Кіріспе
Италиядағы жанартаулық белсенділік Италиядағы жанартаулық белсенділік негізінен оңтүстікке қарай Еуразия және Африка плиталарының арасындағы шекараның болуымен байланысты. Италия – материктік Еуропадағы жалғыз белсенді жанартаулары бар вулкандық белсенді ел (Грецияда, Оңтүстік Эгей теңізінің жанартаулық доғасында вулкандық аралдар да бар). Италиядағы жанартаулардың лавасы бір плитаның екіншісінің астына батып, еруі нәтижесінде пайда болады деп саналады. Үш негізгі вулканизм ошағы бар: Италия материгінің орталық бөлігі бойымен солтүстік-батысқа қарай созылатын жанартау орталықтарының желісі (қараңыз: Кампаниялық жанартаулық доғасы); Сицилияның солтүстік-шығысындағы Эол аралдарындағы ошақ; және Сицилияның оңтүстік-батысындағы Пантеллерия аралы маңында, Жерорта теңізінің Сицилия бұғазындағы ошақ. Сардинияның геологиялық тарихы Италияның қалған бөлігінен мүлдем өзгеше, онда бірнеше жанартаулық белсенділік циклдары болды, соңғысы Плейстоценнің басында аяқталды, бірақ қазіргі уақытта тек толығымен сөнген жанартаулар ғана кездеседі. Этна мен Везувий тығыз халқы бар аймақтарда орналасқандықтан, олар "Декаданың жанартаулары" тізіміне енгізілді – жаһандық масштабтағы, қатаң бақылауда ұсталатын жанартаулар тізімі. Атап айтқанда, "Декаданың жанартаулары" тізімі Халықаралық вулканология және Жердің ішкі химиясы қауымдастығы тарапынан БҰҰ жобасының аясында жасалған, және бүкіл әлем бойынша орналасқан 16 жанартауды қамтиды. Жарты аралының құрамындағы жоғары геотермальдық градиент оны басқа аймақтарда да пайдалануға мүмкіндік береді; 1960 және 1970 жылдардағы зерттеулер Лацио мен Тосканада, сондай-ақ көптеген жанартаулық аралдардағы әлеуетті геотермальдық кен орындарын анықтады. Соңғы рет 2023 жылдың қараша айында тасыды. Стромболи, Эол аралдарының бірі (үнемі белсенділік). Неаполь қаласының жанындағы Везувий тауы (соңғы рет 1944 жылы тасыды); Еуропа континентінде жақында тасыған жалғыз жанартау. Вулкан, Эол аралдарының тағы бірі, соңғы рет 1888–1890 жылдары тасыды.
The volcanism of Italy is due chiefly to the presence, a short distance to the south, of the boundary between the Eurasian Plate and the African Plate. Italy is a volcanically active country, containing the only active volcanoes in mainland Europe (while volcanic islands are also present in Greece, in the volcanic arc of the southern Aegean). The lava erupted by Italy's volcanoes is thought to result from the subduction and melting of one plate below another. Three main clusters of volcanism exist: a line of volcanic centres running northwest along the central part of the Italian mainland (see: Campanian volcanic arc); a cluster northeast of Sicily in the Aeolian Islands; and a cluster southwest of Sicily around the island of Pantelleria, in the Mediterranean's Strait of Sicily. Sardinia has had a totally separate geological history from that of the rest of Italy, where several cycles of volcanic activity occurred, the last of which ended at the beginning of the Pleistocene, but currently hosts only permanently extinct volcanoes. Due to their position within densely populated areas, Etna and Vesuvius have been included in the list of "Volcanoes of the Decade", a global list of volcanoes to be kept under closer surveillance. In particular, the "Volcanoes of the Decade" is a list drawn up by International Association of Volcanology and Chemistry of the Earth's Interior, as part of a United Nations project, which includes, overall, 16 volcanoes distributed all over the world. The high geothermal gradient that forms part of the peninsula makes it potentially exploitable also in other regions; research carried out in the 1960s and 1970s identified potential geothermal fields in Lazio and Tuscany, as well as in most volcanic islands. It last erupted in November 2023. Stromboli, one of the Aeolian Islands (continuous activity). Mount Vesuvius, near Naples (last erupted in 1944); the only volcano to have recently erupted in Continental Europe. Vulcano, another of the Aeolian Islands, last erupted in 1888–1890.
