Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1860-1904 жылдар аралығында Камбоджа королі, корольдік үйі.
King of Cambodia from 1860 to 1904
the royal house
Нородом (ᱱ៑រ៓ម, ; туған кезде Анг Воддей (អង្ វឌ្ឍី); 3 ақпан 1834 – 24 сәуір 1904) – 19 қазан 1860 жылдан 24 сәуір 1904 жылы қайтыс болғанға дейін Камбоджа королі болды. Ол Анг Дуонг патшасының үлкен ұлы және принц Сивота мен король Сисоваттың жартылай бауыры. 1860 жылы таққа сайланды, бірақ Сиам патшалық регалияны (патшалық тәж және басқа да артефактілерді) ұстағандықтан 1864 жылға дейін тәж кигізілмеді. 1863 жылы ол Франциямен шартқа қол қойды, осы арқылы Францияға Камбоджаның сыртқы қатынастарын бақылау құқығын берді, ал өзіне қарсыластарынан жеке қорғау алуға келісім жасады. Бұл шарт Камбоджаның тәуелсіздігін сақтап қалды, бірақ Францияның Камбоджаның ішкі істеріне бақылауы оның билігінің соңына дейін нығайып отырды (толық тәуелсіздік 1953 жылға дейін қайта орнатылмады). Оның 43 жыл 178 күндік билігі Камбоджа тарихындағы нақты күндері анықталған ең ұзақ билік мерзімі болып табылады. Ол қайтыс болғаннан кейін оның жартылай бауыры Сисоват таққа отырды. Ол 1941 жылдан бері Камбоджаның билік ететін корольдік үйі болып табылатын Нородом әулетінің негізін қалаушысы.
Norodom (, ; born Ang Voddey (, ); 3 February 1834 – 24 April 1904) was King of Cambodia from 19 October 1860 to his death on 24 April 1904. He was the eldest son of King Ang Duong and was a half brother of Prince Si Votha and King Sisowath. He was elected to the throne in 1860 but would not be crowned until 1864 due to the fact that Siam held the royal regalia (the royal crown and other artefacts). In 1863, he signed a treaty with France by which he gave France control over Cambodia's foreign relations in exchange for personal protection against his enemies. The treaty saved Cambodian independence, but French control over Cambodia's internal affairs strengthened continually until the end of his reign (full independence was not restored until 1953). His reign of 43 years, 178 days is the longest in Cambodian history in terms of verifiable exact date. Upon his death, he was succeeded by his half brother, Sisowath. He is the progenitor of the House of Norodom which has been the ruling royal house of Cambodia since 1941.
Атауы
Нордомның патшалық аты – Нордом Прохмбарирак, ал бұрын Анг Речеаводдей аталған. Батыс есептерінде оны кейде Анг Воддей деп те жазады. Оның қайтыс болғаннан кейін алған құрметті атағы – Преа Каруна Преа Сованнакот.
Norodom's royal name was Norodom Prohmbarirak , previously, Ang Reacheavoddey He is referred to as Ang Voddey in some Western accounts. His posthumous title is Preah Karuna Preah Sovannakot .
Өткені: Камбоджада Анг Энгтен Анг Дуонгқа дейін
Король Нородомтың әкесі Анг-Энг 1797 жылдың басында қайтыс болды. Ол төрт ұлын қалдырды, олардың үлкені Анг Чан патша болды. Бірақ Чан әкесі қайтыс болғанда жас болғандықтан, оның тәж кию рәсімі 1806 жылға дейін, 16 жасқа толғанға дейін кейінге шегерілді. Чан Сиам (Таиланд) патшасымен және өз бауырларымен келіспеді, ал оның билігінің қалған бөлігі Чанның жаңа үстемдігіндегі Вьетнам императоры мен тайлықтар арасындағы соғыстармен толды, бұл соғыстар көбінесе Камбоджа аумағында болды. Чан 1834 жылы қайтыс болды, бірақ соғыстар 1847 жылға дейін жалғасты, ол Сиам мен Вьетнам арасындағы бейбіт келісімге келді, осы келісім бойынша Чанның кіші інісі Анг Дуонг патша ретінде мойындалды. (Сол кезде қалған екеуі де қайтыс болған еді). Анг Дуонгтың 1848 жылдан (оның тәж киюі 1847 жылы басталған, тіпті ол таққа одан да ертерек таласқан) 1860 жылы қайтыс болғанға дейінгі билігі, алдыңғы үш онжылдықта көп қиындықтар көрген елді жаңартқанына үлкен үлес қосты.
