Кіріспе

Шарлотта Бронтенің 1849 жылғы романы «Ширли, әңгіме» – ағылшын романисі Шарлотта Бронтенің 1849 жылы алғаш жарияланған әлеуметтік романы. Бұл Бронтенің «Джейн Эйр» романынан (алғашқыда Бронте Currer Bell псевдонимімен басылып шыққан) кейін жарық көрген екінші романы. Оқиға 1811-12 жылдары Йоркширде, Наполеон соғыстары мен 1812 жылғы соғыстың салдарынан туған өнеркәсіптік құлдырау кезінде өрбуде. Роман Йоркшир тоқыма өнеркәсібіндегі луддиттер көтерілісінің аясында жазылған. Романның танымалдылығы «Ширли» есімінің әйел аты ретінде қабылдануына себеп болды. Басты кейіпкерге әкесі ұлға қою жоспарлаған есім берілген. Роман жарыққа шыққанға дейін «Ширли» есімі сирек кездесетін, бірақ еркектерге тән есім болған. Бүгінде ол әйелдер есімі ретінде қарастырылады.

Өмірбаян

Шарлотта Бронте "Ширли" романын жазып жатқанда, үш бауыры дүниеден озды. 1848 жылдың қыркүйегінде оның ағасы Бранвелл қайтыс болды, ал қарындасы Эмили ауырып, желтоқсанда көз жұмды. Бронте жазуды жалғастырды, бірақ одан кейін оның жалғыз қалған бауыры, қарындасы Анна ауырып, 1849 жылдың мамырында қайтыс болды. Кейбір сыншылар Каролина Хелстонның кейіпкері Аннаның бейнесімен байланысты екенін айтады және Бронте бастапқыда Каролинаны өлтіруді жоспарлаған, бірақ отбасы трагедиялары салдарынан пікірін өзгерткен болуы мүмкін деп болжайды. Миссис Прайордың бойындағы әкесінің тегі – Агнес Грей, Энннің тұңғыш романының басты кейіпкерінің есімі. Ол Бронте оқушы және ұстаз ретінде білім алған Роу-Хед мектебінің директоры Маргарет Вуллердің бейнесімен жасалған.

