Кіріспе

Джон Галсвортидің үш романы

«Форсайт сагасы», алғаш рет 1922 жылы осы атпен жарық көрген, ағылшын жазушысы Джон Галсвортидің 1906 және 1921 жылдар аралығында жарық көрген үш роман мен екі интерлюдиядан тұрады. Ол 1932 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды. Бұл туынды Галсворти отбасына ұқсас, үлкен, жоғарғы орта тапқа жататын ағылшын отбасының бас мүшелерінің тағдырын суреттейді. Олар шаруа шежіресінен бірнеше буын өткен соң ғана «жаңа байлық» мәртебесіне ие болғандықтарын жақсы сезінеді. Басты кейіпкер, заңгер және зерделі Соамс Форсайт, өзін материалдық иелік жинау қабілеті арқасында «мүліктік адам» деп санайды, бірақ бұл оған қуаныш сыйламайды. Саганың жекелеген бөлімдері, сондай-ақ толық хикаясы кино мен теледидарға бейімделген. «Мүліктің иесі» атты алғашқы кітап 1949 жылы Голливудта «Форсайт әйелі» деген атпен экранизацияланды, онда Эррол Флинн, Грир Гарсон, Уолтер Пиджон және Роберт Янг түсті. 1967 жылы BBC «Форсайт сагасын» және Форсайттар туралы келесі трилогияны, «Заманауи комедияны» бейнелеген 26 бөлімдік танымал сериал жасады. 2002 жылы Granada Television ITV арнасы үшін екі серия шығарды: «Форсайт сагасы» және «Форсайт сагасы: Жалдауға». Екеуі де АҚШ-та Masterpiece Theatre аясында көрсетілді. 2003 жылы BBC-нің «The Big Read» сауалнамасында «Форсайт сагасы» Ұлыбританияның «ең жақсы көретін романы» тізімінде 123-орынды иеленді. «Форсайт сагасынан» кейін Галсворти тағы екі трилогия және осы отбасы туралы бірнеше интерлюдия жазды. Нәтижесіндегі туындылардың барлығы «Форсайт шежірелері» деген атаумен біріктірілді.

Мүлік иесі (1906)

Форсайттар сағасының осы бірінші романында, бізді Форсайттардың әсерлі қатарымен таныстырғаннан кейін, Галсворси саганың басты оқиғасына көшеді, Сомс Форсайттың нәрселерге ие болуға құштарлығын, соның ішінде оның әдемі әйелі Ирен Форсайтты (туған тегі Герон) егжей-тегжейлі сипаттайды. Ирен кейіпкері Галсвортидің әйелі Ада Галсвортиге негізделген. Форсайт оның достарына қызғанышпен қарайды және оны өзіне ғана тиесілі етуді қалайды. Ол оны Робин-Хиллде салып жатқан үйге, ол таныстары мен жақындарынан алыс жерге көшіруді жоспарлайды. Ол оның құмарлық ниеттеріне тойтарыс береді және Сомс үй салу үшін жалдаған сәулетші Филип Босинниге ғашық болады. Босинни оның сезіміне жауап береді, бірақ ол Соумстың туысы "Жас" Джолионның қызы, оның жас досы Джун Форсайттың күйеуі. Қуанышты соңы жоқ: Ирен Соамс оны зорлап, мүлігіндегі толық құқығын пайдаланғанын мәлімдегеннен кейін оны тастап кетеді, ал Босинни зорлау туралы хабардан кейін әлсіреп, автобус астында қаза табады.

"Форсайттың үнді жазғы мезгілі" (1918)

"Мүлік иесі" романынан кейін Галсворси қысқа үзілісте Айрин мен Ескі Джолион Форсайттың (Жунның әкесінің әкесі, қазір Соумс салған үйдің иесі) арасындағы жаңа туған достыққа тереңдейді. Бұл қарым-қатынас Ескі Джолионға қуаныш сыйлайды, бірақ оның күшін сарқып қалдырады. Ол Иренге өсиетімен ақша қалдырады, ал оның ұлы Жас Джолион сенімді ретінде тағайындалады. Соңында Ескі Джолион Робин Хилл үйінің бағындағы көне емен астында көз жұмады.

