Кіріспе

1940-шы жылдардағы АҚШ-тың барлау агенттігі

Стратегиялық қызметтер кеңсесі (OSS) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың барлау агенттігі болды. OSS АҚШ Қарулы күштерінің барлық тармақтары үшін жау тылындағы тыңшылық қызметін үйлестіру үшін Бірлескен штабтар комитетінің (JCS) агенттігі ретінде құрылды. OSS-тың басқа да функцияларына үгіт-насихат тарату, диверсиялық әрекеттер және соғыстан кейінгі жоспарлау кірді. Соғыс аяқталғаннан кейін бір ай өткен соң OSS таратылды. Бірақ ақпаратты жинау және талдау жұмыстары көп ұзамай қайта жандандырылды және оны оның ізбасарлары – Мемлекеттік департаменттің Барлау және зерттеу бюросы (INR) және тәуелсіз Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) жалғастырды. 2016 жылдың 14 желтоқсанында ұйымға Конгресс Алтын медалімен марапатталды.

Іс-шаралар

OSS неміс соғыс күштерінің, оның күшті және әлсіз жақтарының дүниежүзілік шолуын қамтамасыз етуде ерекше пайдалы болды. Тікелей операцияларда ол 1942 жылы француз Солтүстік Африкасындағы «Факел» операциясын қолдады, онда одақтас әлеуетті қолдаушыларды анықтады және қону орындарын тапты. Бейтарап елдерде, әсіресе Стокгольмде (Швеция) ОСС операциялары неміс технологиясының озық үлгілері туралы жан-жақты ақпарат берді. Мадрид станциясы 1944 жылы Францияның оңтүстігіне одақтастардың шабуылын қолдаған агенттер желісін құрды. Ең танымал операциялар Швейцарияда Аллен Даллес жүргізген операциялар болды, олар неміс күшінің, әуе қорғанысының, су асты кемелерінің өндірісі және V 1 және V 2 қарулары туралы кеңінен ақпарат берді. Ол химиялық және биологиялық соғыс саласындағы неміс тың серпілістерінің кейбірін ашты. Швейцария станциясы сонымен қатар Франция, Австрия және Италиядағы қарсылық күресшілерін қолдады және 1945 жылы Италиядағы неміс күштерінің капитуляциясына көмектесті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Стратегиялық қызмет кеңсесі көптеген іс-шаралар мен миссияларды жүзеге асырды, соның ішінде тыңдау арқылы барлау мәліметтерін жинау, саботаж актілерін орындау, пропаганда соғысын жүргізу, Еуропадағы нацистікке қарсылық топтарын ұйымдастыру және үйлестіру, сондай-ақ Азиядағы жапондықтарға қарсы партизандық қозғалыстарға әскери оқыту беру. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның ықпалының шыңына жеткенде, ОСС-те шамамен 24 000 адам жұмыс істеді. 1943 жылдан 1945 жылға дейін ОСС Қытай мен Бірмадағы Гоминьдан әскерлерін даярлауға үлкен рөл атқарды және Качин және басқа да жергілікті тәртіпсіз күштерді диверсия үшін, сондай-ақ жапон армиясына қарсы күресетін Бірмадағы одақтас күштерге жетекшілік ету үшін жалдады. Басқа іс-әрекеттердің ішінде ОСС Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осі державалары басып алған аймақтардағы қарсылық қозғалыстарына, соның ішінде Қытайдағы Мао Цзэдунның Қызыл Армиясына («Дикси миссиясы» деп аталады) және Француз Индокитайындағы Вьетминді қару-жарақпен, жаттықтырумен және жабдықтаумен қамтамасыз етті. ОСС офицері Архимед Патти француз Индокитайындағы ОСС операцияларында басты рөл атқарды және 1945 жылы Хо Ши Минмен жиі кездесті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ОСС-тың ең үлкен жетістіктерінің бірі - нацистік Германияға ОСС оперативтік қызметкерлерінің енуі болды. ОСС Германияның ішінде тапсырмалар үшін неміс және австриялық азаматтарды даярлаудан жауапты болды. Бұл агенттердің арасында қуғынға ұшыраған коммунистер мен социалистік партия мүшелері, еңбек белсенділері, нацистерге қарсы тұтқындар, неміс және еврей босқындары болды. ОСС сонымен қатар соғыстың ең маңызды тыңшыларының бірі, неміс дипломаты Фриц Колбені жалдап, басқарды. 1943 жылдан бастап ОСС Каплан Генрих Майердің айналасындағы Австрия қарсылық тобымен байланыста болды. Нәтижесінде V 2 зымырандары, Tiger танкілері және ұшақтар (Messerschmitt Bf 109, Messerschmitt Me 163 Komet және т.