Күлге қарайтын болжамдар өнері

Кіріспе

Сподомантия (сондай-ақ тефрамантия және тефромантия деп те аталады) – күл, қара немесе қалдық (σποδός spodós) арқылы болжаудың бір түрі, әсіресе, бірақ әрдайым емес, діни құрбандықтан алынған күл арқылы. Сподомантияны көптеген мәдениеттер, ежелгі және қазіргі заманғы, бүкіл әлемде қолданған. Көптеген тәжірибешілер (әсіресе Еуропада) бұл рәсімді паранормальды, діни немесе рәсімдік сиқырдың ресми жүйесінің бір бөлігі ретінде орындағанмен, көптеген адамдар оны қарапайым халықтық дәстүрдің немесе сенім-болымның бір бөлігі ретінде жасаған.

Ұқсас іс-әрекеттер

Сподомантия кем дегенде екі, және мүмкін үш басқа да болжау тәсілдері мен күрәбашылық ритуалдарды қамтиды, олар күл немесе қорға қатысты. Олар:

Синеромантия/Ценеромантия – арнайы құрбандық немесе ритуалдық оттың күлі арқылы болжау. Бұл ритуалда толық күймеген ағаш немесе көмірді алып тастау және бетіндегі үйінділерді, қырларды, жартастарды және басқа да кемшіліктерді түсіндіру қажет. Осы элементтердің қиылысқан жерлеріне немесе соқыр аяқталуына ерекше назар аударылатын.

Либаномантия – хош иіссудың жануын немесе хош иіссу түтінінің немесе күлінің құратын нұсқаларын зерттеу арқылы болжау. Көптеген дереккөздер ксиломантияны пиромантияның (жалынды, көмірді немесе қорды байқау арқылы немесе көмір, лавр жапырақтары немесе тұз сияқты ритуалдық заттарды жағу арқылы болжау) ішіне жатқызады. Бірақ бір дереккөз сподомантия ксиломантияны қамтиды деп мәлімдейді. Сподомантия түтінді байқау арқылы болжау болып табылатын капномантиядан және пиромантиядан (оның көптеген қосалқы ритуалдарымен) ерекшеленеді, ол жану процесін немесе көмірді байқау арқылы болжау болып табылады (бірақ олардың күлін немесе қорларын емес).

Тефрамантия мен тефромантияның мүмкін айырмашылықтары

Тефрамантия мен тефромантияның синонимдер екеніне барлық дереккөздер келіспейді. Кейбір дереккөздер тефрамантия тек ағаш қабығының күлін пайдаланар алды деп мәлімдейді, ал тефромантия кез келген құрбандықтың күлін пайдалануы мүмкін. Дегенмен, басқа дереккөздер тефрамантияның тек адамдардың құрбандық шалу арқылы алынған күлін пайдаланғанын айтады.

