Кіріспе
Мүгедектер құқығын қорғау қозғалысы – мүмкіндігі шектеулі адамдардың барлығына тең мүмкіндіктер мен тең құқықтарды қамтамасыз етуді мақсат ететін жаһандық әлеуметтік қозғалыс. Ол әлемнің түкпір-түкпіріндегі мүгедектер белсенділерінің ұйымдарынан, сондай-ақ мүгедектердің құқықтарын қорғаушылардың ұйымдарынан тұрады. Олар ұқсас мақсаттар мен талаптармен бірігіп жұмыс істейді, мысалы: архитектура, көлік және физикалық ортада қолжетімділік пен қауіпсіздік; тәуелсіз тұру, жұмыспен қамту, білім беру және тұрғын үй салаларында тең мүмкіндіктер; кемсітушілік, зорлық-зомбылық, қараусыздық және өзге де құқық бұзушылықтардан қорғану. Мүгедектер белсенділері мүгедектердің өзге азаматтармен бірдей өмір сүруіне кедергі келтіретін институционалдық, физикалық және қоғамдық тосқауылдарды жоюға күш салады. Мүгедектер құқығы – күрделі мәселе, себебі мүгедектердің құқықтары әртүрлі әлеуметтік-саяси, мәдени және құқықтық аяда бұзылуы мүмкін. Мысалы, мүгедектер жиі жұмысқа орналасуда қиындықтарға тап болады. Атап айтқанда, жұмыс берушілер көбінесе мүгедектердің жұмыс міндеттерін тиімді орындауына қажетті жағдайларды жасауға құштар болмайды немесе мұндай мүмкіндіктері болмайды.
The disability rights movement is a global social movement that seeks to secure equal opportunities and equal rights for all people with disabilities. It is made up of organizations of disability activists, also known as disability advocates, around the world working together with similar goals and demands, such as: accessibility and safety in architecture, transportation, and the physical environment; equal opportunities in independent living, employment equity, education, and housing; and freedom from discrimination, abuse, neglect, and from other rights violations. Disability activists are working to break institutional, physical, and societal barriers that prevent people with disabilities from living their lives like other citizens. Disability rights is complex because there are multiple ways in which a person with a disability can have their rights violated in different socio political, cultural, and legal contexts. For example, a common barrier that individuals with disabilities face deals with employment. Specifically, employers are often unwilling or unable to provide the necessary accommodations to enable individuals with disabilities to effectively carry out their job functions.
Америка Құрама Штаттары
Америкалық мүгедектер құқығы соңғы ғасырда айтарлықтай өзгерді. Мүгедектер құқығын қорғау қозғалысынан бұрын президент Франклин Д. Рузвельттің әлсіздік күйінде жарияланудан бас тартуы мүгедектікке байланысты қалыптасқан ұятты көрсетіп, оның символы болды. Ол сайлау кампаниясында, сөз сөйлегенде немесе қоғамдық тұлға ретінде өзінің мүгедектігін жасырды. Бұл "мүгедектік – әлсіздікпен тең" деген идеологияны күшейтті. Америка Құрама Штаттарында мүгедектік жеке мәселе ретінде қарастырылды, және осы топтағы адамдарды қолдау үшін көптеген саяси немесе үкіметтік ұйымдар болған жоқ. 1950 жылдары еріктілік және ата-аналарға бағытталған ұйымдарға, мысалы, March of Dimes сияқты ұйымдарға көшу болды. Бұл белсенділіктің және осы топтарға қолдау іздеудің бастамасы болғанымен, мүгедектігі бар балалар ата-аналары мәжбүрлі оңалтудан қорқып, көбінесе жасырылып өмір сүрді. Бүгінде мүгедектер құқығын қорғаушылар кемсітуге ұшырағандарды қорғауды жалғастыруда, соның ішінде құқық қорғау органдарының және мүгедектерге қатысты емдеудің мәселелерімен айналысуда.