б.) үшін жоспарлар мен өндіріс орындары одақтас әскери штабтарына берілді, одақтас бомбалаушыларына дәл әуе шабуылдарын жасауға мүмкіндік берді. Майер тобы Аушвицке жақын жердегі «Семперит» зауытымен байланыстары арқылы еврейлердің жаппай қырғынын ерте білдірді. Германия билігі бұл топты біртіндеп таратып жіберді, себебі ОСС және Гестапо үшін жұмыс істейтін қос агент болды. Бұл америкалықтардан Венаға Стамбул мен Будапешт арқылы ақша аударымдарын ашты, ал мүшелерінің көпшілігі Халық сотының отырысынан кейін өлім жазасына кесілді. 1943 жылы Стратегиялық қызмет басқармасы Стамбулда операциялар ұйымдастырды. Түркия, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтарап ел болғандықтан, Осі және одақтас мемлекеттердің тыңшы желілері болған орын болды. Орталық Азия мен Еуропаны байланыстыратын теміржолдар, сондай-ақ Түркияның Балқан мемлекеттеріне жақын орналасуы оны барлау қызметінің тоғысқан нүктесіне айналдырды. Стамбулдағы «Жел 1» жобасы деп аталатын операцияның мақсаты - бұрынғы Осман және Австро-Венгрия империяларына еніп, олардың бұзылған әрекеттерін тоқтату болды. Макфарланд австриялық кәсіпкер Альфред Шварцты жұмысқа алды (* 25 сәуір 1904, Простейов, Австро-Венгрия; † 13 тамыз 1988, Люцерн, Швейцария), ол «Догвуд» деп танылды және «Догвуд» ақпараттық тізбегін құрды. Догвуд өз кезегінде Уолтер Арндт есімді жеке көмекшісін жалдап, өзін Стамбулдың Батыс Электрик Компаниясының қызметкері ретінде таныстырды. Курьерлер мен агенттер ақпаратты жаттап алып, талдамалық есептер жасады; жаттай алмаған жағдайда, олар ақпаратты микрофильмге түсіріп, аяқ киімдеріне немесе ойық қаламдарға жасырды. Осы процестің нәтижесінде нацистік режим туралы ақпарат Макфарландқа және Стамбулдағы ОСС-қа, содан кейін Вашингтонға жетті. ОСС «Догвуд» тізбегі көп ақпарат өндіргенімен, оның сенімділігі британдық барлау қызметі тарапынан күдік тудырды. 1944 жылдың мамыр айына қарай, ОСС, британдық барлау қызметі, Каир және Вашингтон арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде «Догвуд» тізбегінің сенімсіз және қауіпті екені анықталды. 1944 жылдың соңында ОСС эмигрант фин армия офицерлерінен советтік кодтар мен шифр материалдарын (немесе фин ақпаратын олар туралы) сатып алды. Мемлекеттік хатшы Эдвард Стеттиниус кішісі, президент Рузвельт Совет Одағымен жасасқан келісімді бұзуға бапталғандықтан, АҚШ-тан советтік шифр трафигіне араласпау туралы наразылық білдірді. Генерал Донован қағаздарды келесі қаңтарда қайтарғаннан бұрын көшірме жасаған болуы мүмкін, бірақ Арлингтон Холлы оларды алғанын растайтын жазба жоқ, ал ЦРУ және ҚАҚ архивтерінде олардың сақталған көшірмелері жоқ. Бұл код кітабы «Венона» шифрлау күш-жігерінің бір бөлігі ретінде қолданылды, ол Солтүстік Америкада кең ауқымды советтік тыңшылықты анықтауға көмектесті. RYPE – 1945 жылдың 24 наурызында норвегия тауларының Снасасындағы жау шебінде саботаждық әрекеттерді жүзеге асыру үшін тасталған әуе десант бөлімінің кодовое атауы. Гьефсйёен тау шаруашылығындағы базадан топ норвегияның солтүстігінен неміс күштерінің шығарылуын болдырмау мақсатымен сәтті теміржол саботаждарын жасады. Operasjon Rype – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия басып алған Норвегия аумағындағы АҚШ-тың жалғыз операциясы болды. Топтың көп бөлігі 99-шы жұмыскерлік батальоннан алынған норвегиялық американдықтардан тұрды. Operasjon Rype-ті Уильям Колби басқарды. ОСС 1945 жылдың наурызында Операция Varsity аясында капитан Стивен Винсигуэрраның басшылығымен (кодовое атауы Algonquin, Alsace, Poissy, S&S және Student) екі адамнан тұратын төрт команданы жіберді, жау шебінен ақпарат беру үшін, бірақ ешқайсысы сәтті болмады. S&S командасының құрамында неміс формасындағы екі агент және түсірілген Kϋbelwagon болды; радиоарнасы арқылы хабарлау үшін. Бірақ Kϋbelwagon глайдерде бұзылып қалды; үш дөңгелек және ұзақ қашықтықтағы радио атқыланды (неміс артиллериясы глайдерлерге емес, буксирлік ұшақтарға шабуыл жасауға бұйрық берді).