Тынық жанартаулар
Тарихи кезеңде кем дегенде 10 басқа жанартау орталығында жарылыс болған. Соңғы жарылыстар тізімі бойынша:
Пантеллерия, Тунис жағалауында, шамамен б.з.д. 1000 жылы соңғы рет жарылған. 1891 жылы аралдың солтүстік-шығысына қарай бірнеше шақырым жерде су астындағы жарылыс болды, бұл, мүмкін, негізгі жанартаумен байланысты болған. Вулканелло, Вулкано аралына тас жолмен жалғасқан шағын жанартау, б.з.д. 183 жылы теңізден шығып, содан кейін 16 ғасырға дейін уақыт-уақыт белсенділік көрсеткен. Флегрей далалары, Неапольдің батыс бөлігін қамтитын үлкен кальдера, 1538 жылы жарылып, «Жаңа тау» аталған шағын туф конусын құрады. Иския, Неапольден батысқа қарай 20 шақырым жерде орналасқан арал, соңғы рет 1302 жылы жарылған. Липари, Вулканодан бірнеше шақырым қашықтықтағы аралдағы жанартау, соңғы рет 1230 жылы жарылған. Монте-Альбано, Римге жақын (оңтүстік) тыныш жанартау кешені. Соңғы жарылыстар нәтижесінде Неми және Альбано көлдері пайда болған. Ол б.з.д. 5000 жылы соңғы рет жарылған болуы мүмкін, бірақ Голоцендегі жарылыстар туралы пікірлер кейіннен күмәнданыс тудырды, ал соңғы расталған жарылыс б.з.д. 34000 жылы болған. Бұл уақыт аралығы жанартаудың орташа ұйықтау мерзіміне ұқсас болғандықтан, оны әлі сөнген деп санауға болмайды. Сабатини (Браччано жанартауы және Сакрофано жанартауы) – Римге жақын (солтүстік) орналасқан жанартау кешені және кальдера. Соңғы рет б.з.д. 70000 жылы жарылған, бірақ Монте-Альбано сияқты, оны әлі жойылған деп санауға болмайды.
Pantelleria, off the coast of Tunisia, probably last erupted around 1,000 BC. There was a submarine eruption a few kilometres north east of the island in 1891, which was probably related to the main volcano. Vulcanello, a small volcano connected by an isthmus to the island of Vulcano, which erupted out of the sea in 183 BC and showed occasional activity thereafter until the 16th century. Phlegraean Fields, a huge caldera containing the western area of Naples, erupted in 1538, generating the small tuff cone named Monte Nuovo ("new mountain"). Ischia, an island 20 kilometres west of Naples, last erupted in 1302. Lipari, an island a couple of kilometres from Vulcano, has a volcano which last erupted in 1230. Monte Albano, a quiescent volcanic complex near Rome (south). The most recent eruptions produced Lake Nemi and Lake Albano. It may have last erupted in 5,000 BC, the idea of eruptions during the Holocene have since been questioned, and the last ascertained eruption occurred in 34,000 BC. Since this time interval is comparable to the average dormancy time of the volcano, it cannot yet be considered extinct. Sabatini, (Bracciano volcano and Sacrofano volcano) is a volcanic complex and caldera near Rome (north). It last erupted in 70,000 BC, but, as for the Monte Albano, it cannot yet be considered extinct.
