Кіріспе
1061-1073 жылдар аралығында Католик шіркеуінің басшысы, копт патриархы Александр II (1010/1015 – 21 сәуір 1073), туған аты Баджо Ансельм, 1061 жылдан 1073 жылы қайтыс болғанға дейін Рим католик шіркеуінің басшысы және Папалық мемлекеттердің билеушісі болды. Милан қаласында туған Ансельм Патария реформа қозғалысына белсенді қатысты. Өз ізі қалдырған бұйрығы, In nomine Domini, талаптарына сәйкес сайланған Ансельмтің сайлауы Рим халқы мен төменгі дін қызметкерлерінің қатысуынсыз кардиналдар жүзеге асырған алғашқы сайлау болды. Ол сондай-ақ 1066 жылы Англияны нормандықтардың жаулап алуына рұқсат берді.
the Coptic patriarch
Pope Alexander II (1010/1015 – 21 April 1073), born Anselm of Baggio, was the head of the Roman Catholic Church and ruler of the Papal States from 1061 to his death in 1073. Born in Milan, Anselm was deeply involved in the Pataria reform movement. Elected according to the terms of his predecessor's bull, In nomine Domini, Anselm's was the first election by the cardinals without the participation of the people and minor clergy of Rome. He also authorized the Norman Conquest of England in 1066.
Ерте өмір және еңбек
Ансельм Милан қаласынан 7 км (5 миль) жердегі Корсико қаласындағы Чезано Босконе еншісіндегі ақсүйек отбасында дүниеге келген. Отбасы өзінің атын Миланның маңындағы Баджиодан алған, онда олар «капитан» лауазымын атқарған. Liber pontificalis мәліметінше, оның әкесінің аты Ансельм немесе Ардерикус болған. Заманауи дереккөздер Ансельмнің қайда білім алғаны туралы ешқандай ақпарат бермейді. Дәстүр бойынша Ансельм де Баджио Бек аббаттығында Ланфранктан оқыған делінеді. Алайда, қазіргі тарихнама бұл пікірді жоққа шығарады. Ол Милан соборының дін қызметкерлері қатарына қосылып, Милан архиепископы Видо (Гвидо) оны дін қызметкері етіп тағайындады. Ансельм Милан архиепископтығындағы Патария қозғалысының негізін қалаушылардың бірі болды. Бұл қозғалыстың мақсаты – провинциядағы дін қызметкерлері мен шіркеу басқаруын реформалау, сондай-ақ симония мен дін қызметкерлерінің некелеріне қарсы Папаның санкцияларын қолдау болды. Олар Милан соборының дін қызметкерлерінің ежелгі құқықтарына қарсы тұрып, Грегориандық реформаларды қолдады. Ансельм Ариберто да Интимианоның орнын басатын Миланның әмірші-епископы лауазымына ұсынылған төрт «адал және тура» дін қызметкерінің бірі болды. Бірақ император Генрих III оның орнына дүниеге бейім Гвидо да Велатені таңдағанда, наразылық туды. Епископ Гвидо өзінің өткір сыншысын үнсіздендіру үшін Ансельмді император сарайына жіберді. Алайда император Ансельмді 1056 немесе 1057 жылы Лукка епископы етіп тағайындады. Оның епископ ретіндегі қызметі туралы ең алғашқы куәлік 1057 жылғы 23 наурызда жазылған. Епископ ретінде ол симонияны жоюға және дін қызметкерлерінің бойдақ болуын қадағалауға тырысқан Сованалық Гилдебрандтың белсенді серігі болды. Миландағы жағдай соншалықты нашар болғандықтан, игіліктер ашық түрде сатып алынып-сатылды және дін қызметкерлері өздерімен бірге тұрған әйелдеріне қоғамда той жасады. Лауазымының беделі артып, ол 1057 жылы Гилдебрандпен бірге және 1059 жылы Петр Дамианмен бірге Киелі Тақтың легаты ретінде Миланға екі рет келді. 1060 жылғы сәуірде ол Латеран сарайында өткен синодқа қатысып, 1060 жылғы 14 сәуірде жарияланған екі папалық бұйрыққа қол қойды.