Канцелярияда (1920)

Сомс пен оның қарындасы Виннифредтің некелік араздықтары екінші романның тақырыбы болып табылады (атауы ішкі мәселелерді қарастыратын Канцелярия сотына қатысты). Олар әйелдері Ирен мен Монтегю Дартиден ажырасу үшін қадам жасайды. Алайда, Сомс қарындасына сотқа барудың салдарына дайындалу керектігін айтса да, өзі ажырасуға құштар емес. Оның орнына ол Айринді қуалайды, оны шетелге дейін іздеп барады және одан бала сұрайды, бұл оның әкесінің өсиеті еді. Ирен Ескі Джолионның өлімінен кейін 15 000 фунт стерлинг мұраға ие болады. Соамстың туысы, Жас Джолион Форсайт, Иреннің қаржысын басқарады. Ирен Сомстан алғаш кеткенде, Жас Джолион оған қолдау көрсетеді. Оның ұлы Жолы Оңтүстік Африка соғысында қаза тапқан кезде Ирен мен Жолион арасындағы достық нығая түседі. Сомс Робин-Хиллде Жас Джолион мен Иренге кездесіп, оларды қарым-қатынаста болды деп жалған айыптайды. Жас Джолион мен Ирен олардың арасында қарым-қатынас болғанын мойындайды, себебі Сомс осы оймен жүрген. Бұл мәлімдеме Сомсқа ажырасуға қажетті дәлелдерді ұсынады. Осы кездесу Жас Джолион мен Иреннің арасындағы жақын қарым-қатынасқа әкеледі, нәтижесінде ажырасу рәсімі аяқталғаннан кейін олар үйленеді және Джолион "Джон" Форсайт дүниеге келеді. Сомс француздық Соходағы мейрамхана иесінің жас қызы Аннетке үйленеді. Жаңа әйелінен оның жалғыз баласы, Флёр Форсайт есімді қызы дүниеге келеді.

"Ояну" (1920)

Екінші интерлюдияның тақырыбы – сегіз жасар Джон Форсайттың қарапайым және қуанышқа толы өмірі. Ол ата-анасынан сүйіспендік көреді және олар оны жақсы көреді. Оның балалық шағы – түгелдей шаттыққа толы, кез келген қалауы орындалады.

"Кетіңіз" (1921)

Бұл роман Форсайт сагасын аяқтауға арналған. Екінші туысқандар Флёр мен Джон Форсайт кездесіп, ғашық болады, ал олардың ата-аналарының өткендегі қиындықтары, жаңылыстары мен жасаған зұлымдықтарынан бейхабар. Сомс, Джолион және Айрин олардың махаббатын білгеннен кейін, балаларына енді бір-бірін көруге тыйым салады. Айрин мен Джолион Флёрдің әкесіне тым ұқсас екенінен және Джонды қолға алғаннан кейін оны толығымен иеленгісі келетінінен қорқады. Джонға деген сезіміне қарамастан, Флёрдің барондық титулына ие болатын Майкл Монт деген лайықты күйеуі бар, ол оған ғашық. Егер олар үйленсе, Флёр отбасының мәртебесін жаңа байлықтан аристократиялық жоғары топқа көтерер еді. Романның атауы Соумстің 1920 жылы 101 жасында қайтыс болған және Форсайттардың ескі буынының соңғы өкілі болған ағасы Тимоти тұрған үйді бұзу кезіндегі ойларынан туындаған. Жүрегі нашар екенін және жақын арада қайтыс болатынын білген Джолион Джонға хат жазады, онда Иреннің Сомсқа үйленуі, оның Филип Босиннимен болған махаббаты және Соумстің оны зорлағаны туралы толық мәлімет береді. Сондай-ақ, егер Джон Флёрге үйленсе, Ирен жалғыз қалатынын ескертеді. Бірақ Джон хатты оқып жатқанда, Джолион кенеттен жүрек талмасынан қайтыс болады, ал Джон өтіген мен қазіргі Флёрге деген махаббатының арасында қалды. Ақырында, Джон Флёрден бас тартады, оның да, өзінің де жүрегін сыңдырады және Канадаға кетеді. Флёр Майкл Монтке үйленеді, бірақ оны сүймейтінін жақсы біледі. Оның үйленуінен кейін Сомс өзінің шын сүйген жалғыз адамынан айырылады. Ирен де Канадаға кетеді және Робин-Хиллдегі үйін сатады. Сомс пен Ирен алыстан бір-біріне қарап, біршама келіседі, бірақ Сомс ешқашан иеленгісі келген, бірақ ала алмаған нәрселері туралы ойланып, қиналып қалады.

