Кіріспе

Ғылыми іздеу жүйесі

Scopus – 2004 жылы Elsevier академиялық баспасы ұсынған аннотациялар мен сілтемелердің базасы. Scopus-тағы журналдар жыл сайын төрт сандық көрсеткіш бойынша сапасы тұрғысынан қарастырылады: h-индексі, CiteScore, SJR (SCImago Journal Rank) және SNIP (көз нормаланған мақала әсері). Осы себепті Scopus тізіміндегі журналдар бірнеше ғылыми гранттарды беруші ұйымдардың грант иегерлері үшін, сондай-ақ бірқатар елдердегі дипломдық аккредиттеу органдары белгілеген рецензиялау сапасының талаптарына сай деп саналады. Scopus сонымен қатар, шектеулі мүмкіндіктерімен, Lexis Nexis атты арнайы патенттік деректер базасында патенттік іздеу жүргізуге мүмкіндік береді.

Шолу

Scopus және Web of Science (WOS) пайдалану оңайлығы және қамту деңгейін салыстыра отырып, 2006 жылғы зерттеу «Scopus-ты пайдалану оңай, тіпті жаңа пайдаланушы үшін де. Белгілі бір сілтемеден алдыңғы және артқа қарай іздеу мүмкіндігі зерттеушіге өте пайдалы болар еді. Көпсалалылық аспекті зерттеушіге өз саласынан тыс жерлерде оңай іздеуге мүмкіндік береді» және «WOS-тің Scopus-қа қарағанда бір артықшылығы – толық WOS деректер базасының 1945 жылға, ал Scopus-тің 1966 жылға дейінгі мәліметтерді қамтуы. Дегенмен, Scopus және WOS бір-бірін толықтырады, өйткені ешбір ресурс толыққанды емес» деген қорытындыға келді. Шағын зерттеулер 1990-2020 жылдар аралығында WoS және Scopus арасындағы қамту деңгейінің 80-90% шамасында екенін көрсетті. Құрылымдық сұраныс тілінің іздеу мүмкіндіктері тұрғысынан Scopus Web of Science-ге қарағанда біршама озық: мысалы, WoS тек NEAR/n сұраныстарын орындай алады, ал Scopus PRE/n сұраныстарын да орындай алады. Сондай-ақ, бір мақала Scopus және Web of Science (WOS) екеуінде де қамтылған болса, оның Scopus жазбасында WoS-қа қарағанда 3-5 есе көп кілт сөз болады, ал Scopus кілт сөздері нақты мақала мазмұнына көбірек бағытталған, ал WoS-та мақала тақырыбының жалпы санаттарына қатысты кілт сөздер көбірек кездеседі. Көптеген тар мақсатты кілт сөздердің болуы Scopus пайдаланушыларына қате оң нәтижелерді сүзіп, маңызды жарияланымдардың санын арттыруға мүмкіндік береді. Ал WoS сілтеме берілген мақалалардың doi нөмірлерін (мысалы, ris форматында) экспорттайды, ал Scopus сілтеме берілген мақалалардың тақырыптарын экспорттайды. Сонымен қатар, Scopus бірден 20 000 сілтемені (мысалы, ris файлы түрінде) экспорттауға мүмкіндік береді, ал WoS экспорты бірден 5 000 сілтемемен шектеледі. Екінші жағынан, WoS сілтемелердің doi-ін экспорттайды, ал Scopus сілтемелердің тақырыптарын экспорттайды. Scopus химиялық іздеуді CAS нөмірі және химиялық атау арқылы жүргізуге мүмкіндік береді, ал WoS-та мұндай мүмкіндіктер жоқ. Алайда, WoS химиялық құрылымды іздеуді ұсынады, бірақ химиялық құрылымды іздеу үшін тек шамалы ғана жарияланымдар индекстелген. SciFinder барлық жағдайда химиялық іздеу үшін ең қолайлы нұсқа болып табылады. Scopus авторлардың профильдерін де ұсынады, онда олардың аффилиациялары, жарияланымдар саны және олардың библиографиялық деректері, сілтемелер және әрбір жарияланған құжат алған цитаталар саны туралы мәліметтер қамтылған. Бұл жүйеде тіркелген пайдаланушыларға профильдегі өзгерістерді бақылауға мүмкіндік беретін ескертулер және авторлардың h-индексін есептеу мүмкіндігі бар. 2016 жылы Scopus CiteScore тегін веб-сайты енгізілді. Ол Scopus-тағы журналдар, конференция материалдары және кітаптар сияқты барлық 25 000-нан астам белсенді атаулар үшін цитата деректерін ұсынады және сенімділікке кері байланысы болуы мүмкін журнал деңгейіндегі индикатор – әсер ету факторына балама болып табылады. Жеке авторларға арналған Scopus ID-лерін меншік құқығы жоқ ORCID цифрлық идентификаторымен интеграциялауға болады. 2018 жылы Scopus Unpaywall деректерін пайдалана отырып, жұмыстардың ашық қолжетімділік статусы туралы ішінара ақпаратты қосуды бастады. Алайда, Scopus-тің ris экспорт файлдарында ашық қолжетімділік туралы ақпарат жоқ.

