Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияның қос тыңшысы. «Уэст Хэм Юнайтед» футболшысы және клуб хатшысы Эдвард Арнольд Чэпман (16 қараша 1914 – 11 желтоқсан 1997) – ағылшын қылмыскері және соғыс кезіндегі тыңшы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол нацистік Германияға тыңшылық қызмет көрсетуді ұсынды, содан кейін британдық қос тыңшыға айналды. Британдық құпия қызмет оны өзінің тұрақсыз өміріне байланысты «Агент Зигзаг» деп атады. Оның британдық полицияға белгілі бірнеше қылмыстық псевдонимдері болды, соның ішінде Эдвард Эдвардс, Арнольд Томпсон және Эдвард Симпсон. Оның неміс тіліндегі кодтық аты Фриц немесе кейіннен, неміс байланыстарымен жақын танысқаннан кейін, оның Fritzchen деген кішірейтілген түрі болды.
Edward Arnold Chapman (16 November 1914 – 11 December 1997) was an English criminal and wartime spy. During the Second World War he offered his services to Nazi Germany as a spy and subsequently became a British double agent. His British Secret Service handlers codenamed him Agent Zigzag in acknowledgement of his erratic personal history. He had a number of criminal aliases known by the British police, amongst them Edward Edwards, Arnold Thompson and Edward Simpson. His German codename was Fritz or, later, after endearing himself to his German contacts, its diminutive form of Fritzchen.
Өмірбаян
Чапман 16 қараша 1914 жылы Англияның Дурхам графтығындағы Бернопфилд қаласында дүниеге келді. Оның әкесі бұрынғы теңіз инженері, кейін Рокерде мейрамхана иесі болды. Отбасы (Чапман үш баланың үлкені) тәртіпсіздігімен танымал болды, сондықтан Чапман ата-анасынан аз тәрбие алды. Зерек болғанымен, ол мектептен жиі қашып, киноға баратын және жағажайда уақыт өткізетін. Ол сымсыз байланыс құралымен, тапаншамен, цианид капсуласымен және 1000 фунт стерлингпен жабдықталды. Оған, басқа нәрселермен қатар, Хэтфилдтегі де Хавиленд ұшақ зауытын саботаж жасау міндеті жүктелді. Неміс барлау ұшақтары зауыпты суретке түсірді, ал жасалған зақымдар Чапманның неміс бақылаушыларын шабуыл сәтті болғанына көндірді. Осы оқиғаны нығайту үшін MI5 британдық Daily Express газетінде мақала жариялады. Де Хавилендтің алдауынан кейін B1A Чапманның неміс байланыс орталықтарына оралуын дайындады. Abwehr-ге кемемен немесе су асты қайығымен эвакуация сұрап радиохабарлар жіберілді, ал Чапман сөздік дайындығын күшейтіп, сұрақ-жауаптарға дайын болу үшін жасырын әңгімелерді жаттап алды. Алайда, Abwehr-дің жауабы жылы болмады. Олар U- қайығын жіберуден бас тартып, Чапманға Лиссабон арқылы Португалияға қайтуды бұйырды. Бұл оңай болған жоқ, себебі оның бейтарап портына баруының заңды себебі болмады. Рид және B1A-ның басқа мүшелері бұл немістердің Чапманға уәде еткен 15 000 фунт стерлингті төлеуге құлшынбайтынын көрсетті деп ойлады. Чапманды Лиссабонға жеткізу үшін ол сауда кемесінің экипажына қосылып, Португалияға келгенде кемеден секіріп кетуі керек болды. Хью Ансон деген жалған тұлға жасалды және қажетті құжаттар алынды. Содан кейін Чапман Ливерпульден шыққан "Ланкастер