Папа болып сайлануы
Папа Николай II 1061 жылғы 27 шілдеде қайтыс болды. Кардиналдар жиналып, сайлау өткізуге император сарайының рұқсатын алу үшін Клунидің бұрынғы монахы, кардинал Стефанды өкіл ретінде жіберді. Бес күн күткеннен кейін, қабылдауға кіргізілмеген кардинал Италияға қайтып оралды, және ол сайлауға рұқсат алған жоқ (congé d'élire). Содан кейін кардинал-епископтар Капуа князі Ричард I және оның норманды әскерлерінің көмегімен Рим қаласына күштеп кірді, сайлауды бастады. 1061 жылғы 1 қазанда олар реформа партиясының жетекшілерінің бірі, Лукка епископы Ансельмо де Баджионы сайлады, ол Папа Александр II деген есімді қабылдады. Католик шіркеуі тарихында алғаш рет кардинал-епископтар ғана папаны сайлауға құқылы болды; бұл Николай II-нің "In Nomine Domini" бұйрығына сәйкес болды. Бұл бұйрық Рим папасын сайлаудағы Рим митрополит шіркеуінің бақылауын толығымен жойды, императордың, Рим ақсүйектерінің, дін қызметкерлерінің және Рим халқының құқықтарын бір жақты түрде жойды. Жаңа Папа Александр II 1061 жылғы 1 қазанда Сан-Пьетро ин Винколи базиликасында қараңғыда таққа отырғызылды, себебі римдіктер мен неміс жақтастарының сайлауға қарсылығы Петір базиликасында таққа отырғызуды мүмкін емес етті. Александр II-нің лауазымын Гонорий 1072 жылы қайтыс болғанға дейін үнемі таластыра берді. Ал, келесі 60 жыл ішінде бірінен соң бірі жарылыстар орын алды.
Оңтүстік Италияның норманндары
1063 жылы нормандықтар, шикақты пайдаланып, Римнің оңтүстік бөлігіне апаратын маңызды порты – Гаета қаласына шабуыл жасап, оны басып алып, империяларын кеңейтті. 1066 жылы Александрдың Римге кіруіне және 1061 жылғы қазан айында тәж киюіне көмектескен Капуаның Ричарды күртен жақындығын өзгертті. Немістер Кадалодан бас тартып, Александрды қолдағанда, нормандықтар енді папалықтың негізгі тірегі болмай, олармен бірдей аймақтарға таластасқан қарсыласына тап болды. Римдік кампанияның барондары да Александр мен Хильдебрандтың реформалық партиясына қарсы нормандықтарға қосылып, пайда көруге (немесе кемінде кек алуға) мүмкіндік тапты, себебі олар папа сайлауында және шіркеутің азаматтық басқаруындағы құқықтарынан айырылған еді. Солтүстікке қарай жылжыған Ричард Кепраноны басып алды, Лационы қиратты және Римнің сыртында лагерь құрды, онда Патриций атағын талап етті. Осы уақытта ашуланған кардинал Хильдебранд Германиядағы король Генрихпен бірге болған Тоскананың графы Годфриден Римге көмекке шақырды. 1067 жылдың көктемінде ол әскер жинап, Римді қоршаудан босатты және Ричард принцті Капуаға қайтарды. Ричард өзінің ұлы Жорданды Аквиноның жазығындағы армияға басшылық етуге қалдырды, Годфридің әскерлеріне жол кесу үшін. Алайда, нормандықтардың азық-түлік жетіспеушілігі, аурулары және пара беруі Годфриді Жорданмен келіссөздер жүргізуге және ақырында солтүстікке қайтуға мәжбүр етті. Папалық пен нормандықтар арасында жаңа келісім жасалды, ал 1067 жылғы 1 тамызда Папа Александр Мельфиде өткізген синодта Ричард принц адалдығын қайта жаңартты және Апулия мен Калабрияның герцогы ретінде бекітілді.
Саясат
1063 жылы сәуірдің екінші жартысында Рим папасы Александр Римдегі Латеран базиликасында жүзден астам епископ қатысқан синод өткізді. Синод кезінде ол Хонорий II-ді (епископ Кадалоны) қауымнан шығарып салды. Рим папасы мен епископтар сондай-ақ былай деп шешім қабылдады: симониктерге олардың дәрежесін сақтап, ешқандай жарылқау көрсетілмеуі керек; симониктердің тағайындағандары өз лауазымдарында қалдырылуы керек; егер симоник біліп тұрып бағышталса, симоник пен бағыштаушы екеуі де лауазымдарынан айырылуы керек; әйелі немесе жақын серігі бар дін қызметкері месса оқымауы керек; ешқандай дін қызметкерінің дін қызметкерлерінен тегін немесе ақыға шіркеу алуына болмайды; ешқандай дін қызметкері екі шіркеуді бір уақытта ұстамауы керек; ешкім абат болу ниетімен монахқа айналмауы керек; және дінге өткен адам киімін ауыстыруға тиіс. 1063 жылы 15 мамырда Папа Александр Реймс, Сенс, Тур, Бурж және Бордо архиепископтарына өзінің легаты, Остия епискобы кардинал Питер Дамианиге бағынуды бұйырды, оны "біздің көзіміз және апостолдық тақтың берік негізі" деп атады. Сондай-ақ, ол Реймстің архиепископы Герваске Джоселинді Сойсон епископы етіп тағайындауға тыйым салды, себебі ол симоник еді. 1065 жылы 6 мамырда Рим папасы Александр Римде кеңес өткізді, оған кем дегенде сегіз кардинал және қырық үш епископ қатысты. Париждегі Сен-Дени монастырының артықшылықтары расталды және оған Париж епископының билігінен босатылған мәртебе берілді. 1067 жылы ол Папалық мемлекеттердің оңтүстік қалалары мен Неаполь Корольдігіне сапар шегіп, қазан айында Мелфиде, ал жыл соңында Сипонтода синод өткізді. Сипонтода өткен кеңесте Папа Александр епископ Ландо Нуцериноны, Ландольф Тортиболиді және Бенедикт Биккариді, барлығын симония жасады деген айыппен қызметтерінен шеттетуге бұйырды.
