Кіріспе

Жыландар туысы

Crotalinae – Азия мен Америкада кездесетін, шұңқырлы жыландар немесе шұңқырлы илендер деп белгілі бір жыландар туысы. Барлық жыландар сияқты, олар да улы. Оларды басының екі жағында, көз бен мұрын арасында орналасқан, жылуды сезетін шұңқыр мүшесінің болуымен ерекшелендіреді. Қазіргі уақытта 23 туысы мен 155 түрі анықталған: Бұл Америкада таралған жалғыз илендер. Бұл топқа қыңғырқылдақ жыландар, найзақұйрықты жыландар және Азияның шұңқырлы жыландары кіреді. Бұл кіші туыстың типтік туысы – Crotalus, ал типтік түрі – ормандық қыңғырқылдақ жылан, C. horridus. Бұл жыландардың мөлшері өте әртүрлі: ең кішкентайы – Hypnale hypnale, оның жалпы ұзындығы (құйрығын қоса) шамамен 1,5 метрге жетеді, ал ең ірісі – Lachesis muta, оның ұзындығы 3 метрге дейін жете алады. Бұл кіші туыстың ерекшелігі – барлық түрлерінің ортақ қасиеті, яғни басының екі жағындағы көз бен мұрын арасындағы лореальді аймақтағы терең шұңқыр немесе қуыс. Бұл лореальді шұңқырлар – инфрақызыл сәулелерді өте сезімтал қабылдайтын органдардың сыртқы ашылу тесіктері болып табылады, бұл жыландарға қосымша сезімді сыйлайды, оларға жем іздеуге және оның мөлшерін бағалауға көмектеседі. Шұңқыр мүшесінің құрылысы күрделі және боа мен питон жыландарының терморецепторлық ерін шұңқырларына ұқсас. Ол терең және жоғарғы жақ қуысында орналасқан. Мембрана құлақ пердесіне ұқсас, ол шұңқырды екі тең емес бөлікке бөледі, олардың үлкені алға қарап, сыртқы ортаға ашық болады. Екі бөлік тар түтікше немесе арна арқылы байланысқан, оны қоршаған бұлшық еттер тобы ашып немесе жаба алады. Бұл түтікшені басқару арқылы жылан мембрананың екі жағындағы ауа қысымын теңестіре алады. Жұп шұңқыр мүшелері жыланға жылулық қашықтық өлшегіш мүмкіндіктерін береді. Бұл органдар түнде аң аулайтын жыртқыштар үшін де, жыланның өзінің жыртқыштарынан қашу үшін де өте құнды. Илендердің арасында бұл жыландардың егу безі мен эктоптеригоидтың басы арасында орналасқан, muscularis pterigoidius glandulae деп аталатын арнайы бұлшық еті бар. Бұл бұлшық еттің және muscularis compressor glandulae бұлшық етінің жирылуы уды безден шығаруға көмектеседі.

Географиялық ауқым

Crotalinae тұқымдасы Орталық Азиядан шығысқа және оңтүстікке қарай Жапония, Қытай, Индонезия, Үндістан түбегі, Непал және Шри-Ланкаға дейін таралған. Америкада олар Канаданың оңтүстігінен бастап Орталық Америкаға, содан кейін Оңтүстік Американың оңтүстігіне дейін қоныстанады. Көксіген күйінде аң аулайтын жыландар ретінде, кроталиндер көзсіз олжаның жанынан өтуін шыдамдылықпен күтеді. Қытайдың ағашқа өрмелейтін Gloydius shedaoensis түрінің бірі белгілі бір тұрақтанған жерді таңдап, әр жыл сайын құстардың көктемгі көшіне орай қайта оралады. Зерттеулер көрсеткендей, бұл жыландар уақыт өте келе шабуылдың дәлдігін арттыра біледі. Көптеген қоңыржай белдеудегі яғыт жыландары (мысалы, көптеген құйрықты жыландар) қыстау үшін қорғалған жерлерге немесе "үңгірлерге" жиналады (брумация, қыстауға қараңыз), жыландар біріккен жылудан пайда көреді. Суық ауа райында және жүктілік кезінде яғыт жыландары күнге күйінеді. Кейбір түрлер осылай жиналмайды, мысалы, мысбас (Agkistrodon contortrix) немесе Мохаве құйрықты жыланы (Crotalus scutulatus). Көптеген жыландар сияқты, кроталиндер жеке өмір сүреді және тек қоршауға алынса немесе қауіп сезгенде ғана шабуылдайды. Кішкентай жыландар үлкендеріне қарағанда өздерін қорғауға бейімділігі төмен. Қоршаған ортаның ластануы және тропикалық ормандардың жойылғандығы көптеген яғыт жылан популяциясының азаюына әкеп соқты. Адамдар да яғыт жыландарына қауіп төндіреді, өйткені олардың терісі үшін аңға салынады немесе жолға шыққанда көліктердің соқтығысына ұшырайды.

