Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыста азаматтық тәртіпсіздіктерді басуға арналған неміс жоспары, жоспарланған төңкеріс үшін қайта қолданылды. "Валькирия" операциясы (Unternehmen Walküre) – Германияның аумақтық резервтік армиясына берілген, одақтастардың неміс қалаларын бомбалауы немесе неміс фабрикаларында жұмыс істейтін миллиондаған шетелдік күштерімен жұмыс істеушілердің көтерілісі салдарынан ұлттық азаматтық тәртіптің күрт бұзылуы жағдайында іске асыруға тиіс үкіметтік операциялардың шұғыл жалғасу жоспары. Неміс армиясының (Хер) офицерлері – генерал Фридрих Олбрихт, генерал-майор Хеннинг фон Тресков және полковник Клаус фон Штауфенберг жоспарды Германия қалаларын бақылауға алу, СС-ті қарусыздандыру және 20 шілдедегі қастандық жоспарында Гитлер өлтірілгеннен кейін нацистік басшылықты тұтқындау мақсатымен өзгертті. Гитлердің өлімі (тұтқындалғанынан өзгеше) неміс сарбаздарын оған (Рейхсвер анттарына) берген адалдық сертінен босату үшін қажет болды. Ұзақ дайындықтан кейін, 1944 жылы жоспар іске қосылды, бірақ сәтсіз аяқталды.
Operation Valkyrie (Unternehmen Walküre) was a German World War II emergency continuity of government operations plan issued to the Territorial Reserve Army of Germany to implement in the event of a general breakdown in national civil order due to Allied bombing of German cities, or an uprising of the millions of foreign forced labourers working in German factories. German Army (Heer) officers, General Friedrich Olbricht, Major General Henning von Tresckow and Colonel Claus von Stauffenberg modified the plan with the intention of using it to take control of German cities, disarm the SS, and arrest the Nazi leadership once Hitler had been assassinated in the 20 July plot. Hitler's death (as opposed to his arrest) was required to free German soldiers from their oath of loyalty to him (Reichswehreid). After lengthy preparation, the plot was activated in 1944, but failed.
Бастапқы операция
Түпнұсқа жоспар, төтенше жағдайлардағы ішкі оқиғалармен күресуге арналған, резервтік армияның шашыраңқы бөлімдерінің жауынгерлік дайындығын қамтамасыз етті. Оны генерал Фридрих Олбрихт штабы, Бас армия кеңсесінің басшысы ретінде жасады және Гитлер бекітті. Дегенмен, Гитлерден басқа, 1938 жылдан бері резервтік армияның бастығы болған генерал-полковник Фридрих Фромм ғана "Валькирия" операциясын іске қоса алатын болды.
Төңкеріске бағытталған түзетулер
Германия аумағында Резервтік армияны нацистік режимді құлату үшін пайдалану идеясы бұрыннан бар еді, бірақ Фроммның болашақ төңкеріске қатысудан бас тартуы заговоршылар үшін елеулі кедергі болды. Дегенмен, 1943 жылдың 13 наурызында жасалған сәтсіз қастандықтан алынған сабақтардан кейін Олбрихт бастапқы төңкеріс жоспарының, спонтанды көтеріліске бағытталғанын жеткіліксіз деп санады және Фроммның қатысуынсыз да Резервтік армияны қолдану қажеттігіне келді. Бастапқы «Валкирия» бұйрығы Резервтік армия бөлімдерінің жауынгерлік дайындығына ғана қатысты. Олбрихт «Валкирия II» деп аталатын екінші бөлімді қосты, ол осы бөлімдерді тез арада әрекетке дайын шайқас топтарына біріктіруді қамтамасыз етті. 1943 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Олбрихттің түзетулерін жеткіліксіз деп тапқан қастандыққа қатысушы генерал-майор Хеннинг фон Тресков «Валкирия» жоспарын Гитлер өліміне қатысты жаңа қосымша бұйрықтармен кеңейтті, бұл нацистік институттардың ең мықтыларын осы оқиғаға қатыстыру арқылы әлсіретті. Бір құпия мәлімдеме былай деп басталды: «Фюрер Адольф Гитлер қайтыс болды! Партия басшыларының сатқын тобы жағдайды пайдаланып, біздің әскерлерімізге артынан шабуыл жасап, билікті өздеріне тартып алуға тырысты». Осы тұжырымдама Резервтік армияның мемлекеттік органдарды бақылауға алуына сенімді себеп болды, Берлиндегі үкіметтік министрліктерді, Шығыс Пруссиядағы Гиммлер штабын, радиостанцияларды, телефон станцияларын, сондай-ақ әскери округтер мен концлагерьлер арқылы нацистік инфрақұрылымды басып алу үшін егжей-тегжейлі нұсқаулар жазылды. (Бұрын полковник Клаус Шенк фон Штауфенберг «Валкирия» жоспарының негізгі авторы деп есептелген, бірақ соғыстан кейін Кеңес Одағы тапқан және 2007 жылы жарияланған құжаттар Тресковтың 1943 жылдың күзінде жоспардың толық нұсқасын жасағанын көрсетті.) Барлық құжаттарды Тресковтың әйелі Эрика және оның хатшысы Маргарет фон Овен жүргізді. Екеуі де саусақ іздерін қалдырмау үшін қолғап киді. Аталған төңкеріс жоспарының мәні – Резервтік армияны соғыс уақытындағы Германияның азаматтық үкіметін және жарымәскери ұйымдарын басып алып, жоюға бағытталған алдау арқылы, СС төңкеріс жасап, Гитлерді өлтірген деген жалған сылтаумен осы шараны жүзеге асыру болды. Заговоршылар «Валкирия» операциясын орындауға тағайындалған қатардағы сарбаздар мен кіші офицерлердің нацистік азаматтық басшылықтың мемлекетке және армия ант берген басшыға қарсы адалдықсыздық танытқанына сенетініне және осы себепті оларды жою қажеттігіне сенеді деп есептеді. Заговоршылар солдаттардың Гитлердің өлгеніне байланысты туындаған төтенше жағдайларда Резервтік армияның жоғарғы басшылығынан келген бұйрықтарды орындауға дайын болатынына үміттенді. Гитлерден басқа, Резервтік армияның қолбасшысы генерал-полковник Фридрих Фромм ғана «Валкирия» операциясын іске қоса алатын еді. Сондықтан жоспарланған төңкеріс сәтті аяқталуы үшін заговоршылар Фроммды өз жағына тартуы немесе оны бейтараптандыруы керек еді. Фромм, көптеген жоғары шенді офицерлер сияқты, Гитлерге қарсы әскери қастандықтар туралы жалпы білімге ие болған, бірақ оларды қолдаған да, Гестапоға хабарлаған да жоқ. 20 шілдеде жіберілген, бірақ толық орындалмаған бұйрықтар жоспардың ауқымын, егжей-тегжейін, сондай-ақ әскери және саяси мақсаттарын көрсетеді: СС мен СД-ны қарусыздату, сондай-ақ үкіметтік және әскери іс-қимылды заговоршылардың нацистік режимнің заңсыздығы деп санаған нәрседен ауыстыру.
