Кіріспе
Оңтүстік Африканың банту этносы – свази немесе свати (Swati: Emaswati, жеке тұлға – Liswati) – Оңтүстік Африкаға тән банту этносы. Олар Эсватини егеменді мемлекетінде және Оңтүстік Африканың Мпумаланга провинциясында қоныстанған. Эмасуати – нгуни тілдерінде сөйлейтін халықтардың құрамына кіреді, олардың тегі археологиялық зерттеулер арқылы Шығыс Африкаға дейін жетеді, онда ұқсас дәстүрлер, сенімдер және мәдени амалдар кездеседі. Свати халқы мен Эсватини Корольдігі Мсвати II-нің құрметіне аталған, ол 1839 жылы әкесі, король Собхузаның қайтысынан кейін таққа отырған. Эсватини алғашқыда сан халқымен мекенделген, ал қазіргі свазилер Солтүстік-Шығыс Африкадан Мозамбик арқылы өтіп, 15 ғасырда Эсватиниде қоныстанған. Олардың патшалық әулеті Дламини I басшысына дейін жетеді, бұл әлі күнге дейін патшалық рудың атауы болып табылады. Рулардың шамамен үштен екісі нгуни тайпаларынан, ал қалғаны – сото, цонга, Солтүстік-Шығыс Африка және сан тайпаларының ұрпақтарынан құралған. Бұл топтар еркін некелеседі. Свази халқының бірегейлігі – «Арыстан» Ингунеяма (патша) мен «Сарыдан» Индуловакути (ана патшайым) егіз монархтарға адалдық серткендердің барлығына таралады. Суати тілі мен мәдениеті – свазилерді бір ұлт ретінде біріктіретін маңызды факторлар.
The Swazi or Swati (Swati: Emaswati, singular Liswati) are a Bantu ethnic group native to Southern Africa, inhabiting Eswatini, a sovereign kingdom in Southern Africa, and South Africa's Mpumalanga province. EmaSwati are part of the Nguni language speaking peoples whose origins can be traced through archaeology to East Africa where similar traditions, beliefs and cultural practices are found. The Swati people and the Kingdom of Eswatini today are named after Mswati II, who became king in 1839 after the death of his father King Sobhuza who strategically defeated the British who occupied Eswatini. Eswatini was a region first occupied by the San people and the current Swazis migrated from north East Africa through to Mozambique and eventually settled in Eswatini in the 15th century. Their royal lineage can be traced to a chief named Dlamini I; this is still the royal clan name. About three quarters of the clan groups are Nguni; the remainder are Sotho, Tsonga, others North East African and San descendants. These groups have intermarried freely. Swazi identity extends to all those with allegiance to the twin monarchs Ingwenyama "the Lion" (the king) and Indlovukati "the She Elephant" (the queen mother). The dominant Swati language and culture are factors that unify Swazis as a nation.
Тарих
Эмасуатилер – солтүстік-шығыс Африкадан көшіп келген, ал кейінірек он бесінші ғасырда оңтүстік-шығыс Африкаға қоныстанған нгуни тілінде сөйлейтін тайпалардың ұрпақтары. Олар Мозамбиктің оңтүстігіне, содан кейін қазіргі Эсватини аймағына көшіп барды, ол кезде Сан халқы өмір сүрді. «Бака Нгване» («Нгване халқы») термині әлі күнге дейін эмаСватиге балама ретінде, суати халқына қатысты қолданылады. Эмасуати – бұл негізінен нгуни тілінде сөйлейтін адамдардың ұрпақтары. Алайда, суатилердің кейбірі Эсватини тұрғындары болған сото тайпаларынан шыққан. Нгунидің оңтүстікке қарай кеңеюі барысында суатилер Лимпопо өзенінен өтіп, он бесінші ғасырдың аяғында оңтүстік Тонгаландқа (бүгінгі Мозамбиктің оңтүстігінде, Мапуто маңында) қоныстанды. Нгване халқының қазіргі Эсватини аумағына 1600 жылы кіргені туралы деректер бар. Масекодан билікті алған Дламини III басшылығымен 1750 жылы Лүбомбо таулары арқылы өтетін Понгола өзені бойында қоныс аудару орын алды. Кейін олар Понгола өзенінің жағасындағы ндвандуе халқының жеріне жақын жерге көшіп барды. Дламини III-нің мұрагері Нгване III болды, ол қазіргі Эсватинидің алғашқы патшасы болып саналады. Ол 1745 жылдан 1780 жылға дейін Эсватинидің Шиселвени аймағында билік жүргізді. 1815 жылы Собхуза I Эсватинидің патшасы болды және Эсватинидің орталық бөлігінде суати билігін орнату үшін жауапты болды. Бұл жерде суатилер көптеген шағын сото және нгуни тілінде сөйлейтін тайпаларды басып алып, бүгінде Эсватини деп аталатын үлкен құрамдас мемлекетті құру арқылы экспансия процесін жалғастырды. Собхуза I билігі Мфекан кезінде болды. Собхузаның басшылығымен нгуни және сото халықтары, сондай-ақ қалған сан топтары суати ұлтына біріктірілді. Оның тұсында Эсватинидің қазіргі шекаралары толықтай Дламини патшаларының билігімен болды. 