Негізгі сөнген жанартаулар
Италияда жойылған жанартау орталықтарының нәтижесінде көптеген геологиялық құрылымдар кездеседі. Бұл жанартауларды түрлі топтарға бөлуге болады: Италия Республикасына қарасты көптеген кіші аралдар жанартау текті; қалған Эол аралдары (Аликуди, Филикуди, Салина) және Флегрея аралдары (Вивара және Просида), Циклоп аралдары, Устика, Линоса, Понтин аралдары және Капрая. Вулсини (Болсена жанартауы, Латера жанартауы, Монтефиасконе жанартауы) – Рим магмалық провинциясының солтүстік жағындағы кальдера кешені (Чимини жанартау кешенінің солтүстігінде). Лацио және Анти-Апеннин; бұл аймақ жоғарғы плейстоценге дейін аса белсенді жанартаулық қызметке толы болды, нәтижесінде ерекше дөңгелек пішіндес көптеген жанартаулар қалды (магма камерасының күйреуінен туындаған): Болсена көлі, Браччано көлі, Альбано көлі, Неми көлі, Вико көлі. Сәйкес жанартау жүйелері – Альбан таулары, Монти Сабатини, Монти Чимини, Монти Волсини және Монти делла Толфа. Бірінші екеуі ұйықтасқан деп есептеледі, ал қалғандары (б.з.д. 104 жылы Волсинидегі жарылыс болды деген болжамға қарамастан) толығымен жойылған деп саналады. Анти-Апенниннің оңтүстігінде Роккамонфина (Кампанияда), Вультуре және жалпақ үстінді Сервати орналасқан, Роккамонфина мен Вультуре плейстоценге, ал Серватинің пайда болу мерзімі әлі белгісіз. Чивита-ди-Багнореджио ауылы орналасқан жер – тұрақсыздық пен Тибр өзенінің әсерінен құлдырап жатқан туфтан тұратын тұрақсыз жанартаулық үстірт. Солтүстікте, Тосканада Монте-Амиата шамамен 130 000 жыл бұрын соңғы рет атқылаған, және қазірге дейін айқын геотермальдық белсенділікті сақтап тұр. Венетодағы Евгений таулары одан әлдеқайда көне (олигоцен дәуірінен). Дегенмен, геотермальдық белсенділік осында да байқалады. Вальсезияда (Пьемонт) Альп тауларының пайда болуына дейін, шамамен 290 миллион жыл бұрын пайда болған ежелгі супервулканның қалдықтары табылды. Сардиниядағы жанартаулардың ішінде ең ірілері – Монте Арчи (оның обсидианы тарихқа дейінгі дәуірде өндіріліп, экспортталған), Монтиферру, Аркуэнту тауы және базальттық табиғаты бар Гиар үстірттері. Бұл жанартаулар плиоценнің соңы мен плейстоценнің басында пайда болған. Тиррен теңізінде қазір жойылған деп есептелетін көптеген су асты жанартаулары бар: Василов, Ламетини, Магнаги, сондай-ақ жақында ғана жанартаулық табиғаты анықталған көптеген су асты таулары бар.
Many smaller islands belonging to the Italian Republic are of volcanic origin; the remaining Aeolian Islands (Alicudi, Filicudi, Salina) and Phlegraean Islands (Vivara and Procida), the Cyclopean Isles, Ustica, Linosa, the Pontine Islands and Capraia. Vulsini (Bolsena volcano, Latera volcano, Montefiascone volcano), a caldera complex at the northern end of the Roman magmatic province (at the north of Cimini volcanic complex). Lazio anti Apennines; this area was particularly rich in volcanic activity up to the Upper Pleistocene, leaving behind a large number of volcanoes with a characteristic more or less circular shape (due to the collapse of the magma chamber): Lake Bolsena, Lake Bracciano, Lake Albano, Lake Nemi, Lake Vico. The corresponding volcanic systems are those of the Alban Hills, Monti Sabatini, Monti Cimini, Monti Volsini, and Monti della Tolfa. The first two considered dormant, the others (despite an alleged eruption of the Volsini in 104 BC) are instead considered definitively extinct. Still in the anti Apennines, to the south, are the Roccamonfina (in Campania), Vulture, and the flat topped Cervati, with Roccamonfina and Vulture both dating back to the Pleistocene and Cervati to an unknown date. The landform that the village of Civita di Bagnoregio sits on is an unstable volcanic plateau made of tuff. It has been falling apart due to instability and the Tiber River. To the north, in Tuscany, the Monte Amiata last erupted about 130,000 BC, and which still has a remarkable geothermal activity. Much older (dating back to the Oligocene) are the Euganean Hills in Veneto. However, geothermal activity is found here. In Valsesia (Piedmont) the remains of an ancient supervolcano were found, dating back to about 290 million years ago, long before the formation of the Alps. Among the volcanoes of Sardinia the main ones are Monte Arci (whose obsidian was extracted and exported in prehistoric times), Montiferru, Mount Arcuentu and the plateaus of the Giare, of a basaltic nature. These are volcanoes dating back to the period between the end of the Pliocene and the first part of the Pleistocene. In the Tyrrhenian Sea there are also numerous submarine volcanoes that are now considered extinct: the Vasilov, the Lametini, the Magnaghi, as well as numerous other underwater mountains whose volcanic nature has only recently been discovered.