Сподомантияның ырысы, тарихы және дүниежүзілік тәжірибесі

Сподомантия – ежелгі және бүкіл әлемде кең таралған болжау тәсілі. Ежелгі грек драматургы Эсхил (б.з.д. 525–456 жж.) шатырдан түскен күлден болашақты болжауға болатынын айтқан. Бір сөз, сөз тіркесі, есім немесе сұрақ күлге саусақпен немесе таяқпен жазылатын. Адам күлді қозғайтын жеңіл желді күтетін, ол жаңа әріптер немесе белгілер құрап, жауап беретін. Бұл өнерді барлығы меңгере бермейтін. Пайғамбарлық қабілеті кейбір грек отбасыларында мұра болып сақталатынына сенетін, сондықтан олар ғана құрбандық тастағындағы оттың күлінен белгі іздеуге құқылы болған. Ежелгі Фивада Аполлонға арналған құрбандық тасы "Күл Аполлоны" деп аталған, себебі ол құрбандыққа шалынған адамдардың күлінен жасалған еді, сонымен қатар тастан ұшып шыққан күлдің белгілерінен де болашақты болжауға болатын. Италия түбегінде өмір сүрген этрусқтар (б.з.д. 1200–550 жж.) гректерге ұқсас әдіспен сподомантияны қолданған. Қытайдағы Цинь (б.з.д. 221–206 жж.) және Хань (б.з.д. 206–220 жж.) дәуірлерінде құрбандыққа шалынған жануарлардың сүйектерін оттан алып, күлдегі және сүйектегі жарықтарды олардың белгілері ретінде түсіндіретін сподомантия түрі қолданылған. Бірнеше американдық тайпалар жаңа туған сәбидің немесе сапарға кеткен дос адамның болашағын келесі күні таңертең оттың күлінде қалған белгілер мен сызықтарға қарап болжауға болатынына сенген. 16-ғасырдан бастап 19-ғасырдың ортасына дейін ағылшын жұбайы жоқ адамдар жылтыраған күлге сызықтар салар еді. Егер екі үйленбеген адам бір сызықта отырса, онда күл болашақ жұбайының белгісі саналған. Кентте бұл әдет Валентин күні кімге махаббат білдіру керектігін білу үшін қолданылған. Батыс Африканың лома халқы арасында әлі күнге дейін (20-ғасырдың соңында) баланың жынысын болжау үшін сподомантия қолданылады. Тайваньдағы қытайлар әлі де седандық орындықтардың ұштарымен құрбандық тастағындағы хош иісті күлді белгілеу үшін пайдаланады, содан кейін құдайлық байланыс үшін белгілерді түсіндіреді. Грек-этрусқ формасы Еуропада ең көп таралған болып көрінеді. Бірақ бұл рәсімнің ырымдары ерте Ренессанс дәуірінде де әртүрлі болған. Рабеляның шығармалары, III кітабында (1693 жылы жарық көрген) сэр Томас Уркхарт күл мен қара күйенің оттан табиғи түрде көтерілуіне рұқсат беру керектігін айтқан. Кейбір сподомантиялық рәсімдер белгілі бір жазу бетін пайдалануды талап етеді. Жоғарыда айтылған ырымдардың көпшілігі күлді тарату үшін ошақтың, еденнің немесе сыртқы жердің қолданылуын көрсетеді. Бірақ кейбір сподомантия мысалдары басқа беттерді пайдалануды талап етеді. Мысалы, сүйекті қарастырайық: Сподомантиямен тығыз байланысты болжау әдістеріне остеомантия (сүйектерді пайдалану, әсіресе оларды қыздырып, жарықтар пайда ететін практика), пластромантия (қайыңның пластрондарын пайдалану), скапулимантия (қамшықпен болжау; шотландша термині slinneanachd) және стерномантия (стернумды пайдалану) кіреді. Алайда, бұл тәжірибелерде от сүйекте жарықтар пайда болу үшін қолданылады. Бұл жарықтарды толтыру үшін күл қолданылуы мүмкін немесе қолданылмауы мүмкін, оларды жақсы көруге болады. Бұл сподомантия емес, өйткені жарықтар (күлдің өзі емес) оқылады. Бірақ Моңғолияда скапулимантия мен сподомантияның біріктірілген жындылау ырымы бар: сиырдың, қойдың немесе өгіздің иығына күлдің тегіс қабаты жайылып, лама құдайдан шабыт алып, күлде сұрақтарға жауап беретін немесе болашақты көрсететін есептеулер жасайды. Сүйектер ғана емес, басқа беттер де қолданылады. Ежелгі гректердің кейбір ритуалдары бойынша, күлді еденге емес, ағаш тақтайға жайып тастау керек еді. Филидтердің бір саласы тек болжау және түс көруді меңгерген, ал жалпыға ортақ сенім бойынша құрбандыққа шалынған малдың күлінің жанында ұйықтаған адам болашақ туралы білімге ие болады. Тарихи және қазіргі заманғы жазушылар сподомантияны болжаудың ең таныс емес әдістерінің бірі деп санайды. Дегенмен, ол 16-ғасырдың соңында Испанияда жеткілікті деңгейде таралғандықтан, Севилья архиепискобы және бас инквизитор Алонсо Манрике де Лара бұл тәжірибені ашық түрде тыйым салуға мәжбүр болды. Бұл дәстүр сол кезде Германияның солтүстік-батысында да кеңінен таралған көрінеді.