Көбею

Көптеген ерекшеліктер болмаса, кроталиндер овувивипарозды болып келеді, яғни ұрықтар анасының денесінде қалатын жұмыртқалардың ішінде дамиды және балапандар тіршілікке дайын болғанда олардан шығып, дербес тіршілік ететін жас тіршілікке келеді. Мұндай түрлерде жұмыртқа қабығы жұмсақ мембранаға айналады, одан жас тіршілік көбелек жолында немесе шыққаннан кейін бірден құтылады. Жұмыртқа салатын (ұялайтын) итті жыландардың арасында Лакезис, Каллоселасма және кейбір Тримерезур түрлері бар. Барлық жұмыртқа салатын кроталиндер жұмыртқаларын қорғайды деп саналады. Балапандардың саны өте кішкентай түрлерде екіден басталып, тірі туатын жыландардың арасындағы ең көбейтілген Bothrops atrox – темір сүңгі жыланың 86-ға дейін жетеді. Көптеген жас кроталиндердің денелерінен айқын түрде ерекшеленетін жарқын түсті құйрықтары болады. Осы құйрықтарды көптеген түрлер қаудалық сүйреу деп аталатын мінез-құлықта пайдаланады; жас жыландар құрттай қозғалыстар жасап, құйрықтарымен күдіксіз жемді шабуылға қашықтыққа шақырады.

Таксономия

Бұрын шұңқыр жыландары әдетте жеке тұқымға жатқызылатын: Crotalidae. Бірақ қазіргі таңда, итті жыландардың (viperines) және жалпы кроталиндердің монофилиясы күмәнді емес, сондықтан олар мұнда Viperidae тұқымдасының кіші тұқымы ретінде қарастырылады.