Үнсіз фильмдер

Нәсілсіз фильмдер дәуірінде кітап 1920 және 1922 жылдары киноға түсірілді.

1949 жылғы фильм

1949 жылы «That Forsyte Woman» деп аталатын, АҚШ-та шыққан бейімделуде Эррол Флинн Сомс рөлінде, Гри Гарсон Ирен рөлінде, Уолтер Пиджен жас Джолион рөлінде, ал Роберт Янг Филип Босинни рөлінде ойнады.

1967 жылғы сериялы

Форсайт сагасының BBC теледидарлық бейімдемесі және оның жалғасы – «Заманауи комедия» трилогиясы, Сомс рөлінде Эрик Портер, Ескі Джолион рөлінде Джозеф О’Конор, Флер рөлінде Сьюзан Гэмпшир, Жас Джолион рөлінде Кеннет Мор және Ирен рөлінде Найри Доун Портер ойнады. Оны Дональд Уилсон продюсерлік етті және 1967 жылдың 7 қаңтары мен 1 шілдесі аралығында BBC2 арнасында сенбі күндері кешке 26 бөлімнен көрсетілді. Бағдарламаның табысын қамтамасыз еткені – 8 қыркүйек 1968 жылы BBC1 арнасында жексенбі күндері кешке қайталап көрсетілгені болды, соңғы бөлімін 1969 жылы 18 миллион көрермен тамашалады. Ол АҚШ-та мемлекеттік телеарналарда көрсетілді, бүкіл әлемге таратылды және Кеңес Одағына сатылған алғашқы британдық телебағдарлама атанды.

Радиоға бейімделу

Би-Би-Си радиосында әр түрлі драмалық қойылымдар болды. Алғашқысы, мүмкін, 1945 жылдың 9 желтоқсанында BBC үй қызметінде 11 апталық бөлімдерге бөлінген "Мүлік иесі" радио қойылымы болды. Ашылу және жабылу музыкасы ретінде Эдвард Эльгардың "Энигма вариацияларынан", атап айтқанда Нимрод вариациясы қолданылды. Бұл бейімдемеде Джо ролінде Лео Генн, Ирен ролінде Гризельда Херви және Сомс ролінде Рональд Симпсон ойнады. Оны Мюриэл Леви бейімдеді, ал Вал Джилгуд пен Феликс Фелтон продюсерлік етті. Кейінгі бейімдемелердегі жас Джолиондардың ішінде Эндрю Крюкшенк, Лео Генн және Гай Ролф болды. 1967 жылғы телесериалдан кейін көп ұзамай, Рейчел Гурнидің Ирен, Ноэль Джонсонның жас Джолион және Алан Уитлидің Сомс рөлдерін сомдаған драмалық циклдің тағы бір қойылымы жарық көрді. 1990 жылы эфирге шыққан нұсқа 75 минуттық ашылу эпизодынан кейін 22 сағаттық эпизодтарды қамтыды, ол "Форсайт хроникалары" деп аталды. Ұзындығы мен Дирк Богард, Диана Квик, Майкл Уильямс және Алан Ховард сияқты танымал актерлердің қатысуына байланысты бұл радиодрамалық сериал ең қымбат болып есептелді. Бұл радио сериал 2004 жылы BBC 7 радиосында қайта көрсетілді және коммерциялық мақсатта шығарылды. 2016 жылдың қаңтар айында BBC Radio 4 Шон МакКенна мен Лин Когланның "Форсайттар" деген атпен жаңа радио бейімдемесін көрсетуді бастады, ол 2017 жылдың соңына дейін жалғасты. Орындаушылар құрамында Сомс ролінде Джозеф Миллсон, Флёр ролінде Джессика Рейн, Ирен ролінде Джульет Обри, Босинни ролінде Гарри Хэддон Пэтон және жас Джолион ролінде Юэн Бейли болды. Режиссерлік жұмысын Марион Нанкарроу мен Джемма Дженкинс жүзеге асырды.