Біріккен Ұлттар Ұйымы
Әлемдік деңгейде Біріккен Ұлттар Ұйымы мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияны қабылдады, онда ерекше назарда мүгедектігі бар жергілікті халықтар мәселесі қарастырылады (Локвуд 146).
Дене мүмкіндігі шектеулі адамдар
Қала көшелері, қоғамдық ғимараттар және дәретханалар сияқты қоғамдық орындарға қол жеткізу соңғы онжылдықтарда физикалық кедергілерді жою мақсатында жасалған ең көрінетін өзгерістердің бірі болып табылады. Әлемнің кейбір аймақтарында лифтілер, автоматты есіктер, кең есіктер мен дәліздер, көліктік лифтілер, коляска арбаларына арналған пандустар, тротуардың қиылыстары жасау және пандустар мен лифтілердің болмаған жағдайында қажетсіз сатыларды алып тастау сияқты өзгерістер байқалады. Бұл, коляскамен жүретін және қозғалыс мүкіндігі шектеулі адамдарға қоғамдық жаяу жолдар мен қоғамдық көлікті оңай және қауіпсіз пайдалануға мүмкіндік береді.
Көру қабілеті нашар адамдар
Түс көру қабілеті бұзылған адамдар белгілі бір түстерді ажырата алмауларына байланысты жиі жасырын кемсітуге тап болады. 2010 жылы Португалияның Миньо университетінің профессоры Мигель Неива түстерді ажырату қиындықтары бар адамдарға түстерді көрсету үшін геометриялық пішіндерден тұратын Coloradd кодының жүйесін жасады.
Ақыл-ой және даму қабілеті бұзылған адамдар
Интеллектуалдық және дамуында кемшіліктері бар адамдар өздерінің күш-жігерін, барлық адамдар сияқты, олардың да бірдей адам құқықтарын қамтамасыз етуге және оларға адам ретінде қарауға бағыттайды. 1960 жылдары өзін-өзі қорғау қозғалысы құрылғаннан бері, қозғалыстың ең басты мақсаты – зияткерлік және дамуында кемшіліктері бар адамдарды мекемелерден алып, қоғамға интеграциялау болып табылады. Тағы бір маңызды мәселе – зияткерлік және дамуында кемшіліктері бар адамдардың кемінде ең төменгі жалақы төленетін, біріктірілген жұмыс орындарында жұмыс істеуін қамтамасыз ету. АҚШ-та, зияткерлік және дамуында кемшіліктері бар адамдарға ең төменгі жалақыдан төмен жалақы төлеу әлі де заңды. Көптеген зияткерлік және дамуында кемшіліктері бар адамдар қамқорлыққа алынып, өз өмірлеріне қатысты дербес шешімдер қабылдауға құқықтары жоқ. Тағы бір мәселе – зияткерлік және дамуында кемшіліктері бар адамдарды қадір-қасиетсіз ету, бұл "Адамды бірінші орынға қою" ұранын тудырды, ол өзін-өзі қорғау қозғалысында жиналыс шақыру ретінде және ұйымдардың кең таралған атауы ретінде қолданылады. Өзін-өзі қорғаушылар "R сөзі" науқанына да қатысады, олар "артта қалған" сөзін қолдануды жоюға тырысады. Өзін-өзі қолдаушылар "Арк" ұйымының атауын өзгертуді сәтті іске асырды.