King Norodom's grandfather, King Ang Eng, died in early 1797. He left four sons, of whom the eldest, Ang Chan, became king, but as Chan was a minor on his father's death his coronation was delayed until 1806, when he turned 16. Chan quarreled with his overlord the king of Siam (Thailand) and with his brothers, and the remainder of his reign was filled with wars between Chan's new overlord, the emperor of Vietnam, and the Thais, fought largely in the territory of Cambodia. Chan died in 1834, but the wars continued until 1847 when they ended with a peace treaty between Siam and Vietnam under which Chan's youngest brother, Ang Duong, was recognised as king. (The other two brothers were dead by this time). Ang Duong's reign, from 1848 (the year of his coronation, although his reign began in 1847 and he had claimed the throne even earlier) until his death in 1860 did much to restore the country, which had suffered much in the previous three decades.
Ерте өмір және билікке кіру
Нородом – Анг Дуонгтың үлкен ұлы болды. 1850 жылы ол және оның жартылай бауыры, ханзада Сисоват, әкесі Анг Дуонгтың бұйрығымен Бангкокқа оқуға жіберілді, онда олар сиамдық король отбасының мүшелерімен тығыз қарым-қатынаста өсті. 1857 жылы Нородом (Пхром Борирак) Сиам Корольдік Армиясында әскери кеңесші қызметін атқарды, және кейіннен Ақ піл орденімен марапатталды.
Norodom was the eldest son of Ang Duong. In 1850, he and his half brother Prince Sisowath were sent to study in Bangkok by their father Ang Duong, where they grew up in close proximity to members of the Siamese royal family. In 1857, Norodom (Prince Phrom Borirak) served in the Royal Siamese Army as a military adviser, for which later he was awarded the Order of the White Elephant.
Француз протектораты
17 маусым күні 1884 жылы француз билігі король Нородомды мемлекеттік кірістер, кедендік салықтар және қоғамдық жұмыстарды басқару құқығынан бас тартуға мәжбүр етіп, Камбоджадағы өздерінің беделін нығайтатын шартқа қол қоюға итермеледі. Нородом қарсылық көрсетті, бірақ корольдік сарайының сыртында француз канонерлік кемелері орналасқандықтан, оған басқа амал қалмады. Француздардың бұл әрекеті елде кеңінен наразылық тудырды. 1885 жылы Нородомның жартылай інісі, принц Си Вота француз үкіметіне қарсы көтеріліс бастады. Француздар Нородомның Си Вотаның іс-қимылдарын құпия түрде қолдағанын күдіктенді және оны көтерілістерге ықпал етуде айыптады. Көтеріліс аяқталды, себебі король Нородом камбоджалықтарға француздар оған жеңілдіктер жасағанын жеткізді. 1885-1886 жылдардағы көтерілістен кейін Нородом уақытша күшті ұстады. Француздар тағы бір көтеріліс болмауы үшін патшаны қысымға салудан сақтанды. 1897 жылы оған қарсы жасалған төңкерістен кейін ол Тионн мен Бернард Кол де Монтейро сияқты ең жақын серіктеріне сенімін жоғалтты, олар оның келісімінсіз министрлер болып тағайындалды. Қытай-Француз соғысынан (1884–1885) кейін 1887 жылдың қазанында Аннам, Тонкин, Кохинхина (бүгінгі Вьетнамды құрайтын үш аймақ) және Камбоджа Корольдігінен Француз Индокитайы құрылды. Нородом өмірінің соңына дейін француз билігінің құрылығы болды. 1904 жылы қайтыс болғанға дейін ол ұлы, принц Нородом Юканторды тақ мұрагері етіп тағайындады. Бірақ Юкантор француздық билікпен келіспей, таққа отыра алмады. Нородом 1904 жылдың сәуір айында Пномпеньдегі сарайда қайтыс болды, оның денесі 1906 жылы дәстүрлі буддалық рәсіммен өртелді. Оның орнын жартылай інісі Сисоват басты.