Форсайт сагасы (2002)

2002 жылы алғашқы екі кітап және бірінші аралық бөлім ITV арнасы үшін Granada Television телекомпаниясымен бейімделді. Алайда, 1967 жылғы қойылым сияқты, бұл мини-сериал да Галсвортидің түпнұсқа туындысына көп өзгерістер енгізді. Бұл туындыны қаржыландыруға американдық PBS телеарнасының WGBH станциясы да көмектесті, себебі BBC нұсқасы 1970-ші жылдардың басында PBS-те сәтті көрсетілген еді.

Форсайт сагасы: Кеткізу (2003 жылғы сериал)

2002 жылғы бейімделудің табысынан кейін 2003 жылы екінші сериясы жарық көрді. Ол сағаның соңғы кітабы – "Жатаққа беріледі" романын көрсетеді. Көптеген актерлер бұрынғы рөлдерін қайта ойнады, бірақ алдыңғы серияда Форсайттардың бірінші буынының көпшілігі қайтыс болғандықтан, олардың көбісі қатыспады. Демиан Льюис, Джина МакКи, Руперт Грейвс және Аманда Рут сомдаған басты кейіпкерлер оралды. Бұл серия DVD форматында да шығарылды.

Тақырыптар

Міндет пен құштарлық: Жас Джолион әйелінен қызының тәрбиешісіне ауысқанға дейін отбасының сүйіктісі болды. Ол қоғамдағы және Форсайттар әулетіндегі мәртебесінен бас тартып, жүрегінің ықыласына құмарланады. Сомс, Джолионнан түбегейлі өзгеше болғанымен, өзі қалағанын істеуге ұмтылады. Мысалы, ол бай әйел іздеудің орнына, ақшасы да, беделі де жоқ Айрин мен кейін Анеттің қолына ұстайды. Ол Айринды үйленген әйел мен оның жарына қатысты қойылымға алып барғанда, ирониялық түрде күйеуіне емес, жарына көңіл білдіреді. Дегенмен, оның көптеген шешімдері міндеттің жағында болады. Ұрпақтар мен өзгерістер: Форсайттар әулетінің көптеген буындары жылдар бойы болған оқиғаларды еске түсіреді. Бірақ ескі буын өте бастағанда, адамдар өзгеруге мүмкіндік алады. Мысалы, бірнеше буын өткен соң, олардың жаңадан байығандығы бұрынғыдай маңызды болмайды. Бұл Сомс пен Айриннің отбасылық мәселелеріне де қатысты. Олар қартайып, балалары ата-аналарының өткенінен арыла алғаннан кейін, Сомс ақыры өткенге қарайтын уақытын тоқтатуға мүмкіндік алады. Ұрпақтардың өзгеруі – Форсайттардың балаларының азаюы. Екінші буынның көпшілігі аз балалы болады.

Жалғасы

Галсвортхидің «Форсайт сагасының» жалғасы – «Заманауи комедия», ол 1924-1928 жылдар аралығында жазылған үш томдық кітап. Оған «Ақ маймыл» романы, «Сайқын уәждеу» аралық бөлімі, «Күміс қасық» екінші романы, «Көшпенділер» екінші аралық бөлімі және «Аққу әні» үшінші романы кіреді. Басты кейіпкерлер – Сомс және Флёр, ал екінші сага Сомстың 1926 жылы қайтыс болуымен аяқталады. Осы нүктеге 1967 жылғы телесериал да жетеді.

