мандей әріптері элимаистерден бұрын пайда болған деп есептейді. Мандейлер ерте Ислам дәуірінде гүлденген, мұны мандей әдебиеті мен қағидаларының кең таралуы растайды. Васит маңындағы Тиб маңызды жазу орталығы ретінде ерекше аталады. Дегенмен, көптеген ғалымдар олардың Харанның түркі астралды дінінің жақтастары болғандығына сендіреді.

Ерте заманауи кезең

Еуропалықтармен алғашқы байланыс 16 ғасырдың ортасында болды, осы кезде португал миссионерлері Оңтүстік Иракта мандейлерді кездестіріп, оларды даулы түрде "Жоханның мәсіхшілері" деп атады. Келесі ғасырларда еуропалықтар мандейлермен және олардың дінімен көбірек танысты. 2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіруі және одан кейінгі соғыс мандейлерге қосымша қиындықтар әкелді, себебі қауіпсіздік жағдайы нашарлады. Алтын шеберлері ретінде белгілі болған мандей қауымының көптеген мүшелері қылмыстық топтардың құн төлеу мақсатындағы шабуылына ұшырады. ИСИД-тің күшеуі мыңдаған адамды елден қашуға мәжбүр етті, оларға дін аудару немесе өлім таңдау ұсынылды. АҚШ бастаған басып кіруден кейін Ирак мандейлерінің шамамен 90% өлтірілген немесе елден қашқан деп есептеледі. 2009 жылы Иранның Жоғарғы Басшысы аятолла Али Хаменеи мандейлерді "Кітап халқы" деп тану туралы фәтва шығарды.

Ирандық мандеандар

Ирандық мандаилердің саны әлі де даулы мәселе. Associated Press агенттігінің мәліметінше, 2009 жылы Иранда шамамен 5000-нан 10000-ға дейін мандейлер болған. Шах құлағаннан кейін олар діни дискриминацияға ұшырады, көптегендері Еуропа мен Америкаға эмиграциялады. Иранда 1985 жылы қабылданған "Гозинеш" заңы мандейлердің азаматтық өмірге толыққанды қатысуына кедері келтіреді. Бұл заң мен басқа да "гозинеш" ережелері жұмысқа орналасу, білім алу және басқа да салаларға қол жеткізуді қатаң идеологиялық тексеруден өткізумен байланыстырады, оның басты шарты – ислам дінінің қағидаларына адалдық. Бұл заңдар мандейлер, ярсанилер және бахаилер сияқты ресми мойындалмаған діни және этникалық топтарға қарсы тұрақты түрде қолданылады. 2002 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті ирандық мандейлерге қорғауға алынған белімгер статусын берді. Осыдан кейін шамамен 1000 адам АҚШ-қа көшіп кетті. Дегенмен, соңғы он жылда Ирандағы мандей қауымы Ирактан негізгі мандей қауымының (бұрын 50 000–70 000 адамды құраған) қоныс аударуына байланысты өсті.

Басқа да Таяу Шығыс мандейлері

Ирак соғысынан кейін мандей қауымы негізінен Иордания, Сирия және Иранға тарады. Иорданияда мандейлердің саны шамамен 2500 (2018 ж.) және Сирияда 1000-ға жуық адам қалды (2015 ж.). АҚШ-та (шамамен 4000–7000) сондай-ақ Германияда, Нидерландыда (Нижмеген, Гаага сияқты), Данияда және Францияда мандейлер өмір сүреді.

Австралия

Австралиядағы Сидней агломерациясында әлемдегі ең ірі манда диаспораларының бірі орналасқан, сондай-ақ Ливерпуль қаласында да. Ливерпульдегі негізгі манди (Бет Манда) – Ганзибра Дахил Манди. Австралияның Сабиан манда қауымдастығы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Валасия қаласындағы Непиан өзенінің жағасында жаңа манди салу үшін жер сатып алды.

Швеция

Швеция соғысқа дейін онда мандей қауымы болғандықтан және швед үкіметі ирактықтарға либералды босқындық саясатты қолданғандықтан танымал орынға айналды. 2019 жылы Швецияда 10 000 мен 20 000 арасында мандейлер тұрады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та мандей қауымдастықтары Сан-Антониода (шамамен 2500 адам), Нью-Йорк қаласында, Сан-Диегода, Вустерде (Массачусетс штаты, шамамен 2500 адам), Чикагода және басқа да ірі қалаларда шоғырланған. Детройт қаласында манди бар. Мандейлердің жағдайы американдық зиялылар мен азаматтық құқық белсенділерін АҚШ үкіметіне осы қауымға босқын статусын беруге шақыруға әкелді. 2007 жылы "Нью-Йорк Таймс" газеті Свартмор колледжінің профессоры Натаниел Дойчтың Буш әкімшілігінен қауымды сақтау үшін дереу әрекет етуді сұраған пікір мақаласын жариялады. Ирак соғысынан бері Ираннан шамамен 2600 мандей Техас штатына қоныс аударды.