Реформалар
Симонияны (шіркеудегі қасиетті заттардың немесе лауазымдардың сатып алу-сатуын) шектеу мақсатында Александр II бүкіл Еуропаға көптеген легаттар мен архиепископтарды жергілікті синодтарда реформа жүргізу үшін жіберді. Симонияға күдікті деп саналған кез келген дін қызметкері тексеріліп жатты. Егер дін қызметкері өз лауазымына мирян (дінге жат адам) арқылы тағайындалған болса, оған папалық легаттан жаңа тағайындама алу қажет еді. Бұл шаралардың белгілі бір құрбаны – симония үшін лауазымынан алынған Констанц епискобы. 1068 жылдың 30 наурызында Александр Римде синод өткізді, онда Тортоза епискобын кісі өлтіру айыбынан ақтап, Флоренция епискобын симония үшін қызметтен шеттетуге шешім қабылдады; Киузи епискобына да симония айыбы тағылды, ол кешірім тіледі. Папа сондай-ақ шіркеулерді миряндардың меншігінде болмауы және шіркеу мүлкі мұрагерлік заңдарға бағынышты түрде, әкеден балаға берілмеуі керек екенін бұйырды. 1071 жылға қарай болашақ император Генрих IV, 21 жасқа толған (бірақ әлі неміс королі және римдік патриций ғана еді) өзінің регенттігі кезінде императорлық биліктен шығып кеткен билік, артықшылықтар мен мүлікті қайтару үшін белсенді жұмыс істеді. Ол 1069 жылы Саксониядағы бүліктерді басып тастады және 1071 жылы Нордхаймдық Оттоның көтерілісін жеңді. Бірақ 1071 жылы папа Александрдың реформалық шаралары патшамен ашық жарылысқа әкелді. Миландық архиепископ Гидо жақында қайтыс болғандықтан, Генрих IV Годфридті (Гофредо) де Кастильонды Гидоның орнына тағайындады. Алайда Александр II бұл тағайындаманы жарамсыз деп жариялады және Папа Александр санкциялаған сайлауда 1072 жылдың 6 қаңтарында архиепископ болып сайланған Аттон (Атто) есімді миландық дін қызметкерін тағайындады. 1072 жылдың ақпан айында ол Римде синод өткізді, онда Годфридті анафемаға ұшыратты және Аттонды архиепископ ретінде бекітті. Ол Генрих IV-ке хат жолдап, папалық шаралар туралы хабарлады. Генрих IV мәселені талқылау үшін Римге бес адамды жіберді, бірақ Александр оларды қабылдамады және оларды шіркеуден шығарып салды. Бұл Генрих IV пен папалар арасындағы шиеленісті күшейтті. Ол, мүмкін, билік басында Дезидерий аббатқа Террачинаны жеке меншік ретінде берген. Папа Александр Римдегі Санта-Кроче шіркеуінің (Иерусалимде) және Латеран базиликасының басқаруын реформалады, Монтекассино орденінің монахтарын Лукканың Сан-Фредиано қауымының тұрақты канондарымен алмастырды. Құдайға сыйынбау мәселелерінде Александр II Латын шіркеуінің Үлкен ораза кезінде "Аллилуйя" әнін шырқауын немесе айтуын тоқтатты. Бұл реформа тұрақты болды.