Ақ маймыл (1924)

Флэр Форсайт Джон Форсайтпен болған сүйіспеншілігі аяқталғаннан кейін Майкл Монтпен үйленді. Майклдың білмейтіні, оның ең жақын досы Уилфред Дезерт те Флэрге ғашық болған. Флэр Уилфредтің құштарлығын көңіл көтеру үшін пайдаланады, өйткені өмірі көбінесе жалықтырады. Майкл баспа фирмасында жұмыс істейді және қызметкерлерінің бірі Бикетті кітап ұрлап жатқанын байқайды, сондықтан оны жұмыстан шығаруға мәжбүр болады. Ауру жатқан әйеліне көмектесуге тырысқан Бикетке ашырған Майкл, оның әйелі Викторинаға түрлі суретшілер үшін жалаңаш модель ретінде жұмыс табуға көмектеседі. Викторина ақырында олардың Австралияға көшіп кетуіне жеткілікті ақша жинайды. Флэрдің әкесі Сомс Форсайт шетелде үлкен капиталға ие компанияның директорлар кеңесінде отырады. Бір жас жігіт оған келіп, директорлар кеңесінің төрағасы Эмерсон құлдырап бара жатқан акцияларға инвестиция жасау үшін сыйақы алып, акционерлердің көп ақшасын жоғалтып жатқанын естігенін айтады. Сомс пен Майклдың әкесі Лоренс Монт бұл мәселені директорлар кеңесіне жеткізуге тырысады, бірақ Эмерсон соттан қашуға үлкіп кетеді. Олар екеуі де наразылық білдіріп, отставкаға кетеді. Сомс қайтыс болуына аз уақыт қалғанда туысы Джорджқа барады және «Ақ маймыл» аталған қытай суретін алады. Ол суретті Флэр мен Майклға сыйлайды. Соңында Уилфред Флэрдің оны мазақтауынан шаршап, Шығысқа кетеді. Күңкейген Флэр Майклға жүгінеді, жүкті болады және ақырында Кристофер (немесе Кит) атты ұл туады.

Тыныш құшақтау (1927 жылғы үзіліс)

Америкада Джон досы Фрэнсис Уилмотпен пикникке шығады және оның қарындасы Эннмен танысады. Энн мен Джон үнділердің обасын зерттеуге кетеді, жоғалып, бірнеше сағаттан кейін қайтып оралады. Кейін Джон Фрэнсис пен Энннің үйіне барады және оған ғашық болады. Соңында олар үйленеді.

"Күміс қасық" (1926)

Кітап негізінен Майкл Монттың саяси мансабына және Флёрдің қоғамдық қызметіне тоқталады. Джон Форсайттың жеңесі Фрэнсис Уилмот Лондонға келіп, Флёр мен Майклдың үйінде тұрады. Ол Флёр ұйымдастырған кештердің біріне қатысып, Шропшир графының немере қызы, өте жандағы Марджори Феррарға ғашық болады. Соамс оның Флёр туралы жаман сөздерін естіп, олардың арасында қатыгез пікір алмасу болады. Флёр оқиға туралы ойсыз хаттар жазады, соның салдарынан Марджори ар-намысқа тиетін іс қозғауға көндіріледі. Соамс, сэр Лоуренс Монт және лорд Шропшир жағдайды реттеуге тырысады, бірақ бұл бекер болады, екі тарап та өз ұстанымынан бас тартпайды. Майкл баспа ісінен қол үзді, саяси мансабын бастайды. Оның тұңғыш сөйлеуі «Фоггаризм» деп аталатын жобаны қолдайды, ол Доминиондарға балаларды көшіру саясатын жақтаушы. Ол сондай-ақ «қаңғыбақтар» тобына көмектесуге тырысады, бірақ жоба толыққанды сәттілікке жете алмайды. Ол Марджоридің күйеуі, ызалы шотланд парламент депутаты сэр Александр МакГоунмен де келіспеушілікке ұшырайды. Ар-намысқа тиетін іс сотқа жеткізіледі. Соамстың заңдық амалдарының нәтижесінде Марджоридің қазіргі заманғы мораль туралы көзқарастары, соның ішінде «жаңашыл әдебиеттерді» оқуы жұртқа жария болады. Ол өз пікірін батыл қорғайды, бірақ Флёрден кешірім сұрамай, соттан тыс келісімге келуге көндіріледі. Енді үлкен қарызға батқан ол, МакГоунға өзінің өткен махаббаттары туралы айтудан бас тартады, нәтижесінде олардың никесі бұзылады. Лорд Шропшир оның қарыздарын төлеуге уәде береді, егер ол болашақта барлық шығындарын қолма-қол ақшамен төлесе. Марджори енді олардың тобында ең танымал адамға айналады, ал Флёр ұятқа қалады. Ол Майклдан оны «әлемді аралап шығуға» алып кетуін сұрайды. Олар Соамспен бірге жолға шығады, ал Майкл парламент жұмысы аяқталған соң оларға қосылады.