Аутизмге қарсы күрес
Аутизм құқықтары қозғалысы – нейротүрлілік тұжырымдамасын баса назар аударатын әлеуметтік қозғалыс. Ол аутизм спектрін адам миының табиғи вариацияларының нәтижесі деп қарастырады, оны емдеуге болатын бұзылу емес. Аутизм құқықтары қозғалысы бірнеше мақсатты қолдайды, оның ішінде аутистік мінез-құлықты кеңінен қабылдау; нейротиптік әріптестердің мінез-құлқына еліктеуге емес, тіршілікке бейімделу дағдыларын дамытуға бағытталған терапиялар; аутистік адамдарға өздерінің қалауынша әлеуметтенуге мүмкіндік беретін әлеуметтік желілер мен іс-шараларды құру; және аутистік қауымдастықты азшылық топ ретінде мойындау. Аутизмді немесе нейротүрлілікті қолдайтындар аутизм спектрі негізінен генетикалық екенін және оны адам геномының табиғи көрінісі ретінде қабылдау қажет деп санайды. Бұл көзқарас басқа екі көзқараспен қатар келеді: аутизм генетикалық ақаулықтан туындайды және аутизм гендерін анықтап түзетуге бағытталған медициналық көзқарас; және аутизмге вакциналар сияқты қоршаған орта факторлары себепті деген маргиналды теориялар. Егер адам қаласа, институционалдық емес, ақылы көмекші күтімін пайдалану арқылы тәуелсіз өмір сүру құқығы – мүгедектер құқықтары қозғалысының маңызды мақсаты, сондай-ақ ұқсас тәуелсіз өмір сүру және өздігінен қорғану қозғалыстарының басты мақсаты болып табылады. Бұл қозғалыстар мүгедектердің қоғамда белсенді қатысушылар ретінде өмір сүруіне қолдау көрсетті.
Білім алу және жұмысқа орналасу
Білім алу және жұмысқа орналасу мүмкіндігі мүгедектік құқықтары қозғалысының маңызды бағыттарының бірі болды. Адамдарға бұрын мүмкін болмаған жұмыстарды атқаруға мүмкіндік беретін бейімделу технологиялары жұмыс орындарына қолжетімділікті арттырып, экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізуге көмектеседі. Оқу орнына қолжетімділік мүгедектігі бар адамдардың білім алу мүмкіндіктерін және тәуелсіздігін жақсартуға септігін тигізді.
Ерекшелендіру мен қорлаудан бас тарту
Зорлық-зомбылыққа, қабақтан қарауға және адам құқықтарының бұзылуынан босатылу мүмкіндігі де мүгедектер құқықтары қозғалысының маңызды мақсаттары болып табылады. Зорлық-зомбылық пен қабақтан қарауға сәйкессіз оқшаулау және шектеу, қызметкерлердің және/немесе қызмет көрсетушілердің орынсыз күш қолдануы, қызметкерлердің немесе қызмет көрсетушілердің қорқытулары, мазақтауы және/немесе кек алулары, жеткілікті тамақтандыру, киім-кешек және/немесе медициналық және психикалық денсаулық сақтауды қамтамасыз етпеу, сондай-ақ таза және қауіпсіз тұру ортасын қамтамасыз етпеу, мүгедек адамның физикалық және психологиялық денсаулығына қауіп келтіретін басқа да мәселелер жатады. Науқастардың құқықтарын бұзуға емдеуге хабардар келісім алмау, емдеу туралы жазбалардың құпиялылығын сақтамау, басқалармен байланыс жасау және араласу құқығын орынсыз шектеу, сондай-ақ басқа да құқықтарды шектеу жатады. Мүгедектер құқықтары қозғалысының жұмысының нәтижесінде АҚШ-та 1970 жылдардан 1990 жылдарға дейін мүгедектер құқықтарын қорғайтын маңызды заңдар қабылданды.