қаласы" кемесінің экипажына қосылды. Лиссабондағы неміс елшілігімен байланыс жасағанда, ол кемедегі көмір бункеріне жасырылған бомбаны жарып, кемені жоюға тырысуды ұсынды. Бұл Ұлыбританияның саботажға қарсы бөлімінің неміс жарылғыш құрылғыларының үлгілерін алу туралы өтінішіне жауап болды. Оған екі бомба берілді, ол оларды кеме капитанына тапсырды. Немістер кеме үйге келгенде зақымдалмағанын байқамады, бірақ Чапманның адалдығына күмәндануын болдырмау үшін британдықтар кеме Ұлыбританияға оралғанда оны мұқият тексерді, соның нәтижесінде ақпарат немістерге жетті. Чапман Норвегияға, Ослодағы неміс шпиондық мектебінде оқыту үшін жіберілді. Фон Грёнингпен кездескеннен кейін Чапман де Хавиленд зауытына және "Ланкастер қаласына" келтірген зиян үшін Темір крестпен марапатталды. Ол 1870-1871 жылдардағы франко-пруссия соғысынан бері осындай марапат алған алғашқы ағылшын болды. Темір крест әскери қызметкерлерге ғана берілетінін ескере отырып, Чапман алған "Темір крест" екінші дәрежелі Соғыс Еңбегі кресі (Kriegsverdienstkreuz) болуы мүмкін. Чапман неміс армиясына обер-лейтенант ретінде қабылданды және оған яхта да сыйланды. MI5 офицері бағалауда: "Немістер Чапманды жақсы көрді, бірақ ол барлық формальдықтың өте цинично өтегенімен, оларға жауап бермеді. Чапман өзін, оқиғаларды және елді жақсы көретін, мүмкін осы ретпен". Ослода ол өзінің қауіпсіз үйінде болған неміс агенттерінің суретін жасырын түрде түсірді.
Лондонға оралу
Операция "Оверлорд" аяқталғаннан кейін ол Ұлыбританияға V1 қаруының және "Ейжан" (Hedgehog) суастына қарсы қарудың дәлдігі туралы есеп беру үшін жіберілді. 1944 жылғы 29 маусымда Кембриджширге парашютпен секіріп, Лондонға барды. Ол немістерге бомбалар Лондонның орталық бөлігіне тиіп жатыр деп үнемі хабарлап тұрды, бірақ шындығында олар мақсаттан төмен түсіп жатқан. Мүмкін, осы қасақана бұрмалаудың нәтижесінде немістер мақсатын түзетпеді, соның салдарынан көптеген бомбалар Лондонның оңтүстік жақ сыртындағы қалашықтарға немесе Кент ауылдық жерлеріне түсіп, әдеттегіден гөрі аз зиян келтірді. Осы кезеңде ол тазы иттері жарысында иттерді допингпен улауға қатысты және Вест-Энд түнгі клубтарында қылмыстық элементтермен араласты. Ол сондай-ақ табысының көздері туралы сырлы болды, сондықтан MI5 оны бақылай алмады және 1944 жылғы 2 қарашада қызметтен босатып жіберді. Чэпмен Норвегияда болғанда Дагмарға өзінің британдық агент екенін айтты, бірақ, әйқайына орай, Дагмар норвегиялық қарсылық қозғалысымен байланысты болды. Ол өзінің жақыны неміс офицері емес екенін білгенде қуанды және олар неміс ақпаратын жинау үшін бірлесіп жұмыс істеді. Соғыстан кейін ол екі әйелді де тастап, 1938 жылы "Плаж" қонақүйінде асығыс қалдырған бұрынғы сүйіктісі Бетти Фармерге үйленді. Кейіннен Фермер екеуі 1954 жылы Сюзанна атты қызметке ие болды. Дагмар неміс офицерімен байланыста болғаны үшін алты айға түрмеге отырды: Чэпманның қайтыс болғанын ойлап, ол оның британдық агент екенін дәлелдей алмады. Олар 1994 жылы қысқа ғана уақытқа қайта кездесті. Чэпмен оның атын ақтамай қайтыс болды.
