Кіріспе

Қаза тапқаннан кейін Рим папасы Формосқа қатысты шіркеулік сот – «Қаза тапқандар Синоды» (қаза тапқандар соты; Synodus Horrenda) – 897 жылдың қаңтарында Римдегі Әулие Иоанн Латеран базиликасында шамамен жеті ай бұрын қайтыс болған Рим папасы Формосқа қатысты өткізілген шіркеулік сот. Сот процесін Формостың ізбасары, Папа Бонифаций VI-ның ізбасары Папа Стефан VI жүргізді. Стефан Формостың мәйітін қазбалап, пап сотына алып келді. Ол Формосты жалған куәлік беруде, папалық билікке заңсыз жолмен ие болуда және бір уақытта бірнеше дін аймағын заңсыз басқаруда айыптады. Соттың соңында Формос кінәлі деп танылып, оның папалық қызметі кері күшімен жойылды. 872 мен 965 жылдар аралығында екі ондаған папалар тағайындалды, ал 896 мен 904 жылдар аралығында жыл сайын жаңа папалар сайланды. Көбінесе, осы қысқа мерзімді паптік биліктердің себебі жергілікті римдік топтардың саяси амалдары болды, олар туралы аздаған мәліметтер сақталған. Формос 864 жылы Папа Николай I-нің понтификаты кезінде Порто-Санта-Руфинаның епископы болды. 866 жылы ол Болгарияға легат ретінде жіберілді және бұл қызметте осыншалықты табысқа жетті, болгар билеушісі Борис I оны Болгарияның архиепископы етіп тағайындауды сұрады. Николай рұқсат бермеді, өйткені Никейлік екінші кеңестің он бесінші қағидасы епископқа бірнеше дін аймағын басқаруға тыйым салды – «епископтардың өздеріне кішкентай феодалдық иеліктер құруына кедергі келтіретін заң». Ол сондай-ақ Константинопольге және Каролингтер сотына сапар шекті, онда Италия тағына үміткер франк каролинг патшасы Каринтиялық Арнульфпен кездесті. Ол өзінің және оның серіктерінің Иоанннан паптік билікті тартып алуға тырысқанын, соңында Портодағы шіркеу тағынан бас тартып, «мемлекеттің және жақсы көрілген Карлдың [Бальдтың] құтқарылуына қарсы» қастандық жасағанын айтты. Формос пен оның серіктері қауымнан шығарылды. 879 жылы Трояда өткен тағы бір кеңесте Иоанн экскоммуникацияны бекіткен болуы мүмкін. Ол сондай-ақ шіркеу мүлкін «тоналғандарға» қарсы заң шығарды. Х ғасырдың авторы, Неапольдік Оксилийдің айтуынша, Формос та осы кеңесте болған. Оксилий епископтардан кешірім сұрап, экскоммуникацияны алып тастау үшін өмірінің соңына дейін мирянин болып қалуға, Римге ешқашан кірмеуге және Портодағы бұрынғы шіркеу тағына қайта оралуға тырыспауға ант бергенін айтады. Бұл оқиға күмәнді: синодтың басқа сипаттамасында Формостың қатысуы туралы ештеңе айтылмаған, керісінше Иоанн оның қауымнан шығарылуын растады. 882 жылдың желтоқсан айында Иоанн VIII қайтыс болғаннан кейін Формостың қиындықтары аяқталды. Ол Портодағы епископтығын қайта бастады, онда 891 жылдың 6 қазанында папа болып сайланғанға дейін қалды. Дегенмен, Иоанн VIII-мен болған осы ертеректегі жанжал «Қаза тапқандар Синодында» айтылған айыптаулардың негізін құрады. Х ғасырдың тарихшысы Кремоналық Лиутпрандтың айтуынша, Стефан VI Иоанн VIII қайтыс болғаннан кейін Формостың мәйітінен неге «осындай мақтаншылықпен Римнің жалпыға ортақ шіркеу тағын басып алды» деп сұрады, Иоанн VIII-нің Формос тірі кезінде паптік таққа қол жеткізуге тырысқаны туралы айғағын қайталап. Бірнеше айдан бері қайтыс болған Формос жауап бере алмады. Формосқа қарсы «Қаза тапқандар Синодында» тағы екі айып та қойылды: ол жалған куәлік берген және мирянин ретінде епископтық қызметті атқаруға тырысқан. Бұл Формостың 878 жылы Троядағы кеңес алдында бергені айтылған антпен байланысты.