Австралия
1978 жылы Канберрадағы Австралия Парламенті ғимаратының алдында өткен наразылық акциялары үкіметті мүгедектерге төленетін мемлекеттік жәрдемақыға салық салуды тоқтатуға мәжбүр етті. Сол кезде бастап, парламент ішінде де, сыртында да түрлі мәселелер бойынша демонстрациялар ұйымдастырылды, нәтижесінде 1992 жылы Ұлттық жеке күтім схемасы кеңейтілді және 2019 жылы федералды үкіметті мүгедектерге қатысты зорлық-зомбылық, қанау, немқұрайлылық және пайдалану мәселелері бойынша Корольдік комиссия құруға көндіруге көмектесті. Штаттық парламенттердің алдындағы ұқсас наразылықтар жақсартылған құқықтар мен қаржыландыру үшін күреске ықпал етті, бұл 1994 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльсте қолдау көрсетілетін тұрғын үйлерді жақсартуға және 2021 жылы Квинслендтегі мүгедектерді қолдау көрсету қызметтерін жалғастыруға әкелді. 1981 жылдан бастап, Халықаралық Мүгедектер жылынан бастап, белсенді Лесли Холлдың сөзімен айтқанда, "сұлулық тұжырымын күйрету" және "қайырымдылық көзқарасын қабылдамау" мақсатымен, науқаншылар "Мисс Австралия іздеуі" сияқты сұлулық сайыстарын бағыттарына алды. Көлемді демонстрациялар кейбір қайырымдылық ұйымдарын мұндай жарыстарды қаржы жинау үшін пайдаланудан бас тартуға мәжбүр етті, ал кейбіреулері ұйымдық атауларынан ұятсыз тілді алып тастады. Жүздеген мың адам қатысқан ұзақ мерзімді, жалпыұлттық науқаннан кейін 2013 жылы Австралияда Ұлттық мүгедектік сақтандыру схемасы бірқатар қолдау шараларын қаржыландыру үшін енгізілді. Содан бері "Австралияның әр азаматы" сияқты ұйымдар схеманы кеңейту және оны қысқартулар мен қолжетімділікті шектеуден қорғау мақсатымен ұлттық науқандарды бастады.
Канада
Канаданың ең үлкен провинциясы – Онтарио, 2005 жылғы «Онтариолық мүгедектер үшін қолжетімділік туралы заң» атты заң шығарды, мақсаты 2025 жылға дейін қолжетімді болу еді. 2019 жылы «Қолжетімді Канада» заңы қабылданды. Бұл – барлық мемлекеттік органдар мен федералдық басқаруға бағынған мекемелерге әсер ететін Канаданың қолжетімділік саласындағы алғашқы ұлттық заңнамасы.
Үндістан
Мүгедектер құқығы туралы заң, 2016 жылғы – Үндістан Парламентінің Біріккен Ұлттар Ұйымының Мүгедектер құқықтары туралы конвенциясы бойынша міндеттемелерін орындау мақсатында қабылдаған заңы. Үндістан бұл конвенцияны 2007 жылы ратификациялаған. Бұл заң 1995 жылғы Мүгедектердің тең мүмкіндіктері, құқықтарын қорғау және толыққанды қатысуы туралы заңның орнын басты. Ол 2016 жылғы 28 желтоқсанда күшіне енді. Аталған заң 21 түрлі мүгедектікті мойындайды.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда мүгедектердің бірнеше онжылдық бойы үздіксіз күресінің нәтижесінде 1995 жылғы Мүгедектерге қатысты кемсітушілік туралы заң (1995 жылғы МҚКЗ) қабылданды. Бұл заң жұмысқа орналастыру, тауарлар мен қызметтер көрсету, білім беру және көлік салаларында мүгедектерді кемсітуге қарсы заңнамалық тыйым салды. Теңдік және адам құқықтары жөніндегі комиссия осы заңды қолдауды қамтамасыз етеді. Солтүстік Ирландияда осыған балама заңнама бар, оны Солтүстік Ирландияның теңдік комиссиясы іске асырады. 2012 жылғы әлеуметтік реформа туралы заңда «Жатып қалған бөлме салығы» (ресми түрде «Тұруға арналмаған бөлме үшін төлем») енгізілгеннен кейін мүгедектердің белсенділері «Жатып қалған бөлме салығына» қарсы наразылықтарды ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Көптеген әлеуметтік жәрдемақыларға енгізілген өзгерістер мүгедектерге пропорционалдық емес әсер етеді деп күтілуде және мүгедектердің дербес өмір сүру құқығын шектеуі мүмкін. «Даун синдромы» заң жобасы Даун синдромымен өмір сүретін адамдарға заңдық мәртебе беруді көздеп отыр.
