Кіріспе

Сөзді жеткізу үшін жарықты пайдаланатын құрылғы. Александр Грэм Белл мен Самнер Тейнтердің оптикалық телефоны.

Фотофон – жарық сәулесі арқылы сөзді жеткізуге мүмкіндік беретін телекоммуникациялық құрылғы. Оны Александр Грэм Белл мен оның ассистенті Чарльз Самнер Тейнтер 1880 жылғы 19 ақпанда Вашингтондағы 1325 L көшесіндегі Беллдің зертханасында бірлесіп ойлап тапты.

Белл фотофонды өзінің ең маңызды өнертабысы деп есептеді. Беллдің атына берілген 18 патенттің төртеуі фотофонға қатысты, ол оны өзінің "ең үлкен жетістігі" деп атады және қайтыс болғанға дейін бір тілшіге фотофонның "мен жасаған ең үлкен өнертабыс, телефоннан да маңыздырақ" екенін айтты. Фотофон 1980 жылдары бүкіл әлемде кеңінен қолданыс тапқан оптикалық талшықты байланыс жүйелерінің алға басушысы болды. Оның соңғы электрондық нұсқасында фотофон қабылдағышы параболалық айнаның фокусында қарапайым селендік фотодетекторды пайдаланды. Белл бұл атауды біраз уақыт қолданды, бірақ оны радио толқындарын пайдаланған "радиофон" деген кейінгі өнертабыспен шатастыруға болмайды.

Алғашқы табысты сымсыз дауыс байланысы

Белл өзінің әйелі Мейбл Хаббардпен бірге Еуропада бал айында жүргенде, 1878 жылғы 25 сәуірде «Nature» журналында жарияланған Роберт Сабиннің мақаласында жарық әсерінен кедергісі өзгеретін селеннің жаңадан ашылған қасиеті туралы оқыған болуы мүмкін. Сабиннің тәжірибесінде, батареяға қосылған селенге жарықтың әсерін өлшеу үшін метр қолданылған. Бірақ Белл, телефон қабылдағышын сол тізбекке қосу арқылы Сабин көретін нәрсені ести алатынын түсінді. Беллдің бұрынғы серіктесі Томас Уотсон Бостон (Массачусетс штаты) қаласындағы «Bell Telephone Company» компаниясының өндіріс басшысы болып толық айналысқандықтан, Белл АҚШ-тың 1874 жылғы Венера транзиті комиссиясына жіберілген аспап жасаушы Чарльз Самнер Тейнтерді Вашингтондағы жаңа «L» көшесіндегі зертханасы үшін аптасына 15 доллар төлеммен жұмысқа алды. 1880 жылғы 19 ақпанда олар диафрагмаға металл торларды бекіту арқылы жаңа зертханада функционалды фотофон жасады. Жарық сәулесі торлардың қозғалысынан үзіліп, сөйленген дыбыстарға жауап берді. Модуляцияланған жарық сәулесі олардың селен қабылдағышына түскенде, Белл құлаққаптары арқылы Тейнтердің «Auld Lang Syne» әнін анық ести алды. 1880 жылғы 1 сәуірде Вашингтон қаласында Белл мен Тейнтер зертхананың артқы терезесіне қарайғы соқпақ арқылы бірнеше хабар алмасты. Содан кейін бірнеше айдан соң, 21 маусымда олар күн сәулесін жарық көзі ретінде пайдаланып, шамамен 213 метр (700 фут) қашықтықта анық байланыс жасады, ал тәжірибелік электр жарығы АҚШ-қа жаңа ғана енгізілген еді. Олардың кейінгі тәжірибелеріндегі хабар таратушы, сөйлеу түтігінің соңында орналасқан өте жұқа айнаның бетінен күн сәулесін шағылыстырды; сөздер айтылғанда, айна дөңес және ойыс арасында тербеліп, оның бетінен қабылдағышқа шағылысқан жарық мөлшерін өзгертеді. Тейнер Франклин мектебінің шатырында тұрып, Беллмен сөйлесті, ол зертханасында тыңдап, Тейнерге терезеден шапанын күшті қозғап, белгі берді, осылай сұраған болатын.