Яһудилерге қатысты көзқарас
1065 жылы папа Александр II Нарбонн виконты Беранжер мен қаланың епископы Гифредке хат жазып, оларды өз аймақтарындағы еврейлердің қырғынға ұшырауына жол бермегендері үшін мақтады және Құдай жазықсыз қан төгуді жақтырмайтынын еске салды. Сол жылдың 11 маусымында ол Беневентоның Ландульф VI-ға «еврейлерді күшпен дінге көндіруге болмайды» деп ескертіп хат жазды. Ол испан епископтарын, олардың маврларға қарсы жорыққа келгендерден еврейлерді қорғағандары үшін жоғары бағалады.
Моралдарға қарсы крест жорығы
Сол жылы Александр Испаниядағы маврларға қарсы Барбастро крест жорылын жариялады. Александр II Нарбонн епископтарына бұйрық беріп, крест жолындағыларға: «Сіздер араларыңызда тұратын яһудилерді қорғаңыздар, оларды Испанияға саррацендерге қарсы аттанғандардың өлтіруіне жол бермеңіздер. Яһудилердің жағдайы саррацендерден ерекше. Христиандарды қудалап, оларды қалаларынан және үйлерінен қуатын оларға қарсы әділ соғысуға болады» деп тапсырды.
Англия мен Жеңімпаз Уильям
1066 жылы папа Александр Нормандия герцогы Вильгельмнен Британияны жаулап алғаннан кейін елшілік қабылдады. Вильгельм Англияға басып кіруіне бата алу үшін елші жіберген еді. Александр оған папалық сақина, ту және тәуелсіз ағылшын дін қызметкерлерін жаңа үкіметке бағынуға бағыттайтын жарлық берді. Бұл игіліктер Гастингс шайқасынан кейін ағылшын шіркеуінің мойынсұнуына септігін тигізді. Евстахий графы папалық белгісін – үш құйрықты, крестпен безендірілген гонфанонмен алып жүрді. Вильгельм Пуатье оның басып кіруіне папаның батасын беруді білдіретіндей бергенін айтты. Вильгельмнің Англиядағы табысы жергілікті ағылшын шіркеуін Римнің күшті бақылауына енгізді. Вильгельм тіпті Александрдың Эдуард Пайымдауының тұсында тоқтатылған Петр алымын қайтару туралы өтінішін қабылдады. Сонымен қатар, Вильгельм пападан патшаны салтанатты түрде таққа отырғызу үшін легаттарды жінеуін сұрады. Александр Сион епископы Эрменфридті (Швейцарияда) және екі «кардинал клиригін» Англияға жіберді. Олар 1070 жылы Пасхада Винчестерде таққа отырғызу рәсімін өткізді. Кентербери архиепискобы Стиганд Вильгельммен келісімге келгенімен, папа Александр үшін мәселе тудырды. Стиганд заңды архиепископ Робертті қызметінен қуғынға түсірді және архиепископтық билікті өзіне тартып алды, тіпті архиепископ Роберттің паллиосын киюге батылдық танытты. Ол Кентербери архиепископтығымен бірге Винчестер епархиясын да басқарды, онда ол заңды қызметкер болды. Бес папа – Лео, Виктор, Стефан, Николай және Александр Англияға өкілдерін жіберіп, Стигандты анафемаға ұшыратты. Сондықтан Стиганд Вильгельмді хан етіп тағайындай алмады, өйткені бұл Кентербери архиепискобының құқығы еді. Дегенмен, Стиганд пен Вильгельм жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ 1067 жылы Вильгельмнің континентке сапары кезінде Англиядағы нормандықтар ерекше қатыгездік көрсетті. Стиганд жақын арада тарап ауыстырып, Эдгар Атлингпен бірге Элидегі қауіпсіз лагерге қашты. Олар Жеңімпаздың қоршауына түсіп, Стиганд тұтқынға алынды. Папа Александрдың легаттары, нұсқау бойынша, Стигандты қызметінен шеттетуді талап етті және Вильгельм патшаның таққа отырғызылуынан кейін Винчестерде өткен жалпы кеңесте оның қызметінен шеттетілуіне дауыс берілді. Вильгельм өзінің ағасы, епископ Одо Баеонды жаңа архиепископ етіп тағайындамайтынын, сондай-ақ өзінің капелланы және канцлері Герфасты жоғарылатпайтынын шешті. Ол бос архиепископтыққа лайықты үміткерді талқылау үшін епископтар, абаттар және басқа да беделді адамдардан кеңес жинады. Кеңестен кейін Вильгельм Каендегі Сент-Стефан корольдік монастырының абысы Ланфранкқа архиепископтық қызметті