Өткен жолшылар (1927 жылғы үзіліс)

Сомс Флор мен Майклмен Вашингтондағы демалысының соңғы күндерінде Джон, Энн және Айрин Форсайттың қалада екенін және сол қонақ үйде тұрғанын біледі. Ол Флордың олардың бар екенін сезбеуіне тырысады, бірақ Иреннің фортепиано тартып жатқанын жасырын бақылаудан өзін тоқтатай алмайды. Олар Англияға оралып келеді, осы жақын кездесуді тек Сомс ғана біледі.

"Қарағайдың әні" (1928)

Жалпы ереуіл жарияланды. Көптеген Форсайттар арнайы констебльдер ретінде тіркеледі. Майкл Монт шабуылшыларға жанашырлық танытады, бірақ ол көмектесу үшін ештеңе істей алмайды. Флёр пойыздарды жүретін еріктілер үшін асхананы басқарады. Холли оған қосылады, сондай-ақ Джонның әйелі Энн. Джон ерікті түрде қозғалтқышты қорекке алады; ол асханада тамақтанады, бірақ ол мен Флэр кездеспейді. Энн мен Джон Англияда қалуға шешім қабылдап, Сассексте ферма сатып алады. Фоггарттықтан көңілі қалған Майкл өзінің ағасы, Rev. Хилари Чарвелл, Лондонның ең нашар бөліктерін сатып алып, қайта құру. Ол әкесімен бірге қорды құруға көмектеседі және жобаға инвестиция салу үшін бай және ықпалды адамдарды жалдайды. Сомс заң кеңесшісі болып тағайындалды. Майкл Джун Форсайтқа барады, ол оған Флёр мен Джонның романтикасы туралы және бұрын білмеген үй-бүленің тарихы туралы әңгімелейді. Вал Дартиге колледждің бұрынғы досы, Stainforth келеді, ол қазір қиындыққа тап болды, ол Валдың жарыс жылқыларының қораларында жұмыс істейтін адам туралы білетінін айтады және оған ақпаратты сатуға ұсынады. Кейіннен ол Валдың атын чекке жалғанға жаздырады. Флэр ауылға жұмыс істейтін қыздарға арналған демалыс үйін құрды, бірақ бұл шын мәнінде Джонға жақын болу үшін сылтау. Ол "қажетті емес" кездесулерді ұйымдастырады. Джон мен Флёрдің соңғы бір қызығы бар, бірақ Энн жүкті болғанда, ол оны тоқтатады. Флёр қатты күйзеліске ұшырады. Соамс үйінде өрт шықты, оны Флэр кездейсоқ бастағаны анық. Суреттердің көпшілігі сақталған, бірақ ауыр сурет құлап, Флэрді құтқаруға тырысқан Соамсқа соқтығысады. Ол ауыр жарақат алып, бірнеше күннен кейін қайтыс болады.

Марапаттар

«Форсайттар туралы сага» Джон Галсвортиге 1932 жылы әдебиеттен Нобель сыйлығын әкелді.

Арналу

Галсвортидің жазған хаты әйелі қайтыс болғанша оның төсегінің жанында тұрды. Онда былай деп жазылған: "Мен «Форсайт сағасын» толығымен арнаймын, оның бірінші сөзі 1903 жылғы мамырдың бір таңында Лондонның Кампден-Хилл аймағында, ал соңғы сөзі 1920 жылғы 15 тамызда Хэмпстедте жазылды. Барлық еңбектерімнің ішінде осы жылнаманы жазу маған ең ұнады және жалпы алғанда, оған дейін жазған еңбектерімнен де жоғары баға бердім. Сондықтан мен оны осы туындының пайда болуына себеп болған, маған күш берген, қызығушылық танытқан және сын айтқан біреуге арнаймын. Оның көмегі болмағанда, менің ішкі қажеттілігім жағдайдың ықпалынан шығып, жазушы бола алмаған болар еді – қазіргідей." (1921)