Қабылдау және асырап алу

Телефонның өзі әлі де жаңалық еді, ал радионы коммерцияландыруға онша жыл қалды. Фотофонның футуристикалық байланыс түріне қоғамдық қарсылықты 1880 жылдың тамызында «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланған мақаладан көруге болады:

«Қарапайым адам күн сәулелерін қалай пайдалану керектігін түсінуде қиындыққа тап болады. Профессор Белл Бостон мен Кембриджді телеграф бағаналарына ілінген күн сәулелері желісімен байланыстырмақшы ма? Егер солай болса, күн сәулелерінің диаметрі қандай болады [және] оларды ауа райынан қорғау қажет пе? Көшеде иығында 12 күн сәулесінің орамын алып жүрген адамды көргенге дейін, профессор Беллдің фотофоны адамның сенімін күйрететіндей болады», – делінген мақалада. Алайда, 1880 жылдың ақпан айындағы табысынан кейін Белл өте қуанды және екінші қызына «Фотофон» деп ат қойғысы келді. Бірақ әйелі Мейбл Белл оны одан бас тартуға көндірді (олардың орнына «Мариан» деп атады, ал оның лақап аты «Дейзи» болды). Ол шабытпен былай жазды:

«Мен күн сәулесінде анық сөйлеуді естідім! Мен күн сәулесінің күлгенін, жөтелгенін және ән шырқағанын естідім! Мен көлеңкені ести алдым, тіпті күн дискісінен бұлттың өтуін де сездім. Сіз – Фотофонның әкесісіз және мен жетістігіммен сізбен бөліскім келеді!» – деп Александр Грэм Белл 1880 жылдың 26 ақпанында әкесі Александр Мелвилл Беллге жазған хатында айтты.

Белл фотофонның интеллектуалдық меншік құқығын 1880 жылдың мамыр айында «Америкалық Белл Телефон Компаниясына» берді. Белл өзінің жаңа фотофонын теңіздегі кемелерде пайдалануға және қалалық бульварлардағы телефон желілерінің көптігін ығыстыруға үміттенді. Бірақ ауа райы мен жарықтың жетіспеуі Беллдің өнертабысын қолдануға кедерілді. Оның өнертабысынан кейін «Белл жүйесіндегі» зертханалар фотофонды қымбат телефон желілерін толықтыру немесе алмастыру мақсатымен жақсартуды жалғастырды. Оның алғашқы сынақсыз қолданылуы Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезіндегі әскери байланыс жүйелерінде болды, оның басты артықшылығы – жарыққа негізделген хабарламаларды жау ұстап алмайтындығы еді. Белл фотофонның жасанды жарық көздерінің, жұлдыздардың және күн дақтарының спектрлік талдауындағы ғылыми қолданысын қарастырды. Ол лазерлік немесе оптикалық талшықты телекоммуникацияларды болжамаса да, оның болашақтағы қолданылуы туралы ойлар айтты.

«Белл Телефон» зерттеушілері Белл мен Тейнтердің дизайнына бірнеше шағын түзетулер енгізгенімен, Марконидің радио хабарлары 1897 жылға қарай фотофонның максималды қашықтығын арттырып, күндіз де, түнде де бірдей табысқа жетті. Ол 1904 жылға дейін Берлин маңында тәжірибелерін жалғастырды, ал Германия Әскери-теңіз флоты беріліс үшін жоғары қуатты іздеу шамдарын ұсынды. Неміс «Siemens & Halske» компаниясы фотофонның қашықтығын арттыру үшін токпен модуляцияланған көміртекті доғалы шамдарды пайдаланды. Олар Германия Әскери-теңіз флоты үшін коммерциялық мақсатта бірліктер өндірді, олар дыбыспен модуляцияланған кемелік іздеу шамдарын пайдалануға бейімделді. 1935 жылы неміс «Carl Zeiss» компаниясы неміс армиясының танк батальондары үшін инфрақызыл фотофондар шығара бастады, олар тербеліс айналар немесе призмалар арқылы модуляцияланған инфрақызыл сүзгілері бар вольфрам шамдарын қолданды. Олар сондай-ақ қорғасын сульфид детекторлары мен күшейткіштері бар қабылдағыштарды қолданды, бұл олардың қашықтығын оңтайлы жағдайларда арттырды. 1945 жылға дейін жапон және итальян армиялары да жарық толқыны телекоммуникациясын ұқсас дамытуға тырысты.