Тез арада

Жалпы алғанда, "Кадавр" Синоды саяси мақсатта ұйымдастырылған деп есептеледі. Формос 892 жылы Ламберт Сполетоны Киелі Рим империясының ко-әміршісі етіп тағайындады; Ламберттің әкесі Гей III Сполетоны бұрын Иоанн VIII таққа отырғызған болатын. 893 жылы Формос, Гайдың агрессиясынан қорқып, Каринтиялық Каролинг Арнульфты Италияға басып кіруге және императорлық тәжді алуға шақырды. Арнульфтің шабуылдары сәтсіз аяқталып, Гай III көп ұзамай қайтыс болды. Бірақ Формос 895 жылы Арнульфты қайта шақырды, ал келесі жылдың басында Арнульф Альп тауларын өтіп, Римге кірді, онда Формос оны Киелі Рим императоры етіп тағайындады. Содан кейін франк әскері кетіп, Арнульф пен Формос 896 жылы бірнеше айдың ішінде қайтыс болды. Формостың орнын екі аптадан кейін қайтыс болған папа Бонифаций VI басқарды. Ламберт пен оның анасы, император Ангильтруда, Римге Стефан VI папа болған кезде кірді, ал 897 жылдың басында Кадавр Синоды тікелей содан кейін өтті. Бұл оқиғалардың XX ғасырдың басына дейін басым түсінігі қарапайым болды: Формос әрқашан Каролингтерге жақтас болған, ал 892 жылы Ламберттің таққа отырғызылуы мәжбүрлі түрде болды. Арнульфтің өлімі мен Римдегі Каролинг билігінің құлдырауынан кейін Ламберт қалаға кірді және Стефанды империяның тәжіне деген талабын қайтадан растау үшін және, мүмкін, Формосқа өлімнен кейін кек алу үшін Кадавр Синодын шақыруға мәжбүр етті. Бұл көзқарас қазір ескірген деп саналады, бұл туралы 1932 жылы Джозеф Дур айтқан. Дур Ламберттің 898 жылы папа Иоанн IX тұсында өткен Равенна кеңесіне қатысқанын атап өтті. Осы рәсімде "Кадавр" Синодының жарлықтары күшін жойды. Кеңестің жазба актілеріне сәйкес, Ламберт бұл шешімді белсенді түрде мақұлдаған. Егер Ламберт пен Ангильтруда Формостың құлдырауына себепші болған болса, Дур былай деп сұрады: "Иоанн IX императордың [яғни Ламберт] және оның епископтарының мақұлдауы үшін жек көрінішті синодты айыптаған канондарға қалай мойынсұна алды? Иоанн IX императордың қатысы бар екенін тіпті елеусіз қалдырып, кінәлі тараптардың алдында бұл мәселені [ ] көтере алды ма?" - деді. Бұл ұстанымды тағы бір ғалым қабылдады: Гироламо Арнальди Формостың тек Каролингтерге ғана қолдау білдіретін саясатты жүргізбегенін, тіпті 895 жылы Ламбертпен достық қарым-қатынаста болғанын айтты. Олардың қарым-қатынасы Ламберттің туысы, Сполетоның Гай IV Беневентоға шабуыл жасап, византиялықтарды содан қуып шыққаннан кейін ғана бұзылды. Формос шабуылдан қорқып, Баварияға Арнульфтің көмегін сұраған елшілерін жіберді. Арнальди 897 жылы қаңтарда Ламберт пен анасы Ангильтрудамен бірге Римге кірген Гай IV синодқа серпін берді деп айтады.

Салдары

Бұл қорқынышты көрініс Римдегі қоғамдық пікірді Степанға қарсы бұрды. Формостың денесі Тибрдің жағасына шықты, ал әңгімелер оның кереметтер жасағанын айтты. Халықтың көтерілісі Степанды тақтан түсіріп, түрмеге қамады. Ол 897 жылдың шілдесі немесе тамызында түрмеде тұншықтырылды. 897 жылдың желтоқсанында Папа Теодор II (897) Синодты шақырды, ол "Дене Синодын" жойды, Формосты ақтады және Тибрден қайта табылган денесін Папалық киіммен Әулие Петр Базиликасына қайта жерлеуді бұйырды. 898 жылы Иоанн IX (898–900) да "Дене Синодын" жойды, Римде және Равеннада бір-бір синод шақырып. Теодор II-нің синодының шешімдерін бекіткен екі синод, "Дене Синодының" актілерін жоюға, "Дене Синодына" қатысқан жеті кардиналды анафемаға салуға және болашақта мәйіттерге сот процесін жүргізуге тыйым салды. Алайда, епископ ретінде "Дене Синодына" сот судьясы ретінде қатысқан Папа Сергий III (904–911), Теодор II және Иоанн IX-тың шешімдерін күштен шығарып, Формостың айыпталуын қайта растады және Стефан VI-ның қабіріне мақтау эпитафия жазды.