Америка Құрама Штаттары
1948 жылы қозғалыстың шешуші кезеңі физикалық және бағдарламалық кедергілердің бар екенінің дәлелденуі болды. Дәлелдеме мүгедектерге арналған, кедергісіз пайдалануға болатын жағдайлардың сипаттамасы ретінде ұсылды. Сипаттамалар физикалық және бағдарламалық қолжетімділікке кедергісіз кірудің минималды талаптарын қамтамасыз етті. Кедергілердің мысалдары: ғимараттарға кіру үшін тек қана баспалдақтардың болуы; жаяу жолдарды күтіп ұстамау; қоғамдық көлікпен байланыс жоқ жерлер; көру және есту қабілетіне арналған коммуникация құралдарының жетіспеуі мүгедектерді тәуелсіздіктен, қатысудан және мүмкіндіктерден айырады. ANSI кедергісіз стандарт (бас тергеуші Тимоти Нюгенттің термині) "ANSI A117.1, ғимараттарды физикалық мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін қолжетімді және пайдалануға ыңғайлы ету" деп аталады, бұл кедергілердің бар екенін нақты көрсетеді. Стандартты 40 жылдан астам зерттеулерді жүргізген физиотерапевтер, биомеханикалық инженерлер және мүгедектер бірлесіп жасады. Стандарт бағдарламаларды және физикалық ортаны тәуелсіздік үшін өзгерту критерийлерін ұсынады. Стандарт 1960 жылдардың басында Еуропа, Азия, Жапония, Австралия және Канадада қолданысқа енгізілгеннен бері бүкіл әлемде үлгі болып келеді. Мүгедектер құқығын қорғау қозғалысының маңызды дамуы – Эдвард Робертс және басқа да коляскада отыратын адамдардың күш-жігері арқасында 1960 жылдары Калифорнияда пайда болған тәуелсіз өмір қозғалысының өсуі болды. Мүгедектер құқығын қорғау қозғалысының бір бөлігі болып табылатын бұл қозғалыс, мүгедектердің өздерінің қажеттіліктері туралы ең жақсы сарапшылар екенін, сондықтан олар жақсы шешімдерді әзірлеу және насихаттау және саяси билікке ие болу үшін жеке және ұжымдық түрде бастама көтеруі керек деп санайды. Кәсіби мамандарға тәуелділіктен арылу және өзін-өзі ұсынудан басқа, тәуелсіз өмір қозғалысының идеологиясы мүгедектікті медициналық емес етуді, институционалдық емес етуді және түрлі мүгедектерді біріктіруді (яғни, диагнозына қарамастан тәуелсіз өмір қозғалысына қатысу) қамтиды. Алайда, когнитивтік бұзылыстары бар адамдар үшін өздерінің қажеттіліктері туралы ең жақсы сарапшы болу қиын болды, бұл олардың өздерін қорғау қабілетін шектеді, өйткені коляскада отыратын адамдар сияқты өздерін қорғай алмады. Өз ойларын жеткізе алмайтындар үшін өзін-өзі ұсыну қиынға соқты, нәтижесінде олар қозғалысты жалғастыру үшін басқаларға тәуелді болды. 