Соғыстан кейін
Зейнетақыға шыққаннан кейін МИ-5 Чэпменнің ақшасы біткен соң қайтадан қылмысқа баратыны және ұсталған жағдайда, соғыс жылдарындағы құпия қызметіне байланысты жеңілдік сұрайтыны туралы алаңдаушылық білдірді. Күтілгендей, ол шантажшылар мен ұрылармен араласып, 1950 жылы Жерорта теңізі арқылы алтынды контрабандаға салу сияқты түрлі қылмыстар үшін полициямен қиындыққа тап болды. Бірнеше рет бұрынғы барлау офицерлері оның соғысқа қосқан үлесін растады. Чэпмен Францияда соғыс жылдарындағы естеліктерін жариялап ақша табуға тырысты, бірақ ол және Вилфред Макартни ресми құпиялар туралы заңға қарсы қылмыс жасады деген айып тағылып, 50 фунт стерлинг айыппұл төледі. Бірнеше жыл өткен соң, олардың «News of the World» газетінде жариялануға тиіс болған саны толығымен жойылды. Дегенмен, оның «Эдди Чэпменнің тарихы» атты кітабы 1953 жылы жарық көрді. 1967 жылы Чэпмен Италияда тұрып, антиквариатпен айналысатын бизнес ашты. Кейіннен Чэпмен мен оның әйелі денсаулық сақтау орталығын (Шенли Лодж, Шенли, Хертс) құрып, Ирландияда қамал сатып алды. Соғыстан кейін Чэпмен Abwehr басшысы (соғыс кезінде доктор Грауман атымен танымал) барон Стефан фон Грьонингпен достығын сақтап қалды. 1965 жылдың қараша айында ол «Ақиқатты айту» ойын шоуында өзін-өзі көрсетті. 1966 жылы түсірілген «Трипл Крос» фильмі Чэпмен мен Фрэнк Оуэннің бірлесіп жазған «Нағыз Эдди Чэпменнің тарихы» өмірбаянына негізделген. Фильмді соғыстан бұрын Чэпменді білген Теренс Янг режиссерлік етті, ал Чэпменнің рөлін Кристофер Пламмер ойнады. Фильм шындыққа толық сәйкес келмеді және Чэпмен одан көңілі қалды. Пламмердің өзінің автобиографиясында Чэпменнің фильмге техникалық кеңесші ретінде тартылуы жоспарланғаны, бірақ француз билігі Марокко сұлтанын ұрлауға қатысты күдік туғандықтан оған елге кіруге рұқсат бермегені айтылады. 1967 жылы француз телеарнасы (ORTF) Чэпменмен жеке үйінде сұхбаттасқан қысқа фильмді көрсетті (еркін француз тілінде). Журналист: Пьер Дюме, Эдди Чэпмен, бұрынғы бандит, бұрынғы тыңшы. Серия: «Бес бағанды жаңалықтар». Жасаушы: Ж.П. Галло. 1967 жылдың 6 қаңтарында, сағат 19:29-да көрсетілді. 1989 жылдың мамыр айында Чэпмен Тони Бенн, Лорд Дейк, Джеймс Русбриджер, Майлс Коупленд және басқалармен бірге Channel 4 арнасының «After Dark» талқылау бағдарламасына қатысты. 2011 жылы BBC Two «Double Agent: The Eddie Chapman Story» атты Timewatch деректі фильмін көрсетті, оны Бен Макинтайр өзінің кітабына сүйене отырып дайындады.
He appeared as himself on the panel game show To Tell the Truth in November 1965. The 1966 film Triple Cross was based on the biography The Real Eddie Chapman Story co written by Chapman and Frank Owen. The film was directed by Terence Young, who had known Chapman before the war. Chapman's character was played by Christopher Plummer. The film was only loosely based on reality, and Chapman was disappointed with it. In his autobiography, Plummer said that Chapman was to have been a technical adviser on the film, but the French authorities would not allow him in the country because he was still wanted over an alleged plot to kidnap the Sultan of Morocco. In 1967 French TV (ORTF) produced a short film featuring a personal à la maison interview with Chapman (in fluent French). Journalist: Pierre Dumayet, Eddie Chapman, ex gangster, ex espion. Serie: Cinq colonnes à la une. Producer: JP Gallo. Broadcast 6 January 1967, 19'29". In May 1989 Chapman made an extended appearance on the Channel 4 discussion programme After Dark, alongside Tony Benn, Lord Dacre, James Rusbridger, Miles Copeland and others. In 2011, BBC Two broadcast Double Agent: The Eddie Chapman Story, a Timewatch documentary presented by Ben Macintyre based on his book.