Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстың бастапқы кезеңіндегі «Феликс» операциясы (Unternehmen Felix) – Германияның Вермахты Испанияға басып кіріп, соғыстың алғашқы күндерінде Гибралтарды жаулап алу жоспарланған әскери науқанының кодолық атауы. Аталған операция испан диктаторы Франсиско Франконың қатысуымен жүзеге асыруды көздеген; алайда, Франконың соғысқа түсуге құлшынбауы және британдық барлау қызметінің ықпалы салдарынан бұл жоспар іске аспады.

Өмірбаян

Испания азамат соғысын еске түсіріп, республикалық министр Федерика Монтсеньи 1950 жылы тарихшы Бернетт Боллотенге үкіметтің Германияға бейтараптығы үшін Канар немесе Балеар аралдарын ұсынуды жоспарлағанын жазды. Алайда, Ларго Кабальеро үкіметі өзінің ұсынысын жазбаша түрде дәлелдей алмады, ал немістер ұлтшылдарды қолдауды жалғастырды. 1940 жылғы маусымда Францияның құлауынан кейін Герман Геринг Адольф Гитлерге британ аралдарын басып алудың орнына Испания мен Солтүстік Африканы оккупациялауды ұсынды. 1940 жылдың маусым айында, Франциямен келісімге қол қойылғанға дейін, генерал Хайнц Гудериан Ұлыбританияның стратегиялық маңызды Гибралтар теңіз базасын басып алуды ұсынды. Гудериан тіпті Гитлерден екі танкілік дивизиямен Испания арқылы жылдам өтіп, Гибралтарды алып, француз Солтүстік Африкасына шабуыл жасау үшін қарулы келісімді кейінге қалдыруды өтінді. Вермахттың (ОКВ) операциялары жөніндегі штаб бастығы генерал Альфред Йодль Гитлерге Испанияға, Гибралтарға, Солтүстік Африкаға және Суэц каналына шабуыл жасап, Ұлыбританияны империясының шығысынан оқшаулаудың ресми жоспарын ұсынды, оның орнына Ұлыбританияға шабуыл жасаудың орнына. 1940 жылдың 12 шілдесінде ОКВ қажетті жоспарлау үшін арнайы топ құрды. 22 шілдеде Абвердің басшысы және Испания жөніндегі сарапшы адмирал Вильгельм Канарис бірнеше неміс офицерлерімен бірге Испанияның Мадрид қаласына сапар шекті. Содан кейін олар Альхесирасқа барып, Гибралтарға жақындау жолдарын барлау үшін бірнеше күн болды. Олар Франко режимінің соғысқа қатысуға құлшынбайтыны туралы қорытындымен Германияға оралды. Тамыз айында Канарис Франконың жеңешесі Рамон Серрано Сунермен кездесті, ол Испанияның сыртқы істер министрі болуға дайындалып жатқан еді. Канарис Серрано Сунерге Франконы соғысқа араласпауға көндіру үшін бар күшін салуға шақырды. Біраз уақыттан кейін Франко Серрано Сунерді Гитлердің көзқарасын білу үшін Берлинге жіберді, өйткені Канарис Германия Испанияға күшпен араласпайтынына сендірген еді. 16 қыркүйекте Серрано Сунер Гитлермен кездескенде, Гитлер Испанияның соғысқа қатысуына қатты талап етпеді, мүмкін, өйткені ол Франкомен өзі жеңілде кездесуді жоспарлаған шығар.

Жоспарлау

Осы қиындықтарға қарамастан, неміс әскери басшылары Гибралтарға қарсы ірі операцияға дайындық жүргізді, ол «Феликс» операциясы деп аталды. Жоспарда Пиреней таулары арқылы Испанияға екі неміс әскер корпусының кіруі көзделген. Бір корпус, генерал Людвиг Кюблер басқаруымен, Испания арқылы өтіп, Гибралтарға шабуыл жасаса, екінші корпус, генерал Рудольф Шмидт басқаруымен, оның қанаттарын қорғауға тиіс болды. Әуе қолдауы үшін бір истребитель және екі нысаналы бомбалаушы эскадрильясы қажет еді. «Феликс» операциясының жалпы басқаруы генерал-фельдмаршал Вальтер фон Райхенауға жүктелді. Жоспарда Солтүстік Африкадағы испандық иеліктерді – Испан Мароккосын, Рио-де-Ороны және Канар аралдарын басып алу да қарастырылған, олардың порттары неміс суасты қайықтарының базалары ретінде пайдаланылуы мүмкін еді.