Орналасқан жерлер

Романның оқиғасы қазіргі Батыс Йоркшир (бұрын Йоркширдің Батыс Ридингі) деп аталатын Спен аңғарында және оның төңірегінде өрбиді. Кейбір жергілікті тұрғындар бұл аймақты "Ширли елі" деп біледі. Романда еске алынған Бриарменс үйі Шарлоттаның досы Мэри Тейлор тұрған Гомерсалдағы Қызыл үйдің негізінде жазылған. Қазіргі уақытта үй жабық, бірақ бұрын мұражай ретінде жұмыс істеген. Романдағы тағы бір үй – Филдхед, ол қазір мұражайға айналған Елизавета дәуіріндегі Оукуэлл Холл сарайынан шабыттандырылған. Роберт Мурдың диірменіне жасалған шабуыл Луддиттердің Ливерседждегі Роуфолдс диірменіне жасаған шабуылына негізделген, алайда Шарлотта Хансворттағы Тейлор диірменінен де шабыт алған деген болжам бар. Шарлоттаның әкесі Патрик Бронте біраз уақыт Ливерседждің Хайтаун ауданында тұрған, сондықтан Шарлотта бұл аймақты жақсы білген.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роберт Мур – қызметкерлеріне қатыгездікпен қарағаны үшін белгілі зауыт иесі. Ол көптеген қызметкерлерін жұмыстан босатып, олардың кедейленіп қалуына бейжай қарады. Бірақ ол мұндай шешім қабылдауға мәжбүр болды, себебі зауыттың қарызы көп еді. Ол отбасының абыройын және байлығын қайта жаңғыртуға бекінді. Романның басында Роберт зауытқа еңбек үнемдейтін жаңа машиналардың келуін күтеді, бұл оған қосымша қызметкерлерді жұмыстан босатуға мүмкіндік береді. Ол достарымен бірге түн бойы күзетеді, бірақ машиналар зауытқа бара жатқанда «каркас бұзушылар» тарапынан қиратылады. Роберттің бизнес қиындықтары жалғасуда, себебі еңбек дағдарысы, тіпті Наполеон соғыстары мен оған қоса кеңесшілер бұйрықтары, британдық саудагерлерге американдық нарықтарда сауда жасауға тыйым салған. Роберт өзінің туған інісі Кэролайн Хелстонмен тығыз байланыста, ол француз тілін үйрену үшін оның үйіне Хортенса әпкесінен сабақ алады. Кэролайн Робертті құрметтейді. Кэролайнның әкесі қайтыс болды, ал анасы оны тастап кетті, оны Рев. Хелстон ағасы тәрбиелеуге міндеттелді. Роберт оған ғашық болмас үшін, өйткені ол көңіл көтеру немесе махаббат үшін үйленуге шамасы келмейді, ол арақашықтықты сақтайды. Кэролайн Роберттің одан алыстап бара жатқанын түсінеді және өзіне-өзі жұмылады. Оның ағасы оның «қиялдарын» түсінбейді. Оның өзіне ақшасы жоқ, сондықтан ол кетпеуге мәжбүр, бірақ осыны қалайды. Ол бала тәрбиешісі болуды ұсынды, бірақ ағасы бұл идеяны қабылдамай, оған күн көріс үшін жұмыс істеудің қажеті жоқ екенін айтты. Кэролайн Ширлимен кездескенде, өзін қалпына келтіреді, ол тәуелсіз мұрагер, оның ата-анасы қайтыс болды және бұрынғы тәрбиешісі миссис Прайормен бірге тұрады. Ширли жанды, көңілді, ақшасын қалай жұмсау керектігі және адамдарға қалай көмектесу керектігі туралы көптеген идеяларға ие және бизнеске қызығушылық танытады. Кэролайн мен Ширли жақын дос болады. Кэролайн Ширли мен Роберт үйленеді деп сенімді. Ширли Робертті жақсы көреді, оның жұмысына қызығушылық танытады және оны және жұмыстан босатылған диірменшілерден алған қауіп-қатерлер туралы алаңдайды. Бұрынғы жақсы да, жаман да қызметкерлер бейнеленген. Кейбір эпизодтар адал жұмысшылардың жақсы жұмыс таба алмағандарының шынайы азаптарын көрсетеді, ал басқалары жұмыстан айырылуды маскүнемдікке, бұрынғы жұмыс берушілерімен ұрыс-керіске және басқа адамдарды зорлық-зомбылыққа итермелеуге сылтау ретінде пайдаланған кейбір адамдарды көрсетеді. Ширли өзінің ақшасын кедейлерге көмектесуге жұмсайды, бірақ ол сонымен қатар Робертке кез-келген шабуыл жасауды болдырмау қалауымен қозғалады. Бір түнде Рев. Хелстон Ширлиден ол жоқ кезде Кэролинамен бірге болуын сұрайды. Кэролайн мен Ширли зауытқа шабуыл жасалатынын түсінеді. Олар иттің айқайлағанын естіп, тәртіпсіздікке ұшыраған топ пасторлар үйінің алдында тоқтағанын түсінеді. Олар көтерілісшілердің үйге кіру туралы сөйлесіп жатқанын естіп, олар кіруге шешім қабылдағанда жеңілдеді. Әйелдер Робертке ескерту үшін бірге зауытқа барады, бірақ олар тым кеш болады. Олар жасырынған жерінен соғыс басталғанда көздерімен көрді. Барлық көршілері Роберт пен Ширли үйленеді деп сенімді. Осы оқиғаның күтілуі Кэролайнның ауырып қалуына себеп болады. Миссис Прайор оны күтіп бағады және Кэролайнның қайғысының себебін біледі. Кэролайнның денсаулығы күннен күнге нашарлаған сайын ол күзетуін жалғастырады. Содан кейін миссис Прайор Кэролинаның анасы екенін айтады. Ол оны тастап кеткен, себебі Кэролайн әкесіне, яғни миссис Прайорды азаптап, оның өмірін қинаған күйеуіне ұқсайды. Ақшасы аз болғандықтан, қайын інісі баланы асырап алуға ұсыныс жасағанда, ол ұсынысты қабылдап, Прайор есімін алып, гувернанта болуға кетті. Кэролинаның өмір сүруіне себеп бар, өйткені ол анасымен бірге тұруға болатынын біледі және қалпына келе бастайды. Ширлидің әпкесі мен ағасы келіп, қонаққа барады. Олар өздерімен бірге қыздары мен ұлдарын және ұлының мұғалімі Луис Мурды алып келеді. Ол Роберттің кіші інісі және Ширлиге кішкентай кезінде сабақ берген. Кэролайн Ширлидің Луиске деген өркөкірек және формальды мінез-құлқына таңғалады. Екі жігіт Ширлиге ғашық болып, онымен құдайына қалады, бірақ ол екеуін де сүймегендіктен, оларды қабылдамайды. Ширли мен Луистің қарым-қатынасы екіұшты болып қала береді. Луи Ширлиден мектепте французша пьесаларды оқуды сұрайтын күндері болады. Ал басқа күндері Ширли Луиске көңіл бөлмейді. Алайда, Ширли ашуланған кезде, ол Луиге ғана сенім арта алады. Ширлиді шаттықсыз жағдайға түсірген...

Стиль

"Джейн Эйр" романы, бас кейіпкердің өзінен баяндалған, бірінші тұлғада жазылса, "Ширли" романы бәрін білетін, аты-жөні айтылмаған үшінші тұлғадан баяндалады. Ал үшінші романы "Вильетта" үшін Бронте тағы да бірінші тұлғада жазуға көшті.

Бейімделулер

Роман тек 1922 жылы бір рет экранға түсірілген. Немді фильмді А. В. Брамбл режиссерлік етті, ал басты рөлді Карлотта Бриз сомдады. 2014 жылдың наурыз айында BBC Radio 4 радиостанциясы Рейчел Джойстің он бөлімді радиоспектаклін 15 минуттық драмалық эфирінде көрсетті. Лесли Шарптың оқып беруімен, сериалда Джоанна Фроггат Кэролайн рөлін, ал Джемима Рупер Ширли рөлін ойнады.

Сыни қабылдау

"Джейн Эйр" романының үлкен жетістігінен кейін, "Ширли" шығарғанда сыншылардың пікірі көңілсіз болды.