Жалпы

Такс.Жынысы авторAgkistrodonPalisot de Beauvois, 17996MoccasinsСолтүстік Америка, АҚШ-тың солтүстік-шығысы мен орталығынан Флорида түбегі мен оңтүстік-батыс Техас арқылы оңтүстікке қарай. Орталық Америкада Атлантика жағалауында Тамаулипас пен Нуэво-Леоннан оңтүстікке қарай Юкатан түбегіне, Белиз және Гватемалаға дейін. Тынық мұхиты жағалауының жазықтары мен төменгі төбелерінде Сонорадан оңтүстікке қарай Гватемала, Сальвадор, Гондурас және Никарагуа арқылы Коста-Риканың солтүстік-батысына дейін. AtropoidesWerman, 19921Пикадоның секіруші құртқасыКоста-Рика мен батыс ПанамаBothriechisPeters, 185911Палм құртқасыОңтүстік Мексика (Оахаканың оңтүстік-шығысы мен Чиапастың солтүстік таулы аймағы) арқылы Орталық Америкадан Оңтүстік Американың солтүстігіне (Колумбия, Венесуэланың батысы, Эквадор және солтүстік Перу)BothrocophiasGutberlet & Campbell, 20019Тұмбалы құртқасыОңтүстік Американың солтүстігіBothropsWagler, 182448LanceheadsСолтүстік-шығыс Мексика (Тамаулипас) арқылы Орталық және Оңтүстік Америкаға дейін Аргентинаға; Кіші Антиль аралдарындағы Сент-Люсия және Мартиника; Бразилия жағалауындағы Илья-да-Кеймада-Гранде аралыCalloselasmaCope, 18601Малаян құртқасыОңтүстік-Шығыс Азия, Таиландтан Солтүстік Малайзияға және Яваға, ИндонезияCerrophidionCampbell & Lamar, 19925Тау құртқасыОңтүстік Мексика (Геррероның таулы аймағы және Оахаканың оңтүстік-шығысы) арқылы Орталық Американың таулы аймағынан (Гватемала, Сальвадор, Гондурас, Солтүстік Никарагуа, Коста-Рика) батыс Панамаға дейінCraspedocephalus Kuhl & van Hasselt, 182215ҚұртқасыҮндістаннан Таиландқа, Солтүстік Малайзияға және ИндонезияғаCrotalusLinnaeus, 175851ЖыланшаларАмерика, Оңтүстік Канададан Солтүстік Аргентинаға дейінDeinagkistrodonGloyd, 19791Жүз қадамдық құртқасыОңтүстік-Шығыс АзияGarthiusMalhotra & Thorpe, 2004 1Киналубалу тау құртқасы, Часеннің тау құртқасы БорнеоGloydiusHoge & Romano Hoge, 198122Азиялық мокасин Россия, Урал тауларының шығысында Сібір, Иран, Гималай таулары (Пәкістан, Үндістан, Непал және Қытай), Корея, Жапония және Рюкю аралдарыHypnaleFitzinger, 18433Дөңгелек мұрынды құртқасыШри-Ланка және ҮндістанLachesisDaudin, 18034ЖыланшаларОрталық және Оңтүстік АмерикаMetlapilcoatlusCampbell, Frost, & Castoe, 20196Секіруші құртқасыМексиканың шығыс тауларынан оңтүстік-шығысқа қарай Атлантика жағалауында және Орталық Американың жазықтары арқылы орталық Панамаға дейін. Тынық мұхиты жағалауында олар Мексиканың шығыс орталығында және оңтүстігінде, Гватемалада, Сальвадорда, Коста-Рикада және Панамада оқшауланған популяцияларда кездеседі. MixcoatlusJadin, H. M. Smith & Campbell, 20113Мексика құртқасыМексикаOphryacusCope, 18873Мексика мүйізді құртқасыМексикаOvophisBurger, 19817Тау құртқасыНепал және Үндістанның жеті әпкесі (Ассам) шығысқа қарай Мьянма, Камбоджа, Таиланд, Лаос, Вьетнам, Батыс Малайзия, Тайвань, Жапония (Окинава) және Индонезия (Суматра)PorthidiumCope, 18719ЖыланшаларМексика (Тынық мұхиты жағында Колима, Оахака және Чиапас, Атлант жағында Юкатан түбегі) оңтүстікке қарай Орталық Америкадан Солтүстік Оңтүстік Америкаға дейін (Тынық мұхиты жазықтағы Эквадор, Атлант жазықтағы солтүстік Венесуэла)ProtobothropsHoge & Romano Hoge, 1983 14ҚұртқасыАзияSistrurusGarman, 18833Жерді жыланшаларыСолтүстік-Шығыс Канада, АҚШ-тың шығысы, орталығы және солтүстік-батысы, Солтүстік және Орталық Мексикада оқшауланған популяцияларTrimeresurusLacépède, 180443Азиялық жыланшаларОңтүстік-Шығыс Азия, Үндістаннан Оңтүстік Қытайға және Жапонияға, сондай-ақ Тиморға дейін Малай архипелагыTropidolaemusWagler, 18305Ғибадатхана құртқасыОңтүстік Үндістан және Оңтүстік-Шығыс Азия
*) Атау түршесін қоспағанда.
) Типтік туыс.