Дипломатиялық мәселелер

12 қарашада Гитлер Фюрерлік №18 директивасын шығарды, онда «Испанияны соғысқа жылдам кіруге ынталандыру үшін саяси шаралар қолға алынды. Германияның Иберия түбегіндегі (коды «Феликс») араласуының мақсаты – ағылшындарды Батыс Жерорта теңізінен ығыстыру» делінген. Егер британдықтар бекініп алса, Португалияға шабуыл жасау мүмкіндігі де қарастырылды және Мадейра мен Азор аралдарын оккупациялауды зерттеу талап етілді. 1940 жылдың 5 желтоқсанында Гитлер неміс жоғарғы басшылығымен кездесіп, 1941 жылдың 10 қаңтарында неміс әскерлерінің испан шекарасын кесіп өтуіне Франкодан рұқсат сұрауға келісті. Генерал Йодль, Канар Франконың келісімін алғаннан кейін Гибралтарға шабуылға дайындық жүргізу үшін Испанияға баруы жоспарланған. Осыған сәйкес, Канар 7 желтоқсанда Франкомен кездесіп, Испанияның соғысқа дереу кіру қажеттігін жеткізді. Франко Испанияның азық-түлік тапшылығы, елдің қираған инфрақұрылымы мен табиғи жағдайы, сондай-ақ 1939 жылдың 1 сәуірінде ресми аяқталған соңғы азамат соғысынан әлі толыққан толық қалпына келмегендігіне байланысты Германия армиясын қолдауға шамасы келмейтінін жауап ретінде айтты. Ол сондай-ақ, Германияның Гибралтарды басып алуы британдықтардың қарсы шабуылына алып келіп, Канар аралдары мен Испан Африкасын жоғалтуы мүмкін екенінен қорқыныш білдірді. Канардың баяндамасын алғаннан кейін Гитлер «Феликс» операциясын тоқтатуға шешім қабылдады. Оның көңілінің қалғандығы Муссолиниге жазған хатында көрінді, онда ол: «Мен Франко өміріндегі ең үлкен қателік жасап отыр деп қорқамын» деді. 1941 жылдың басында Берлин мен Римдегі елшілер Испания үкіметін өз ұстанымын өзгертуге көндіруге сәтсіз тырысты. Франко 6 ақпанда Испанияның экономикасы мен әскерінің нашарлығын себепке келтіре отырып, Гитлерден соғысқа қосылу туралы тағы бір өтінішке теріс жауап берді. Германияның сыртқы істер министрі Иоахим фон Риббентроп Гитлерге, өз пікірінше, «Франконың соғысқа қатысу ниеті жоқ» екенін мәлімдеді. 1941 жылдың ақпан айында ОКВ әскери-теңіз жоғарғы басшылығына «Феликс» операциясының қазіргі уақытта мүмкін емес екенін, өйткені оған бөлінген әскерлер жақын арада басқа жерде қажет болатынын хабарлады.

Ұлыбританияның қарсы шаралары

Британдықтар Гибралтардың стратегиялық маңыздылығын және испан құрлығынан шабуылға ұшырау мүмкіндігін жақсы білген. Италиямен соғыс басталысымен, азаматтық халықтың көп бөлігі Ұлыбританияға және Империяның басқа аймақтарына эвакуацияланды, тек кемежайдағы маңызды жұмыстардағылар мен Гибралтар қорғаныс күштерінің мүшелері ғана қалды. Гарнизонның саны екі еседен астам артты, және әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесі күрт жақсартылды. Гибралтардың бекіністерін жақсарту жөніндегі бағдарлама басталды, оған Қаяның ішіндегі терең туннельдер желісі және құрлық шекарасын қамтитын нығайтылған бекеттер мен миналау жүйесі кірді.

Феликс-Хенрих

Гитлердің талабы бойынша ОКВ Гибралтарды басып алудың жаңартылған жоспарын жасады, оны неміс әскері Кеңес Одағына басып кіргеннен кейін іске асыруға мүмкіндік болған еді. "Феликс Генрих" кодолық атымен белгіленген жоспар 1941 жылдың 10 наурызында генерал Франц Халдерге ұсынылды. Онда Кеңес Одағындағы басып кірген әскерлер Киев пен Смоленск арасындағы шекараға, шамамен 15 шілдеге дейін жеткен жағдайда, Гибралтар операциясына дайындық үшін бөлімдерді қайтару ұсынылды, және операцияның 15 қазанда басталуы мүмкін еді. "Феликс Генрих" жоспары негізгі жоспарға ұқсас болар еді, сол күштерді пайдалана отырып, бірақ қосымша қолдау бөлімдерімен толықтырылар еді.