Дін

Мандайлар – мандайлық монотеизмді ұстанатын жабық этно-діндік қауымдастық. Мандайлар Адам, Сет, Нұх, Шем және Жақия Шомылдыру рәсімін жасаушыны пайғамбарлар деп санайды, ал Адам діннің негізін қалаушы және Жақия ең үлкен және соңғы пайғамбар. Мандейлер өмірді екі негізгі санатқа бөліп қарастырады: жарық пен қараңғылық. Мандайлықтарда Нұр әлемі Хайи Рабби («Ұлы өмір» немесе «Ұлы тірі Құдай») деп аталатын Жоғарғы Құдаймен басқарылады. Құдай өте ұлы, шексіз және түсініксіз, оның құдіретін толық сипаттауға сөз жетпейді. Эдвин Ямаучи мандайлықтардың шығу тегі Трансиорданияда жатыр деп санайды, онда «жұрт еместер» тобы Месопотамияға көшіп барып, өздерінің гностикалық сенімдерін біздің заманымыздың 2-ші ғасырының соңында жергілікті Месопотамиялық сенімдермен біріктірді. Кевин ван Бладель мандайлықтың 5 ғасырдағы Сасанид Месопотамиясынан ерте пайда болғанын мәлімдейді, бұл Джеймс Ф. Макграт сынға алған тезис. Әл-Зухейри (1998) мандаизмнің тамыры Месопотамияда жатыр деп санайды, ол шумерлерден мұрагерлік алған, ал мандаизмнің қазіргі түрі Месопотамияда б.з.б. 3 ғасырда қалыптасқан. Мандаевтық автор Азиз Сбахи өзінің «Сабиандардың шығу тегі және олардың діни нанымдары» атты кітабында мандаевтықтардың Бабыл дәуіріне дейінгі дәуірін анықтады. Ирак коммунистік партиясының хатшысы ретінде танымал Сбахи мандайлықтардың Месопотамия мен Өлі теңіз аймағындағы діндерден әсер алған болуы мүмкін екенін мойындайды. Сбахи мандайлықтың грек, вавилондық, гностикалық және яһуди ықпалы бар ортада пайда болғанын санайды. Алайда Сбахи мандай тілін білмейтіндіктен, мандайлықтар туралы тек екінші дәрежелі дереккөздерді оқыды. Бриха Насорая, мандаист діни қызметкері және ғалым, қазіргі мандаистердің Палестинаның Иордан аңғарында пайда болған прото-мандаистерден, сондай-ақ оңтүстік Месопотамияда мекендеген мандаистердің (немесе гностиктер) басқа тобынан шыққан деп санайтын екі шығу тегі теориясына сенеді. Манда тілінде маманданған лингвист Чарльз Хаберл манда тілінде еврей палестин арамей, самариялық арамей, еврей, грек және латын тілдерінің әсерін байқап, мандалықтар «еврейлермен палестиндік тарихын бөліседі» деп қабылдайды. Сонымен қатар, Ричард Август Райценштейн, Рудольф Бултман, Г.Р.С. Мид, Самуэль Зиннер, Ричард Томас, Дж.С. Ривз, Г. Квиспел және К. Бейер сияқты ғалымдар да мандейлердің Яһудея / Палестина немесе Иордан алқабында пайда болғанын айтады. Джеймс МакГрат пен Ричард Томас мандайлық пен жер аударылғанға дейінгі дәстүрлі исраилдік дін арасында тікелей байланыс бар деп санайды және «Галилея мен Самариядағы иудаизмнің әртүрлі формалары қазіргі гностикалық деп аталатын формада қалыптасқан көрінеді, ал ол христиан дәуірінен бұрын пайда болған болуы мүмкін» деп қосты. Бұл діни топтар, олардың ішінде мандалықтар, сонымен қатар Харранның (Жоғарғы Месопотамия) және оңтүстік Ирактың батпақты жерлеріндегі түрлі пұтқа табынушылар топтары бар, мұсылман билік орындары оларды заңмен қорғалуға лайық кітаптағы халық ретінде тану үшін бұл атауға ие болды. Мандаилерге «саби» терминін біржақты қолданатын ең алғашқы көз – әл Хасан ибн Бахлул, ол Аббасидтердің уәзирі Әбу Әли Мұхаммед ибн Мукланы (885-940 жж.) келтіреді. Алайда, бұл кезеңдегі мандалықтар өздерін сабилер деп таныстырған-таныстырмағаны немесе бұл талап Ибн Мукладан басталғаны анық емес. Кейбір қазіргі ғалымдар Құранда айтылған сабилерді мандайлықтар деп атаған, бірақ басқа да көптеген мүмкін идентификациялар ұсынылды. Кейбір ғалымдар олардың кім екенін нақты анықтау мүмкін емес деп есептейді. Мандаевтықтар әлі күнге дейін сабиандықтар деп аталады.