1973 жылы (Америкалық) оңалту туралы заң қабылданды; 501, 503 және 504-баптары федералды бағдарламалар мен қызметтерде, сондай-ақ федералды қаржы алатын барлық басқа бағдарламалар мен қызметтерде кемсітушілікке тыйым салды. Оңалту туралы заңның 504-бабында: "АҚШ-та мүгедектігі бар, біліктілігі жоғары адам, тек мүгедектігінің себебінен федералды қаржылай көмек алатын бағдарламаға қатысудан шеттетілмейді, оның пайдасынан айырылмайды немесе кемсітуге ұшырамайды" делінген. Заңда мүгедектердің жұмыс күшін даярлауға көмектесу үшін, сондай-ақ олардың жұмысқа бару кезінде кедергілерге тап болмайтынына көз жеткізуге көмектесу үшін бөлінетін қаражат та қарастырылған. Бұл мүгедектерге тең мүмкіндіктер беретін алғашқы азаматтық құқық заңы болды. Тағы бір маңызды кезең – Фрэнк Боу ұйымдастырған және Американдық мүгедектер коалициясы ұйымдастырған, АҚШ Денсаулық сақтау, білім және әл-ауқат департаменті (HEW) басқаратын мемлекеттік ғимараттарда 1977 жылы өткен 504 отырысы. Бұл 1973 жылғы оңалту туралы заңның 504-бабына сәйкес ережелерді қабылдауға әкелді. 1977 жылдың 5 сәуірінде белсенділер демонстрация бастады, ал кейбіреулері Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Бостон, Денвер, Чикаго, Филадельфия және Атланта сияқты он федералды аймақта орналасқан кеңселерде отырды. Ең маңызды наразылықтардың бірі Сан-Францискода болды. Наразылық білдірушілер 1973 жылғы оңалту туралы заңның 504-бабына қол қоюды талап етті. Сәтті отырысты Джудит Хьюман басқарды. Алғашқы күні 25 күндік отырыстың бастамасы болды. HEW ғимаратын 120-ға жуық мүгедектер белсенділері мен наразылық білдірушілер басып алды, ал хатшы Джозеф Калифано 1977 жылдың 28 сәуірінде қол қойды. Бұл наразылық мақсатына қол жеткізгені үшін ғана емес, сонымен қатар, әртүрлі мүгедектердің бірігіп, жалпы мүгедектерге әсер ететін заңнаманы қолдаған алғашқы күш-жігер болғандықтан маңызды болды, тек белгілі бір топтарға ғана емес. 1978 жылы Денвердегі мүгедектер құқығын қорғаушы белсенділер, Атлантис қауымдастығы ұйымдастырған, Денвер аймақтық көлік басқармасы автобустарын тоқтатып, блокадалады. Олар қалалық көлік жүйесінің физикалық мүгедектер үшін толығымен қолжетімсіз екеніне наразылық білдірді. Бұл әрекет Денвер көлік басқармасы коляска тіркегішпен жабдықталған автобустарды сатып алуға мәжбүр болғанша бір жылға созылған азаматтық наразылық акцияларының біріншісі болды. 1983 жылы, Американдық мүгедектерге арналған қоғамдық көлік (ADAPT) Денверде тағы бір азаматтық наразылық науқанын ұйымдастырды, ол жеті жылға созылды. Олар Американдық қоғамдық көлік қауымдастығына қолжетімсіз қоғамдық көлікке қарсы наразылық білдірді; бұл науқан 1990 жылы АҚШ Мүгедектерге арналған заңмен бүкіл елде коляска тіркегішпен жабдықталған автобустарды міндетті ету арқылы аяқталды. Бұл науқанды 2003 жылы Сара Триано Американдық мүгедектер қауымдастығынан алған Пол Г. Хирн басшылық сыйлығының 10 000 долларымен қаржыландырылды.