Spodomancy is an ancient and globally widespread divination practice. The ancient Greek playwright Aeschylus (525 BC–456 BC) noted that ashes falling from a fireplace could be divined for portents. A word, phrase, name, or question would be written in the ashes with a finger or stick. The individual would wait for a breeze to disturb the ashes, which would form new letters or omens and provide an answer. Not everyone could practice the art. The gift of prophecy was believed to run in some Greek families, and only they were allowed to seek divination from the ashes left by fires on sacrificial altars. In Ancient Thebes, the altar dedicated to Apollo was known as "Apollo of the Ashes" not only because the altar itself was composed of the ashes of human sacrificial victims but because ashes blowing off the altar could be divined for their portents. The Etruscans of the Italian peninsula, whose civilization existed from 1200 BC to 550 BC, also practiced spodomancy in a fashion similar to the Greeks. During the Qin (221 BC–206 BC) and Han (206 BCE–220 CE) dynasties in China, a form of spodomancy was used in which the bones of sacrificial animals were raked out of fires and the marks in the ashes and cracks in the bones interpreted for their portents. Several Native American tribes believed that they could divine the future of a newborn or a friend who had left on a journey by looking in the marks and lines left in the ashes of a fire the next morning. From the 16th century to mid 19th century, unmarried English people would draw lines in smooth ashes. The ashes were an indication of a future spouse if two unmarried people sat on the same line. In Kent, this custom was used on Valentine's Day to divine who one should court. Among the Loma people of western Africa, spodomancy is still (as of the late 20th century) used to divine the sex of a child before birth. Chinese people in Taiwan still use the ends of sedan chair poles to mark incense ash on altars, and then interpret the marks for divine communication. The Greco Etruscan form of the practice seems to be the most common in Europe, historically. But the rites of the practice varied widely even into the early Renaissance. In The Works of Rabelais, Book III (published in 1693), Sir Thomas Urquhart claimed that the ashes and soot must be allowed to rise naturally from the fire. Some spodomantic rituals require the use of a certain writing surface. Most of the rituals outlined above indicate the use of the hearth, floor, or exterior ground as the place to spread ashes. But some examples of spodomancy call for the use of other types of surfaces. Consider the use of bone: Divination techniques closely related to spodomancy include osteomancy (divination using bones, particularly that practice which heats them to produce cracks which are portentious), plastromancy (divination using turtle plastrons), scapulimancy (divination using the shoulder blade; the Scottish term is slinneanachd), and sternomancy (divination using the sternum). However, in these practices, fire is used to cause cracks to appear in the bone. Ash may or may not be used to fill in these cracks, making them more visible. This is not spodomancy, however, as the cracks (not the ash itself) are being read. In Mongolia, however, a divinatory ritual exists in which scapulimancy and spodomancy are combined: A smooth layer of ashes is spread on the shoulder blade of a cow, sheep, or ox, and a lama is divinely inspired to make calculations in the ash which indicate answers to questions or the future. Bone is not the only alternative surface used. Some ancient Greek rituals of spodomancy required that the ashes be spread on a plank of wood rather than the floor. One branch of the filidh was expert solely in divination and dreams, and it was commonly believed that simply sleeping next to the ashes of an animal burned in a sacrificial fire could lead to knowledge about the future. Historical and modern writers consider spodomancy one of the least familiar methods of divination. Nonetheless, it was common enough in Spain in the late 16th century so that Archbishop of Seville and Grand Inquisitor Alonso Manrique de Lara had to openly ban the practice. It also seems to have been widely practiced in northwestern Germany around the same time.

Сподомантия және фестивальдар

Келттік мәдениетіндегі Имболк мейрамының бір дерегіне сәйкес, отын жаққан ошақтың күлі ошаққа таратылуы керек. 19 ғасырдағы ағылшын дәстүрі ("күлді аралау") киелі Марк күні алдында (24 сәуір) сподомантиямен айналысуды қамтиды. Киелі Марк күні күл ошақта қалдырылып, келесі күні зерделенген. Еуропаның басқа аймақтарында дүниеге келу мен өлім туралы білу үшін Хэллоуин немесе Жаңа жыл қарсаңында күлді аралау салты сақталған. Қазіргі виккандар Ламмас немесе Лугнасадта (1 тамыз) сподомантия жасауды ұсынады. От отын жаққан немесе қарапайым барбекюден қалған күлді жерге таратып, күлдегі кез келген белгілер мен суреттерді түсіндіруге болады.