Mandaeans are a closed ethno religious community, practicing Mandaeism, which is a monotheistic, Gnostic, and ethnic religion (Aramaic manda means "knowledge," and is conceptually related to the Greek term gnosis.) Mandaeans consider Adam, Seth, Noah, Shem and John the Baptist to be prophets with Adam the founder of the religion and John being the greatest and final prophet. The Mandaeans group existence into two main categories: light and darkness. In Mandaeism, the World of Light is ruled by a Supreme God, known as Hayyi Rabbi ('The Great Life' or 'The Great Living God'). God is so great, vast, and incomprehensible that no words can fully depict how awesome God is. It is believed that an innumerable number of uthras (angels or guardians), Edwin Yamauchi believes Mandaeism's origin lies in the Transjordan where a group of 'non Jews' migrated to Mesopotamia and combined their Gnostic beliefs with indigenous Mesopotamian beliefs at the end of the 2nd century CE. Kevin van Bladel claims that Mandaeism originated no earlier than 5th century Sassanid Mesopotamia, a thesis which has been criticized by James F. McGrath. Al Zuhairy (1998) believes that the roots of Mandaeism lies in Mesopotamia, inherited from the Sumerians, and the present form of Mandaeism likely emerged in Mesopotamia in the 3rd century BCE. The Mandaean author Aziz Sbahi in his book, The Origins of Sabians and their Religious Beliefs, traced the Mandaeans to the Babylonian Era. Sbahi, who is known more as a secretary of the Iraqi Communist Party, acknowledges that Mandaeism may have been affected by religions in Mesopotamia and the Dead Sea region. Sbahi believes that Mandaeism originated in surroundings that had Hellenic, Babylonian, Gnostic and Judaic influence. However, due to Sbahi's lack of knowledge of the Mandaic language, he read only secondary sources on the Mandaeans. Brikha Nasoraia, a Mandaean priest and scholar, believes in a two origin theory in which he considers the contemporary Mandaeans to have descended from both proto Mandaeans originating in the Jordan valley of Palestine, as well as another group of Mandaeans (or Gnostics) indigenous to southern Mesopotamia. Charles Häberl, who is also a linguist specializing in Mandaic, finds Jewish Palestinian Aramaic, Samaritan Aramaic, Hebrew, Greek and Latin influence on Mandaic and accepts Mandaeans having a "shared Palestinian history with Jews". In addition, scholars such as Richard August Reitzenstein, Rudolf Bultmann, G. R. S. Mead, Samuel Zinner, Richard Thomas, J. C. Reeves, G. Quispel and K. Beyer also argue for a Judea/Palestine or Jordan Valley origin for the Mandaeans. James McGrath and Richard Thomas believe there is a direct connection between Mandaeism and pre exilic traditional Israelite religion. and adds "heterodox Judaism in Galilee and Samaria appears to have taken shape in the form we now call gnostic, and it may well have existed some time before the Christian era." Jorunn J. Buckley accepts Mandaeism's Israelite or Judean origins These religious groups, which included the Mandaeans but also various pagan groups in Harran (Upper Mesopotamia) and the marshlands of southern Iraq, claimed the name in order to be recognized by the Muslim authorities as a people of the book deserving of legal protection (dhimma). The earliest source to unambiguously apply the term 'Sabian' to the Mandaeans was al Hasan ibn Bahlul citing the Abbasid vizier Abu Ali Muhammad ibn Muqla (c. 885–940). However, it is not clear whether the Mandaeans of this period already identified themselves as Sabians or whether the claim originated with Ibn Muqla. Some modern scholars have identified the Sabians mentioned in the Quran as Mandaeans, although many other possible identifications have been proposed. Some scholars believe it is impossible to establish their original identity with any degree of certainty. Mandaeans continue to be called Sabians to this day.

Насорейлер

Харан Гауаита Иерусалимнен келген мандейлерді "насорейлер" деп атайды, бұл құпия рәсімдер мен білімнің сақшылары немесе иелері деген мағынаны білдіреді. Епифаний (29:6) олардың Мәсіхтен бұрын болғанын айтады. Кейбіреулер мұны дауласа, ал басқалары назареттердің христиандықтан бұрынғы тегін қабылдайды. Насаралықтар – олар ұлты бойынша яһудилер, бастапқыда Гилеад, Башан және Трансиорданиядан шыққан. Олар Мұсаны мойындап, оған заңдар берілгенін сенді, бірақ бұл заң емес, басқа заңдар еді. Олар яһуди салт-дәстүрлерін сақтаған, бірақ құрбандық шалып, ет жемеген. Олар ет жеуді және оны құрбандыққа шалуды харам санаған. Олар осы кітаптардың шындықтан алыс екенін және осы әдеттердің бұрынғы аталарымыз тарапынан орнатылмағанын мәлімдейді. Насареялықтардың басқалардан айырмашылығы осы нәрседе болды. |Епифанийдің "Панарион" 1:18

Тіл

Неоманда тілі – кейбір мандайлықтардың қазіргі уақытта қолданатын тілі, ал классикалық манда тілі – мандайлықтардың діни обрядтарында қолданылатын тіл. Дегенмен, қазіргі таңда көптеген мандайлықтар күнделікті өмірде ағымдағы әңгімелер үшін Неоманда тілінде сөйлей алмайды, олардың орнына араб, парсы немесе ағылшын сияқты қоныстанған елдерінің тілдерін қолданады.