Везувий
Сомма-Везувийдің жанартау жүйесі көбінесе жарылыстық атқылаулармен сипатталады. Ең әйгілісі – 79 жылы Римнің Помпей, Геркуланум, Стабиа және Оплонтис қалаларын қиратып, мыңдаған адамның қаза болуына себеп болған атқылау. Бұл атқылаудың вулкандық жарылыс индексі (ВЖИ) 5-ке тең деп есептеледі және бұл оқиғаның куәгері болған Плиний кішінің есімімен аталған Плинийлік атқылаулардың үлгісі саналады. Ғалымдар Везувий бұрын одан да күшті Плинийлік атқылауларды жасағанын анықтады, соңғысы шамамен 3900 жыл бұрынғы Авеллиноның күлінен болған атқылау (ВЖИ 6-ға жетеді деп есептеледі). 79 жылдан кейін Плинийлік атқылаулар болған жоқ, бірақ субплинийлік атқылаулар болды. Ең маңыздылары – 472 жылғы (күлі Константинопольге жеткен) және 1631 жылғы, онда мыңдаған адам қаза тапты (пирокластикалық ағындар мен лахарлардың салдарынан), және болашақ атқылаулар болған жағдайда эвакуация жоспарларын жасау үшін Protezione Civile анықтама ретінде пайдаланды. Осы атқылау тарихы және Неаполь қалалық аймағындағы халықтың тығыздығы өте жоғары болғандықтан, Везувий әлемдегі ең қауіпті жанартаулардың бірі саналады.
Флегрей даласы
Везувийден өзгеше, жақын орналасқан Флегрей далалары бір ғана үлкен жанартау құрылысынан тұрмайды, олар көптеген шығару тесіктері ашылған, көбінесе жарылыстардан өзгеше болатын, кеңінен жайылған жанартау аймағы болып табылады. Тарихи кезеңде болған жалғыз жарылыс, Моне-Нуово және Авернус көлін құрады, ол төмен қарқынды болды және 3000 жылдан астамға созылған тыныш қалыптасу кезеңінен кейін болды (оған дейін ұзаққа созылған бірнеше жарылыстар тіркелген). Дегенмен, Флегрей далалары күшті жарылыстарға қабілетті, осының нәтижесінде оларға «супервулкан» деген атақ берілді. Ең әйгілісі – шамамен 40 000 жыл бұрын болған Кампаниялық Игнибрит жарылысы, ол Жерорта теңізі аймағындағы ең ауыр жарылыс саналады, VEI көрсеткіші 7-ге тең, және ол, мүмкін, бүкіл әлемдік климатқа әсер еткен. Шамамен 15 000 жыл бұрын болған Неаполь сары туфы да одан азырақ қарқынды болды. Сонымен қатар, үшінші, ірі жарылыс болғанына қатысты деректер бар, ол шамамен 29 000 жыл бұрын болған болуы мүмкін. Осы себепті Флегрей далаларын Везувий обсерваториясы да тығыз бақылайды. Олар көптеген қосымша жанартау құбылыстарымен де сипатталады, олардың ең танымал – Флегрей брадисейзмі, ол 1900 жылдардың екінші жартысында Поццуоли қаласының толық аудандарын эвакуациялауға алып келді.