On 17 June 1884, French authorities forced King Norodom to sign a treaty which consolidated their position in Cambodia by forcing him to give up control of public revenue, customs taxes and public works. Norodom resisted but with French gunboats anchored outside the Royal Palace he had no choice but to sign. The French actions caused widespread anger throughout the country. In 1885 Prince Si Votha, Norodom's half brother, led a revolt against the French rule. The French suspected that Norodom was secretly supporting Si Votha's actions and blamed him for inciting the revolts. The revolt ended when the Cambodians were assured by King Norodom that the French had offered concessions to him. After the restoration of the 1885 1886 revolt, Norodom was in a position of temporary strength. To prevent another revolt, the French were less inclined to force the king to the wall once more. After the 1897 coup d'etat against his person, he lost confidence in his closest collaborators namely Thiounn and Bernard Col de Monteiro who were appointed as Ministers without his consent. Following the Sino French War (1884–1885), French Indochina was formed in October 1887 from Annam, Tonkin, Cochinchina (who together form modern Vietnam) and the Kingdom of Cambodia. For the remainder of his rule, Norodom was a puppet of the French. Before he died in 1904, he appointed his son, Prince Norodom Yukanthor, as heir apparent to the throne. But Yukanthor had a fall out with the French and did not succeed to the throne. Norodom died in the palace in Phnom Penh in April 1904; his body was cremated in the traditional Buddhist fashion in 1906. He was succeeded by his half brother Sisowath.
Реформалар
Нородом билігінің кезеңінде патшалықта бірнеше әкімшілік және сот реформалары жақсартылды. Әкімшілік шығындарды азайту мақсатында провинциялардың саны қысқартылды. Ол король Чулалонгкорнға еліктеп, сауда монополияларын, құлдықты және патшалық отбасының жеке қаражатын жойды. Оның тұсында бетел, бұрыш және қант сияқты кейбір ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы төмендетілді.
Throughout Norodom's reign, several administrative and judicial reforms were improved in the kingdom. The reduction of provinces was imposed to help reduce administrative costs. He also followed King Chulalongkorn and abolished commercial monopolies, slavery, and civil lists for the royal family. During his reign, certain agricultural products such as betel, pepper and sugar costs were reduced.
Мұра
Король Нородом өнерге деген құрметімен және оған деген әуестігімен есте қалды. 1892 жылы күміс пагода, сондай-ақ 6 маусымда 1875 жылы киелі Wat Oudong салынды. 1860 жылы Нородом таққа отырғанда классикалық би өзінің ежелгі дәрежесін қайта қалпына келтірді және көп ұзамай сарай қызметкерлері, министрлер мен жоғары лауазымды тұлғалар үшін балаларын сарайдың би мектебіне қабылдау үлкен мәртебеге айналды. 1872 жылы Нородом Гонконг, Манила және Сингапурға ресми сапар жасады. Манилада король филиппиндіктердің музыкалық дағдыларына қатты әсерленді және бірнеше музыканттарды Камбоджаға алып келіп, заманауи музыкаға оқытуды шешті. Нородомның жомарттығының арқасында көптеген ұлт өкілдерінен суретшілер Камбоджаға келе бастады және оларға патша сарайы мен сарайда әрқашан жылы күтім көрсетілді. Олардың көпшілігі Корольдік балетке қызығушылық танытқандықтан, кхмер музыкасы мен биін үйренуге барлық мүмкіндік берілді. Король Нородом тұсында, аумақтық қорғаныс мақсатында Корольдік кхмер теңіз күштерінің негізі қаланды.
King Norodom was remembered for his appreciation and fondness of the arts. It was under his supervision that the Silver Pagoda was built in 1892, as well as Wat Oudong consecrated on 6 June 1875. When Norodom assumed the throne in 1860, classical dance recovered some of its ancient prestige, and soon became a great honour for court officials, ministers and senior dignitaries to have their children admitted to the palace's school of dancing. In 1872, Norodom went on an official visit to Hong Kong, Manila and Singapore. In Manila, the King was greatly impressed by the music skills of the Filipinos and decided to take some musicians back to Cambodia to teach modern music. Norodom's generosity began drawing artists from many nationalities to Cambodia and they were always given a warm welcome at royal palace and court. Most of them had a deep interest in the Royal Ballet and thus were given every opportunity to learn Khmer music and dance. Under King Norodom, the beginnings of the Royal Khmer Navy were established for territorial protection.