1830-шы жылдардың аяғында Бурлармен алғашқы байланыс болды, олар Зулуларды қанды өзен шайқасында жеңіп, Оңтүстік Африка Республикасы болатын аумаққа қоныстанды. Суати аумағының едәуір бөлігі 1840 жылдары Лиденбург ауданына қоныстанған Трансваал буарларына берілді. Эсватини аумағы мен оның патшасы Мсвати II Трансвал мен Ұлыбритания тарапынан танылды. Мсвати II билігі кезінде суати ұлты біріктірілді. Содан кейін «Суати» деген атау ақырында Ингуэнямаға адал болған барлық халықтарға қолданылды. Кейіннен Мбанджени кезінде көптеген сауда, жер және тау-кен концессиялары ағылшын және буер қоныстанушыларына берілді. Бұл қадам Оңтүстік Африка Республикасына жерді одан әрі жоғалтуға әкелді. Нәтижесінде суати халқының басым бөлігі Оңтүстік Африкадағы Эсватиниден тыс жерлерде қоныстанды. 1881 жылы Трансваалдың қоныстануы туралы Претория конвенциясы Эсватинидің тәуелсіздігін мойындады және оның шекараларын анықтады. Нгуеньяма қол қойған жоқ, ал суазилер өздерінің аумағы қазіргі мемлекетінен барлық бағытта созылады деп мәлімдейді. Ұлыбритания Эсватиниге 1903 жылы билік құрды, ал 1968 жылы тәуелсіздік алды. Бүгінде суатилер Эсватиниде де, Оңтүстік Африкада да тұрады. Оңтүстік Африкадағы суати ұрпағы адамдар әдетте суати немесе сол тілдің диалектісімен сөйлей алады. Сонымен қатар, Оңтүстік Африка мен Ұлыбританияда көптеген суатилер көшіп жатыр. Оңтүстік Африкадағы эмасуати халқының саны Эсватинидегіге қарағанда сәл көп, шамамен 1,2 миллион адам. Қазіргі Эсватиниде суати халқы этносына қарамастан Эсватинидің барлық азаматтарын қамтиды.
Жеке тұлға
Эсватини патшаларының тарихы Дламини әулетінің Делагоа шығанағы маңында өмір сүрген шақтарына дейін созылады. Свази халқы бастапқыда "бемдзабуко" ("нағыз свази") деп аталатын 17 рудан құралған, олар Дламини патшаларының ерте кезеңінде олармен бірге болған. 17 негізгі ру: Дламини, Нхлабати, Хлопхе, Кунене, Мабуза, Мадвонсела, Мамба, Матсебула, Мдлули, Моца, Нгвеня, Шонгве, Сукати, Цабедзе, Тфвала, Мбокане және Зване. Басқа свази рулары – "Emakhandzambili" рулары ("алдында табылғандар", мысалы Гамедзе, Факудзе, Нгкампхалала және Магагула), яғни олар Дламини көшіп келіп, жаулап алуына дейін осы жерде болған. "Емафикемува" ("кейін келгендер") кейінірек мемлекетке қосылған.
Мәдениет
Суази мәдениетінде би және ән, оның ішінде мадақтау әндері де маңызды орын алады. Саз сырлау және ағаш ою өнері көшпенді өнер түрлеріне жатты. Суази дәстүрлі үйленуі "умтсимба" деп аталады; ол әдетте құрғақ маусымда (маусымнан тамызға дейін) демалыс күндері өтеді. Келін және оның туыстары жұма күні кешке күйеу жігіттің үйіне барады. Сенбі күні таңертең, тойға қатысушылар жақын жердегі өзен жағасында күйеу жігіттің отбасы ұсынған ешкі немесе сиыр етін жейді; ал түстен кейін күйеу жігіттің үйінде би билейді. Жексенбі күні таңертең келін, әйел туыстарымен бірге күйеу жігіттің мал қорасында жерге найзамен ұрып, кейін қызыл сары тозаңмен боялады. Ешбір әйел екі рет осы рәсімнен өте алмайды. Келін күйеуі мен оның туыстарына сыйлықтар тартады. "Умхланга" – Эсватинидегі ең танымал мәдени шаралардың бірі, ол тамыз/қыркүйек айларында жас, үйленбеген қыздардың Ндловакутиге құрмет көрсетуі үшін өткізіледі. "Инквала" – тағы бір суази мәдени шарасы, ол ай фазасына байланысты желтоқсан/қаңтар айларында өткізіледі. Бұл рәсім "Бірінші жемістер" деп те аталады және Патшаның жаңа егістіктен дәм татуын білдіреді.
Дін
Дәстүрлі свази діні таза түрінде жоғарғы Құдайды/Жаратушыны мойындайды, сонымен қатар ата-бабалар да құрметтеледі. Свази діні Мвелинканти (бастапқыда болған) деп аталатын Жаратушыға негізделген. Көптеген свазилер бұл сенімді миссионерлер әкелген қазіргі заманғы христиан дінімен үйлестіреді. Көптеген адамдар дәстүрлі рухани сенімдерін сақтауды жалғастырады. Рухани рәсімдер туылу, өлім және некемен байланысты отбасылық деңгейде өткізіледі.