Этна
Этнаның ерекшелігі – дерлік үздіксіз атқылау белсенділігі. Везувийден өзгеше, Этнаның атқылаулары көбінесе лава ағындары түрінде болады, олар кратерлерден де, жанарқабақтың бүйірлік жарықтарынан да шығады. Мұндай атқылаулар көбінесе көп зиян келтірмейді, бірақ ерекше жағдайлар да болады. Тарихи кезеңде Этнаның ең ірі лавалық атқылауы 1669 жылы болды, онда лава Катания маңындағы теңізге жеткен көптеген ауылдарды көміп тастады, лава ағынының ұзындығы 17 км-ге дейін жетті. Бұл атқылау аймақтың ландшафтын түгелдей өзгертіп жіберді, бірақ лаваның құйылу түріне байланысты атқылаудан зардап шеккендер болған жоқ. Осыған ұқсас масштабтағы тағы бір атқылау б.з.д. 396 жылы болды, онда лава ағыны теңізге жетіп, Грек-Пуник соғыстары кезінде (Диодор Сицилийдің баяндамасы бойынша) Гимилко басқарған Карфаген армиясының ілгерілеуіне кедергі келтірді. 1843 жылы Бронтеде лава мен су көзінің жанасуынан болған фреатиялық жарылыстан ондаған адам қаза тапты. Соңғы рет 1928 жылы Маскали қаласын лава басып кеткен кезде ауқымды қираулар болды. 1979 жылғы атқылау кезінде күрт жарылыс салдарынан экскурсияда болған туристер тобынан тоғыз адам қаза тауып, 23 адам жарақат алды, сондай-ақ осы атқылау кезінде Этнаның атқылауына байланысты тұрғын орталықты эвакуациялау туралы соңғы ресми бұйрық шығарылды. 122 жылы болған үлкен жарылыс, Плинийлік құбылыс, Рим қаласы Катанияға ауыр зиян келтірді, осы себепті қала он жыл бойы Римге салық төлеуден босатылды. 44 жылы Плинийге дейінгі типтегі тағы бір жарылыс болды. Осы атқылау тарихы, Катания қаласындағы халық тығыздығымен байланысты (бірақ Неапольдегіден гөрі азырақ мәселе тудырады), жанартауды үздіксіз бақылауды талап етеді.
Стромболи
Стромболи – әлемдегі ең белсенді жанартаулардың бірі, кем дегенде 2000 жыл бойы дерлік үнемі белсенділігін сақтап келеді, сондықтан оған «Жер орталық теңізінің маяғы» деген лақап ат қойылған. Әдетте, бұл белсенділік үздіксіз газ шығарудан тұрады, арасында аз қарқындылығы бар шағын жарылыстар болады, олардың арасындағы уақыт аралығы бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін өзгеруі мүмкін. Мұндай атылу түрі дәл «Стромболиандық» деп аталады. Бұл жарылыстар халық қоныстанған елді мекендерден қашықта болады. Стромболи белгілі бір уақыт аралығында қалыптыдан әлдеқайда күшті жарылыстар жасауы мүмкін, оларды «пароксизмдер» дейді, және олар халыққа зиян келтіруі мүмкін. 1930 жылдың 11 қыркүйегінде жанартаудың соңғы 13 ғасырдағы ең күшті атылуы болды, нәтижесінде Джиностра елді мекеніне көп мөлшерде жанартау материалы төгілді және «Оттың аңғары» сыртында пирокластикалық ағын пайда болды. Қайтыс болғандардың саны төртке жетті және көптеген ғимараттар қирады. Соңғы пароксизмалық оқиғалар 2019 жылдың 3 шілдесі мен 28 тамызында тіркелді, ал алғашқы жарылыс туристің қазасына әкеп соқты. Бұл атылуларда бірнеше жүз метрге дейін теңіз үстінен ағатын пирокластикалық ағындар да байқалды. Стромболиден туындаған тағы бір қауіп – жер сілкінісі, әсіресе пароксизмдермен байланысты, ол құрлықта да, теңіз астында да болуы мүмкін және цунами толқындарын тудыруға қабілетті. Осы сипаттағы соңғы оқиға 2002 жылдың 30 желтоқсанында болды, онда толқын жағалаудағы ғимараттарға зақым келтірді. 1343 жылы Неаполь шығанағындағы цунамиге одан да үлкен теңіз асты жер сілкінісі себеп болуы мүмкін еді.