Кіріспе

III ғасырдың пайғамбары және манихейшілдіктің негізін қалаушы Мани (шамамен 216 жылдың сәуір айы – 274 жылдың 2 наурызы немесе 277 жылдың 26 ақпаны) – ирандық пайғамбар және манихейшілдіктің негізін қалаушы, бұл дін кейінгі антик дәуірде кең таралған. Мани Месопотамиядағы Селеукия Ктесифонда (қазіргі Бағдадтың оңтүстігінде) немесе оның жанында дүниеге келді, сол кезде бұл Парфия империясының құрамында болған. Оның жеті маңызды еңбегі сирия тілінде жазылған, ал сегізіншісі Сасани әулетінің императоры Шапур I-ге арналған, ол орта парсы тілінде жазылған. Ол Гундешапур қаласында қайтыс болды.

Этимология

Бұл есімнің нақты мағынасы әлі күнге дейін шешілмеген мәселе. Ол бабылдық арамейше Mânâ [жарық] сөзінен шыққан болуы мүмкін. Мандалықтар mânâ rabba терминін қолданды, бұл "Нұрлы Ием / Патша" дегенді білдіреді. Ежелгі грек тілінде skeuos (σκεῦος, ыдыс, құрал) және homilia (ὁμιλία, әңгіме, қарым-қатынас, бірлестік, үйрету) деп түсіндірілді. Hegemonius's Acta Archelai (4-ғасыр) еңбегінде де сол бір сәл кемсіте айтылатын "бір белгілі" (Manes quidam) кездеседі, алайда Hegemonius Манидің сыртқы келбетін егжей-тегжейлі сипаттайды. Манидің есімдері жақсартушы өзгерістерге ұшырады (грек, копт Mannichaios, латын Mannichaeus, яғни Mannam fundens "Маннаны төгу"). Балама ретінде, Манидің Елхасай қауымынан шыққан болуы мүмкін болғандықтан, "Мани" еврейше Менахем ("жалғаушы" немесе "көңіл көтеруші") есімінің гипокоризмі болуы мүмкін.

Өмір

Бұл еңбек және 20-шы ғасырда табылған басқа да дәлелдер Манидің тарихи тұлға екенін көрсетеді. Стандартты көзқарасқа қатысты жаңа сынды және түбірінен өзгеше ұсыныс үшін Айен Гарднердің "Манихейлік діннің негізін қалаушы: Мани өмірін қайта қарастыру" атты еңбегін қараңыз.

Ерте өмір

Мани Селеукия Ктесифонның жанында, мүмкін Вавилонның Нахр-Кутха аймағындағы Мардину қаласында дүниеге келген; басқа мәліметтер бойынша Абрамья қаласында. Манидің әкесі Патик (орта парсы тілінде Pattūg; Футтук), Экбатана (қазіргі Хамадан, Иран) тумасы, ельсесаиттердің яһуди-христиан дін тобының мүшесі болған. Оның анасы парфян тегінен (Камсаракан армян әулетінен) шыққан; оның аты әртүрлі айтылады, соның ішінде Мәриям есімді де болған. Мани Вавилонның балама сенімдер ошағында өсті. Эльсесаит қауымы сырттай яһуди-христиан дінін ұстанған, бірақ эбиониттерден қалған мұрасының нәтижесінде гностицизмнің белгілі бір ерекшеліктеріне ие болған, мысалы, аспан елшілерінің қайта-қайта жаңаруына сенген, олардың бірі доцетизмдік Мәсіх болған. 12 және 24 жасында Мани өзінің "көктегі серігін" (сизигосын) көріп, оны әкесінің дін тобын тастап, жаңа Інжілде Исаның нағыз жолын уағыздауға шақырған. Оның сыртқы келбеті ирандық және месопотамиялық ерекшеліктердің қосындысы болған. Бір жағынан ол батырға, екінші жағынан жыншыға ұқсаған. Кейінгі жазбаларда ол мүгедек деп сипатталған, бұл сипаттама оның қарсыластары тарапынан берілген болуы мүмкін.

Үндістанға саяхат

Содан кейін Мани Үндістанға (қазіргі Ауғанстан аумағындағы сактар) саяхат етті, онда индуизм мен оның әртүрлі қолданыстағы философияларын, сондай-ақ буддизмді оқыды. Бірақ бұл қате болуы мүмкін, немесе ол екінші рет сапарлаған болуы да ғажап емес.

Үндістаннан оралу

242 жылы Мани оралып, Шапур І-ге жолығысты, оған парсы тілінде жазылған жалғыз еңбегін – «Шабухараганды» сыйлады. Шапур манихейшілдікке көшпеді және зороастризмді ұстануын жалғастырды, бірақ христиандық, буддизм және зороастризмді біріктірген Манидің ілімдерін жақтап, оны сарайына қабылдады. Мани левитация, телепортация және емдеу сияқты кереметтер жасады деген әңгімелер бар, бұл оған ирандық элита арасында ізбасарлар табуға көмектесті. Ол сонымен қатар шебер суретші ретінде де танымал болды. Кейін Шапур манихейшілдерді қуғынға түсірді. 274 жылы Мани тұтқынға алынып, бір айдан кейін түрмеде қайтыс болды. Деректерге сәйкес, ол соңғы күндерін келіп көрген шәкірттерін көңіл көтеріп, өлімінен кейін жаны жарық әлеміне қайтатынан басқа ешқандай салдары болмайтынын айтты. Дегенмен, бұл оқиғаның тарихи негізі жоқ. Керісінше, оның денесі өлімнен кейін басы кесіліп, деформацияланған, ал басы қоғамға көрсетілген болуы мүмкін, және осы оқиға кейінірек әшекейленген нұсқаулардың бастапқы көзі болуы ықтимал.

Шығармалары

Манидің каноны бастапқыда сирия тілінде жазылған алты шығарманы және парсы тілінде жазылған "Шапураганды" қамтиды. Оның ешбір кітабы толық күйінде сақталмағанмен, олардың көптеген үзінділері мен цитаталары бар, соның ішінде оның бір еңбегінен алынған ұзақ сириялық цитата, сондай-ақ орта парсы, копт және тағы да көптеген тілдердегі мол материалдар сақталған. Оның еңбектерінің сақталған бөліктеріне мыналар жатады: "Шабухраган" (орта парсы), "Гиганттар кітабы" (көптеген тілдердегі көптеген үзінділер), "Негізгі хат" (Әулие Августин ұзақ цитаталаған), оның "Тірі Ізгі хабарының" (немесе "Ұлы Ізгі хабардың") бірнеше үзінділері, Теодор Бар Конай цитаталаған сириялық үзінді және оның Кельн Мани кодексіндегі Эдессаға жазған хаты. Мани сонымен қатар "Аржанг" кітабын жазды, ол манихейшілдіктің қасиетті кітабы болып табылады және әлемнің жаратылысын және тарихын түсіндіру үшін көптеген суреттер мен кескіндемелерді қамтитын бірегейлікпен ерекшеленеді.