Қарулар мен құрылғылар

ОСС тыңшылық және саботаж операциялары жоғары мамандандырылған жабдықтарға тұрақты сұраныс тудырды. Бостондық химик Стэнли П. Ловелл оның бірінші басшысы болды, ал Донован оны әзілде "профессор Мориарти" деп атады. Соғыс жылдарында OSS Research & Development одақтастардың қару-жарағы мен тыңшылық жабдықтарын сәтті бейімдеді және жаңа тыңшы құралдары мен гаджеттердің желісін жасады, соның ішінде үнсіз тапаншалар, жеңіл автоматтары, әсер еткенде жарылатын "Beano" гранаталары, көмірдің кесектері ("Black Joe") немесе қытай ұны ("Aunt Jemima") түрінде жасырылған жарылғыш заттар, лимпет миналары үшін ацетондық уақытты кешіктіру механизмдері, киімнің түймелеріне жасырылған компастар, карталарды жасыратын ойын карталары, сіріңке қорабының пішіндес 16 мм Kodak камерасы, дәмсіз улы таблеткалар ("K" және "L" таблеткалары) және тетраканнабинол ацетаты (индия қымызынан алынған экстракт) қосылған темекілер. OSS сонымен қатар сымдау құрылғылары, агенттерді табуға арналған электрондық маяктар және "Joan Eleanor" портативті радиожүйесі сияқты инновациялық байланыс құралдарын дамытты, бұл жердегі оперативтік қызметкерлерге жерге қонуға немесе жүк түсіруге дайындалып жатқан ұшақпен қауіпсіз байланыс орнатуға мүмкіндік берді. OSS Research & Development сонымен қатар жалған неміс және жапондық куәліктерді, түрлі рұқсаттамаларды, рациондық карталарды және жалған ақшаны басып шығарды. 1943 жылдың 28 тамызында Стэнли Ловелл әскери барлаудан басқа OSS жоспарларына күмәмен қараған және OSS-ті Армия мен Әскери-теңіз күштері арасында бөлуге дайын болған қарсыласты штаб басшыларының алдында презентация жасауды сұрады. Өзінің бөлімшесінің мақсатын және миссиясын түсіндіріп, әртүрлі құрылғылар мен құралдарды көрсетіп жатқанда, ол кенеттен қоқыс жәшігіне "Hedy" атты үрей тудыратын, жарылғыш құрылғыны (атқыш түрінде) тастады, ол бірден қатты сырыл және содан кейін керемет дауыс шығарды. Презентация тоқтатылды және жалғастырылмады, себебі бөлмедегілердің барлығы қашып кетті. Шындығында, Голливудтың киножұлдызы Хеди Ламаррдың атымен әзілде аталатын "Hedy", кейін тұтқындалған OSS оперативтік қызметкерлерінің өмірін сақтап қалды, өйткені ол ер адамдарды алаңдатуға қабілетті болды. Барлық жобалар сәтті аяқталған жоқ. Кейбір идеялар ерекше болды, мысалы, Испанияда көмей безгегін тарату үшін жәндіктерді пайдалануға жасалған сәтсіз әрекет. Стенли Ловелл кейінірек: "Менің саясатым соғысқа көмектесетін кез келген әдісті қарастыру еді, ол қаншалықты дәстүрлі емес немесе сынақтан өтпеген болса да" деді. 1939 жылы жас дәрігер Кристиан Ламберцен оттегіні қайта демдеуге арналған құрылғыны (Ламберцен амфибиялық тыныс алу құрылғысы) жасады және 1942 жылы Вашингтондағы Shoreham қонақ үйінің бассейнінде ОСС-ке көрсетті, бұрын АҚШ Әскери-теңіз күштерінен бас тартылғаннан кейін. ОСС бұл идеяны қабылдап қана қоймай, Ламберценді бағдарламаны басқаруға және ұйым үшін суға түсу бөлімін құруға шақырды. ОСС-тің жағалауға ену және судағы саботажға қатысуы ақырында ОСС Теңіз бөлімінің құрылуына әкелді.

