Кіріспе

Мүгедектік бойынша зейнетақы – денсаулығының нашарлығына байланысты жұмыс істеуге қабілетсіз болған, соның ішінде тұрақты немесе уақытша мүгедектікке тап болған адамдарға тағайындалатын зейнетақы түрі.

Солтүстік Америка

Мүгедектік зейнетақысының мысалы – жеке немесе мемлекеттік зейнетақы жоспарынан, немесе Канада зейнетақы жоспарынан төленуі мүмкін. Тағы бір мысал – АҚШ-тағы Әлеуметтік қамсыздандыру Мүгедектік Төлемақысы (SSDI). Әдетте, мүгедектік зейнетақы алу үшін белгілі бір еңбек өтілі болуы қажет. Өтініш берушіге медициналық құжаттарын ашуға келісім берілген жазбаша нысанға қол қою сұралуы мүмкін, сондай-ақ олардың қанағаттанарлық мүгедектігін растау үшін тәуелсіз медициналық сараптама (IME) тағайындалады. Зейнетақы еңбек еткен жылдарға байланысты есептеледі, сондықтан мүгедектік зейнеткер ертерек зейнетке шығуы мүмкін (еңбекке қабілетсіздігіне байланысты), бірақ еңбек өтіліне сәйкес тең зейнетақы алады.

Австралия

Австралияда жұмыс жасындағы азаматтар, егер келесі екі жыл бойы аптасына 15 сағат жұмыс істей алмайтын болса, мүгедектікке байланысты қолдау зейнетақысына (ДСП) құқылы. ДСП алуға ниеттенгендер емдеуші дәрігерінен анықтама ұсынуы керек. Мүгедектікке байланысты қолдау зейнетақысы алушылары жұмыссыздық жәрдемақысынан әлдеқайда көп сома алады; 2023 жылдың 1 қазанынан бастап, күтімге алынған баласы бар жалғыз адамдар үшін екі апталық негізгі төлем 1096,70 А$ құрайды, ал әрбір жұбай үшін 826,70 А$. Мүгедектікке байланысты қолдау зейнетақысы, бұрын мүгедектік зейнетақысы деп аталған, алғаш рет 1908 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында енгізілді. Орталық үкімет 1910 жылдың 5 желтоқсанында бүкіл ел бойынша мүгедектік зейнетақысын енгізді. Ауру, жарақат немесе уақытша мүгедектікке байланысты уақытша жұмыс істей алмайтын австралиялықтар ауру жәрдемақысына құқылы болуы мүмкін. Ауру жәрдемақысы ДСП-ден аз төленеді; 2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап, жалғыз алушылар екі аптаға 449,30 А$, ал жұбайлар әрбір адамға 405,30 А$ көлемінде төлем алатын болды. Дегенмен, 2020 жылдың 20 қыркүйегінен бастап ауру жәрдемақысы тоқтатылды. Австралияның барлық әлеуметтік қамсыздандыру төлемдері сияқты, ДСП-ге құқығы жекелеген жарналарға байланысты емес; керісінше, төлемдер орталық үкіметтің жалпы кірісінен жүзеге асырылады.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда физикалық немесе психикалық денсаулық проблемалары бар адамдарға жәрдемақы қарастырылған. Ең басты екі мүгедектік төлемі – ауру жәрдемақысы және мүгедектік бойынша жәрдемақы. Төлем алу үшін дәрігердің жолдамасы мен медициналық анықтама (немесе оған баламасы) қажет. Мүгедектік бойынша жәрдемақы ауыр мүгедектігі бар және/немесе ұзаққа созылған ауруға шалдыққан адамдарға тағайындалады, және ол ауру жәрдемақысынан сәл жоғары төленеді. Бұған қоса, медициналық шығындарды өтеу үшін мүгедектік жәрдемақысы бар. Егер мүгедектік жәрдемақысы барлық медициналық шығындарды жаба алмаса, уақытша қосымша көмек көрсетіледі, бірақ оны алу әлдеқайда қиын. Бұл төлемдердің барлығының белгілі бір шектері бар, ол кіріске (адамның және оның әйелінің/ерінің) және ақшалай активтерге байланысты. Ескеріңіз, ауру жәрдемақысы мен мүгедектік жәрдемақысы 65 жасқа дейінгі адамдарға, ал мүгедектік жәрдемақысы 18 жастан асқандарға беріледі.

Қытай

Орталық үкімет нұсқауларына сәйкес, негізгі зейнетақылық сақтандыру еңбекақының 40% мөлшерінде белгіленеді. Мүгедектігі бар адам уақытша және тұрақты мүгедектік төлемдерін алуға құқылы. Уақытша төлемдер бір жылға дейін жеке тұлғаның еңбекақысының 100% құрайды. Мүгедектік 10 дәрежеге бөлінеді, сонда адам алатын еңбекақының үлесі бірінші дәрежелі мүгедектікке 90%, ал алтыншы дәрежелі мүгедектікке 60% аралығында болады. Зейнетақыдан өзге, адам бірінші дәрежелі мүгедектікке 27 айлық еңбекақы, ал 10-шы дәрежелі мүгедектікке 7 айлық еңбекақы мөлшерінде төлем алады. Төлемнің ең төменгі сомасы аймақтағы ең төменгі жалақымен анықталады.

Еуропалық Одақ

Мүгедектік зейнетақыны есептеу әр елде әртүрлі болады. Чехия, Эстония, Ирландия, Грекия, Хорватия, Латвия, Венгрия, Словакия, Финляндия, Швеция және Ұлыбритания сияқты елдер тәуекелге негізделген логика қолданады. Осыған сәйкес, жеке тұлғаның сақтандырылған кезеңінің ұзақтығы маңызды емес, мүгедектік орын алған кезде сақтандырылған болуы ғана маңызды. Ал басқа елдер пропорционалды әдіс қолданады, онда зейнетақы ұзақ уақыт бойы сақтандырылған адамдар үшін жоғарылайды.