Вехркрейзеге (әскери округтерге) берілген алғашқы бұйрық
Дереккөзді қараңыз.
Польшаның генерал-губернаторына бұйрық
Осы телеграмма, оккупацияланған Польшаның Бас үкіметіндегі концлагерьлерден "саяси тұтқындардың" босатылуын болжағандай көрінуімен ерекше көзге түседі және Бундесархивте сақталған. Қолданылған материалдарға жүгініңіз.
Атқару
Оның іске асырылуындағы басты рөлді 1944 жылдың 20 шілдесінде Гитлерге жасалған қастандықтан кейін полковник Клаус Шенк Граф фон Штауфенберг атқарды. Штауфенберг сондай-ақ «Валькирия» жоспарын одан әрі жетілдіріп, өзгеретін жағдайларды ескере отырып, түзетулер енгізді. Штауфенбергтің Резервтік армия штабының бастығы лауазымы оған Хитлермен тікелей байланысқа түсуге және сонымен бірге «Валькирия» операциясын іске асыру үшін штаб-пәтерде болуға мүмкіндік берді. Алғашқыда Тресков пен Штауфенберг Гитлерге қол жеткізе алатын басқа офицерлерді іздеді, олар қастандық жасауға қабілетті болды. Армия Жоғарғы Бас штабының Ұйымдастыру басшысы генерал Гельмут Стифф қастандық жасауға ерікті болды, бірақ кейіннен бас тартты. Тресков Гитлердің штаб-пәтеріне тағайындалуға бірнеше рет тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Соңында Штауфенберг қастандық жасауды және «Валькирия» операциясын жүргізуді өз мойнына алды, бұл сәттілік мүмкіндігін айтарлықтай төмендетті. Екі сәтсіз әрекеттен кейін Штауфенберг 20 шілдеде бомбаны орналастырып, өзінің шешуші рөлін орындау үшін Берлинге асықты. Фельдмаршал Вильгельм Кейтельден бомба Гитлерді өлтірмегенін естіген Фромм «Валькирияны» іске қосудан бас тартты, бірақ генерал Фридрих Олбрихт оның атынан операцияны бастағанын білді. Ынтымақтастықтан бас тартқандықтан, ол қызметтен алынып, тұтқынға алынды, ал оның орнына генерал Эрих Хопнер тағайындалды. Осы уақытта Франциядағы әскери губернатор Карл Генрих фон Штульпанагель СД және СС күштерін қарусыздандырып, олардың басшылығының көп бөлігін ұстады. Ол Гюнтер фон Клюге штабына барды және одақтастармен байланыс орнатуды сұрады, бірақ Гитлердің тірі екенін естіді. Осы кезде рейхсфюрер СС Генрих Гиммлер жағдайды өз бақылауына алып, Олбрихттің «Валькирия» операциясын жұмылдыруына қарсы бұйрық берді. Бұл төңкерістің сәтсіз аяқталуына әкелді, көптеген командирлер Гитлердің тірі екенін біліп, операцияларын тоқтатты. Төңкеріс сәтсіз аяқталғаны анық болғанда, Берлиндегі шешімсіз офицерлер тарап ауыстыра бастады. Фромм қамаудағы бөлмесінен босатылып, қысқаша қақтығыстан кейін Бендлерблокты қайта бақылауға алды. Өзінің қатысын жасыру үшін ол генерал Фридрих Олбрихтті, оның штаб бастығы полковник Альбрехт Мерц фон Квирнхаймды, полковник Клаус фон Штауфенбергті және оның адъютанты лейтенант Вернер фон Хефтенді өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Түн ортасынан кейін сотталғандар Бендлерштрассе штаб-пәтерінің ауласында атылып тасталды, олардың денелері жанама көліктердің жарығымен жарықтандырылған топырақ үйіндісіне әкелінді. (Кейіннен полковник Штауфенбергтің құрметіне көше Штауфенбергштрассе деп аталды.) Вафен-СС жеке құрамының, Оберштурмбаннфюрер Отто Скорценидің басшылығымен келгенінен кейін, басқа өлім жазаларын орындауға тыйым салынды.