Мекемелер

Онтарионың Уитби қаласына жақын орналасқан X лагерінде британдық арнайы операциялар басқармасы "өлтіру және жою" бағдарламасын іске асырды. Оқушыларға нұсқау беру үшін Уильям Э. Фэрберн және Эрик А. Сайкс сияқты пышақпен күресу өнеріндегі ерекше шеберлер тартылды. Сондай-ақ, Стратегиялық қызмет басқармасының көптеген өкілдері осы жерде оқытылды. 1950 жылдары осы мекемеде оқыған Джордж Хантер Уайт оны "хаос пен қырқыстың мектебі" деп атады. Осы бастамалардан кейін Стратегиялық қызмет басқармасы АҚШ-та, содан кейін шетелде лагерьлер ашты. Принс Уильям Орман паркі (бұрын Шопавамик демалыс аймағы деп аталған) 1942 жылдан 1945 жылға дейін жұмыс істеген OSS оқу лагерінің орны болды. Шамамен 500 гектардан тұратын "C" аймағы негізінен байланыс бойынша оқыту үшін пайдаланылды, ал "A" аймағы кейбір операциялық топтарды даярлауға жұмсалды. Катоктин тау паркі, қазіргі Кемп-Дэвид орналасқан жері, алғашқы арнайы операциялар немесе SO дайындалған "B" аймағындағы OSS оқу орталығы болды. Арнайы операциялар Ұлыбританияның арнайы операциялар басқармасының үлгісімен құрылды, ол парашютпен секіру, саботаж, өзін-өзі қорғау, қару-жарақ және партизандық қарсылықты қолдау үшін көшбасшылықты оқытуды қамтыды. Ең құпиясы деп саналатыны – "жасырын және қастандық" құпия барлау, яки СИ бөлімі болды. Құпия барлау "елдік меншіктерді жаңадан келгендерді тыңдаушылықтың күңгірт әлемімен таныстыру үшін мектептер ретінде пайдаланды. Осылайша, E және RTU 11 ("Ферма") оқу аймақтары кең алаңдардағы еңселі үйлерде және жылқы шаруашылықтарында құрылды". Моральдық операцияларға психологиялық соғыс және пропаганда оқыту кірді. Мэриленд штатының Бетезда қаласындағы Конгресс-Кантри Клубы (F аймағы) OSS-тің негізгі оқу орталығы болды. Калифорниядағы Санта-Каталина аралындағы Тойон шығанағындағы Каталина аралы теңіз институтының ғимараттарының бір бөлігі бұрынғы OSS тірі қалу оқу лагерінен тұрады. Ұлттық парк қызметі Рутгерс университетінің профессоры Джон Чемберске OSS Ұлттық парк оқу орындары туралы зерттеу жүргізуді тапсырды. Шетелдегі негізгі OSS оқу лагерлері бастапқыда Ұлыбританияда, француз Алжирінде және Египетте орналасқан; кейін одақтастардың шабуылы күшейген кезде Оңтүстік Италияда мектеп ашылды. Алыс Шығыста OSS оқу орындары Үндістанда, Цейлонда, содан кейін Қытайда құрылды. OSS-тің Лондон филиалы, оның алғашқы шетелдегі мекемесі, Гровенор көшесінің 70 нөмірінде, W1 мекенжайында орналасқан. Жергілікті агенттерді оқытудан басқа, шетелдегі OSS мектептері АҚШ-тағы оқу лагерьлерінің түлектеріне және соғысқа қатысқан американдықтарға қосымша оқыту мен далалық жаттығулар ұсынды. Соңғылардың ең танымал өкілі – Франциядағы Вирджиния Холл. Ол Палестинаның Хайфа қаласындағы SOE-нің STS 102 оқу орталығының үлгісімен салынған. Италия, Югославия және Грекиядан шыққан американдықтар "Шпион мектебінде" оқытылды, сондай-ақ парашютпен секіру, қару-жарақ және коммандос дайындығы, Морзе коды және шифрлау сабақтары үшін STS 102-ге жіберілді. Оқу курсын аяқтағаннан кейін, олар Балқан және Италияға қайта жіберілді, онда олардың акценттері олардың сіңісуіне кедерес келтірмейді.