ұсынды, оған ол бұрын Руан архиепископтығын ұсынған еді, бірақ Ланфранк одан бас тартқан. Ланфранк Кентербери билігінен бас тартқанда, Вильгельм патшайымы Матильданы және ұлы Робертті (Ланфранктің бұрынғы шәкірті) Нормандық ақсүйектер тобымен бірге оны көндіруге жіберді, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Бектегі абыс Герлуинге оның ықпалын пайдалануын өтінді, бірақ ол да нәтиже бермеді. Содан кейін Вильгельм папаның легаттарына Нормандияға барып, епископтар, абаттар және ақсүйектер кеңесін шақырып, Ланфранкқа патшаның ұсынысын қабылдауға көндіруді бұйырды. Ланфранк өте тартынды түрде Англияға келді, онда ол Вильгельммен жан-жақты келісімдер жүргізді, ол оны тек папа Александрдың ұсынысын қолдау арқылы ғана көндіре алды. Ланфранк ақыры 1070 жылдың 15 тамызында, Иса Мәсіхтің көкке көтерілу мейрамында кеңес арқылы сайланды және 29 тамызда, Киелі Иоанн Креститель мейрамында шіркеу қызметкері ретінде тағайындалды. Ланфранк папа Александрға және архидиакон Хилдебрандқа Йорк архиепискобының талаптарына қарсы оны қорғауын және оған паллийді өзінің біріншілігінің символы ретінде жіберуін сұрағанда, Хилдебранд жауап хат жазып, паллийді жіберу әдет емес екенін, бірақ оны алушы оны Римге келіп алуы керек екенін айтты. Сонымен қатар, ол және папа Ланфранкпен жеке өзі шұғыл мәселелерді талқылағысы келді. Сондықтан 1071 жылы Ланфранк және Йорк архиепискобы Томас паллиаларын алу үшін Римге сапар шекті. Кейін Папа Александр архиепископ Ланфранкқа хат жазып, Винчестер монастырының жағдайын қарауға бұйрық берді және ол епископты (Стигандты) әлі босатуды талап етпегеніне ренжіді, мүмкін салғырттықтан, мүмкін мойынсұнбаушылықтан, немесе Вильгельм патшаның жазалауынан қорқып. 1068 жылы неміс корольі Генрих IV Берта Савойскаямен ажырасуға тырысты. Папаның легаты Петр Дамиан егер ажырасуға тағы да тырысса, папа оның таққа отыру рәсімін өткізуден бас тартатынын айтты. Генрих мойынсұнып, әйелі Лорш аббаттығына шегініп, қайтадан сарайға оралды. Станислав Польшаның алғашқы туған епископтарының бірі болды. Бұл Польша шіркеуі үшін маңызды шешім болды. Тағайындалғаннан кейін Станислав өте белсенді епископ болды және Польша королі Болеслав II Батылмен қақтығысқа түсті, «pro suis actibus sceleratis» («оның зұлымдықтары үшін»). Болеслав және оның ақсүйектері епископ Станиславты 1079 жылдың 11 сәуірінде Рупелладағы Сент-Майкл шіркеуінде өлтіріп, денесін жеті жиырма бөлікке бөліп жіберді. Польша төрт жылға анафемаға ұшырады және Краков епархиясы бос қалды. 1088 жылы епископ Станиславтың денесі Краковтағы кафедралық соборындағы жеріне көшірілді, содан кейін ол қасиетті кісі ретінде құрметке ие болды.
Богемия
Прага епископы Герхард (Иаромирус, Яроми) мен Богемиядағы Ольмуц епископы Иоанн (Брюнов) арасында бірнеше дау туды. Богемия герцогы Вратислав 1073 жылы Рим папасының сарайында болғанда бұл туралы Александр II-ге хабарлады. Александр мәселені реттеу үшін Прагаға нунцийлерді жіберді, бірақ олар тұтқынға алынып, кемсітілді, содан кейін өлтірілді. Осы қылмыстың ауырлығына қатты таң қалған Александр папасы кардинал Рудольфты Прагаға жіберді. Герхард кардиналмен ынтымақтастыққа түсуден бас тартқанда, ол қызметтен алынып, Прагаға интердикт салынды; жағдай тынышталған соң, ол епископты қайта орнатып, интердиктті алып тастады, бірақ екі епископқа да Рим папасының алдына келуді бұйырды. Олар келген кезде Рим папасы Александр Прага епископының қызметтен алынуын бекітті, бірақ Тоскана графеси Матильданың жалбауымен оны тағы да қалпына келтірді.
Өлім
Папа Александр II 1073 жылдың 21 сәуірінде Латеран сарайында қайтыс болды және Латеран базиликасына жерленді.