Мазмұн таңдау және консультациялық кеңес

Elsevier Scopus-тің иесі және ғылыми журналдардың ірі халықаралық баспагерлерінің бірі болғандықтан, 2009 жылы дерекқорға енгізілетін журналдарды таңдаудағы мүдделер қақтығысын болдырмау және баспагерге қарамастан, ашық және түсінікті мазмұнды қамту саясатын сақтау мақсатында тәуелсіз және халықаралық Scopus мазмұнын таңдау және консультациялық кеңесі (CSAB) құрылды. Кеңес ғалымдар мен пән бойынша кітапханашылардан тұрады. Дегенмен, мүдделер қақтығысы туралы сын-пікірлер тоқтамайды. CSAB тобы Scopus-қа журналдарды қосу және алып тастауға жауапты. 2004 жылдан бері олар 41 525 журналды қосып, 688 журналын алып тастады. Қайта бағалау саясаты төрт критерийге негізделген: жарияланымдардың сапасы, нәтижесіздік, ерекше нәтижелер және үнемі жаңарту. 2016 жылдан бері CSAB 539 түрлі баспагерлер жариялаған 990 журналды қайта бағалап, 536 журналын индекстеуден шығарды. Дегенмен, зерттеулер сапасыз журналдардың енгізілуін көрсетуде. Scopus және WoS жаһандық анықтамалық нүкте ретінде таныстырылса да, олар «батыс емес елдердегі, ағылшыл тіліндегі емес және өнер, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы зерттеулерге құрылымдық түрде кері қаралы» деп сипатталған.

Scopus-ті жақында сынға алғандар

Жақында "Scholarly Criticism" басылымы жариялаған тергеуде Elsevier өзі шығарған журналдарын, Elsevier-ге тиесілі Scopus базасында индекстеу арқылы этикалық ережелерді бұзып, заңсыз әрекеттер жасағаны анықталды. Бұл өте қызықты жағдайды тудырады. "Scholarly Criticism" мәліметінше, Elsevier өзінің "Heliyon" журналын (құрылған жылы: 2015) Elsevier-ге жатпайтын журналдарға қойылған талаптарды сақтамай, іске қосылғаннан кейін бірнеше ай ішінде Scopus-қа енгізген. 2015 жылы "Heliyon" журналы Scopus-қа тек бір (1) сілтемемен және төрт (4) нөмірі жарияланған күйінде қосылған. Мақала авторлары Elsevier өзінің журналдарын Scopus-қа сапа критерийлерін ескермей, тек авторларды көбейту және табыс табу үшін енгізетінін көрсетеді, себебі Scopus көптеген университеттер, елдер мен үкіметтер үшін жоғары сапалы журналдарды анықтауға сенімді көз болып саналады. Сондай-ақ, "Heliyon" журналы ашық қолжетімділік үшін 2100 АҚШ доллары мөлшерінде төлем алады, бұл аз сома емес. "Scholarly Criticism" басылымы жариялаған есеп осы бұзушылықтың және "мүдделер қақтығысы" заңын, сондай-ақ моральдық принциптерді бұзудың айқын дәлелдерін ұсынады.