Кіріспе

Америкада кездесетін құс, кейде Африка құсы деп аталады. Ағаш торғай (Mycteria americana) – Ciconiidae (торғайлар) тұқымдасына жататын ірі американдық су құсы, Солтүстік Америкада көбейетін жалғыз түр. Бұрын "ағаш ибис" деп аталған, бірақ ол ибис емес. Американың субтропикалық және тропикалық аймақтарында, Кариб бассейнінде кездеседі. Оңтүстік Америкада тұрақты мекендейді, ал Солтүстік Америкада Флоридаға дейін таралуы мүмкін. 1758 жылы Карл Линней сипаттаған бұл торғай тропикалық аймақтарда пайда болған болуы мүмкін. Басы мен мойны қауырсынсыз, қара сұр түсті. Көбінесе қауырсыны ақ, құйрығы мен қанаттарының бір бөлігі қара, жасыл-күлгін жылтырмен. Жасырақ құстар ересектерден ерекшеленеді – басы қауырсынды, тұмсығы сары, ал ересектердің тұмсығы қара болады. Жыныстық ерекшеліктері байқалмайды. Ағаш торғайдың мекендеу орындары әртүрлі, бірақ ол су деңгейінің өзгеретін тропикалық немесе субтропикалық климатта болуы керек. Ұяларын ағаштарда, әсіресе мангр және Taxodium туысына жататын ағаштарда салады, көбінесе сумен қоршалған немесе су үстінде орналасқан. Ағаш торғайлар колониялармен тіршілік етеді. Ұясы талдар мен жасыл бұталардан тоқылады. Көбею маусымы су деңгейі төмендеген кезде басталады, қараша мен тамыз аралығында 3-5 жұмыртқадан тұратын бір жұмыртқа салады. Жұмыртқалар шамамен 30 күндей күніге жатады, балапандар жетілмеген күйде туып, ата-аналарының күтіміне мұқтаж. 60-65 күннен кейін ұшып кетеді, бірақ жыл сайын ұя салғандардың шамамен 31%-ы ғана балапандарды жетілдіреді, көптеген балапандар алғашқы екі аптада өледі, тіпті ересектер бақылап тұрса да. Балапандарға жасы ұлғайған сайын үлкейетін балықтар беріледі. Ересектердің диетасы жыл бойы өзгеріп отырады. Құрғақ маусымда балық пен жәндіктерді жесе, жаңбырлы маусымда бақалар мен қабылдақтар қосылады. Тиесілі тамақ іздеу үшін судың тереңдігі аз болуы керек. Сондықтан ағаш торғай су деңгейі төмендеген кезде көбейеді. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) ағаш торғайды қауіпсіз түр деп санайды, себебі оның кең таралған ареалы бар. Алайда, АҚШ-та бұл түр қауіпті деп есептеледі. Ағаш торғайдың жыртқыштарына ракун (балапандарға шабуылдайды), жұмыртқаларды жейтін қарақаралар және жұмыртқалар мен балапандарды жейтін басқа да жыртқыш құстар жатады. Адамдардың аң аулауы және жұмыртқа жинауы Оңтүстік Америкадағы ағаш торғай популяциясының азаюына себеп болған. Экотуризмнің салдарынан ұялардың бұзылуына да адамдар себепкер болады, бірақ ұяларды алыстан, бинокль арқылы бақылау көбеюге көп әсер етпейді. Мекеңдік өзгерістер ағаш торғайдың азаюына әкелді, Эверглейдстегі бөгеттер мен суды бұру жүйелері көбею уақытын өзгертіп, көбею сәттілігін төмендетті.

Таксономия және этимология

Ағаш торғайға алғаш рет 1758 жылы Линней Mycteria americana деген биномдық атауын берді. Линней атын «Бразилияның табиғи тарихы» (1648) кітабындағы жабиру гуаку туралы дұрыс емес мәліметтер мен сурет негізінде берген. Линней сондай-ақ Tantalus loculator сипаттады, ол жабиру гуакуға да қатысты екені дәлелденді, M. americana негізінде, Марк Кэйтсбидің 1731 жылғы ағаш торғай суретіне, оны «ағаш пеликан» деп атаған. Осы биномдық атаулар бір түрді білдіргендіктен, M. americana және T. loculator синонимдер болып табылады, бірақ M. americana T. loculator алдында келгендіктен басымдыққа ие. Mycteria туысының атауы грекше μυκτήρ: myktēr, яғни мұрын немесе хобот деген мағынаны білдіреді, ал americana түрлік атауы осы торғайдың таралған аймағына сілтеме жасайды. Mycteria туысының қазіргі кездегі өкілдерінің ішінде бұл құс сары мүңқұрттар кладының бастапқы түріне жатады, ал ол өзі сүт мүңқұрттары мен боялған мүңқұрттардың бастапқы түріне жатады. Бұл филогенез 1996 жылы жүргізілген зерттеуге негізделген, онда B хромосомасы секвенцияланды, содан кейін ДНК-ДНК гибридизациясы арқылы мүңқұрттар арасындағы байланыстар анықталды. Иілген мүсік пішініне байланысты бұл торғай бұрын «ағаш ибисі» деп аталған, бірақ ол ибис емес. Ол сондай-ақ Америкада таралғандықтан «Америкалық ағаш торғай» деп те аталған.

Экскреция және терморегуляция

Жауырындыру маусымында ағаш құйыны көбінесе ұясының шетіне нәжіс тастайды, ал балапандары әдетте ұяның ішінде нәжіс шығарады. Ыстық ауа-райында жұптасқан ересек құстар балапандарын қанаттарымен көлеңкелейді, әсіресе ұялаған ағаштардың астындағы су кеуіп қалған құрғақшылық кезеңдерінде. Коста-Рикада Syncuaria mycteriae нематодасымен қатар, ағаш құйынына Haemoproteus-тың басқа да түрлері жұғады, бұл паразиттің ағаш құйынының қарыншасында кездеседі.

Мәртебе

Әлем бойынша ағаш құйрығының кең таралған ареалына байланысты Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны ең аз қорғауға алынған түрлердің қатарына жатқызады. Бразилияның Санта-Катарина штатында да оның санының азаюы тоқтаған сияқты: 1960 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың ортасы аралығында кездеспегеннен кейін, бұл түр енді сол аймақта, әсіресе Тубарао өзені аймағында, үнемі кездесе бастады. Эверглейдс аймағында бөгеттер мен дренаж жүйелері су деңгейінің өзгеру уақытын өзгертіп, осының салдарынан ұялау мерзімі ығысып, халық санының азаюына әкеп соқты.