Талқылаулар мен тәсілдер
Мүгедектер құқығын қорғау қозғалысындағы маңызды пікірталас – мүгедектерге артықшылық беру мен теңдікті қамтамасыз ету арасындағы айырмашылық. 1992 жылы жүргізілген сауалнамаға сәйкес, көптеген адамдар мүгедектерді жұмыс ортасына интеграциялау компанияның имиджіне зиян келтіруі немесе өнімділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін деп қорқады. Бұл 1992 жылы Парламенттің «Жұмыспен қамтудағы теңдік туралы» заңды қайта қарауымен сәйкес келеді, онда жұмыс берушілер ресми квота жүйесінсіз теңдікті іске асыруға тырысуы керек екені айтылды. Бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр. Тағы бір пікірталас – мүгедектерді институционализациялау мен оларды өз үйлерінде қолдау арасындағы таңдау. 1963 жылы Джон Ф. Кеннеди президенттігі кезінде ол психикалық денсаулыққа қатысты ұлттық көзқарасты өзгертті, қауымдық бағдарламаларды қаржыландыруды арттырып, психикалық денсаулық сақтау саласындағы заңнама жобасын жасады. Ол сондай-ақ Президенттің Ақыл-ой кемістігі бар адамдар жөніндегі комиссиясын құрды, ол үкіметтер мемлекеттік деңгейде іске асыра алатын жаңа бағдарламаларға ұсыныстар жасады, соның арқасында «күзетуші мекемелерден» алшақтауға мүмкіндік болды. Институционализациядан бас тарту психикалық денсаулық мекемелеріне қатысты ұзаққа созылған негативтік көзқарасты тудырды, сондықтан саясатта осы мәселеге жеткілікті қаржы бөлінбейді. АҚШ Жоғарғы Сотының Хэмфриге қарсы Кейди ісінде азаматтық міндеттеме туралы заңдар мен араласуға құқық тек адам өзіне немесе басқаларға тікелей қауіп төндірген жағдайда ғана қолданылады. «Тікелей қауіпті» дәлелдеудің қиындығы күтпеген салдарға әкелді – психикалық аурумен күресіп жүрген науқастарды ауруханаға жатқызу қиын, ал түрмеге жіберу оңай. Ұлттық психикалық денсаулық альянсының мәліметінше, түрмеде отырған ер адамдардың 15%-ы және әйелдердің 30%-ы қандай да бір ауыр психикалық аурумен ауырады, бірақ оларға тиісті ем көрсетілмейді. Тағы бір ағымдағы пікірталас – мүгедектердің өзін-өзі анықтау қабілетін қалай дамыту мәселесі. Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімшарттың және экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісімшарттың 1-бабында «Барлық халықтар еркін ерікпен өзін-өзі анықтауға құқылы» делінген. Бұл еркін және дербес таңдау тұжырымдамасын көрсетеді, сондықтан кейбір пікірлерге сәйкес, кез келген мемлекеттік араласу өзін-өзі анықтауға кедеріл келтіреді, осылайша мүгедектерге қажетті көмекті қайырымдылық және коммерциялық емес ұйымдардан іздеуге мүмкіндік береді. Дін қызметкерлері мүгедектерге ешқандай шартсыз көмек көрсетуге сенеді. Екінші жағынан, тағы бір тәсіл – кәсіби даму және ресурстармен қамтамасыз ету сияқты әдістерді қамтитын, қатысушылық және өзара тиімді қарым-қатынас. Нақтырақ айтқанда, мүгедектерге өз қажеттіліктерін өзіндік тұрғыда жеткізуге және өз шешімдерін мен талдауларын жасауға мүмкіндік беру. Пассивті қатысудың орнына, яғни не істеу керектігін немесе не істелгенін айту арқылы қатысу, бұл тәсіл осы топқа өзін-өзі қамтамасыз етуге және өз шешімдерін қабылдауға мүмкіндік беруді ұсынады. Бұған кедергілер ретінде мүгедектігі бар өзін-өзі қамтамасыз ететін адамды анықтау және өзін-өзі анықтау тұжырымдамасына оралу жатады.
Covenant on Economic, Social and Cultural Rights asserts that "All peoples have the right to self determination" with free will. Because this highlights the concept of free and autonomous choice, one argument is that any government interference deters self determination, thus leaving it to persons with disabilities to seek out any help they need from charities and nonprofit organizations. Charitable organizations such as churches believe in helping persons with disabilities with nothing in return. On the other hand, another approach is a participatory, symbiotic relationship, which include methods like professional development and resource provisions. More specifically, one approach is to allow persons with disabilities to self articulate their needs and generate their own solutions and analyses. Instead of passive participation, which is participation by being told what to do or what has been done, this approach proposes to allow this group to be self sufficient and make their own decisions. Barriers to this include defining who is a self sufficient individual with a disability, circling back to the concept of self determination.
Сот іс-әрекеттері
Access Now v. Southwest Airlines Mills vs. Колумбия округінің білім беру кеңесі
Mills vs. Board of Education of District of Columbia