Жейн Эйр: Шарлотта Бронте романы

Кіріспе

1847 жылы Шарлотта Бронте жазған роман «Джейн Эйр» (/ɛər/ AIR; бастапқыда «Джейн Эйр: Автобиография» деп жарияланған) – ағылшын жазушысы Шарлотта Бронтеге тиесілі роман. Ол 1847 жылдың 19 қазанында «Currer Bell» псевдонімімен Лондон қаласындағы Smith, Elder & Co. баспасынан шықты. Алғашқы американдық басылымы келесі жылы Нью-Йорктегі Harper & Brothers баспасында жарық көрді. «Джейн Эйр» – өзімен аттас қаһарманның өмірі мен тәжірибесін, оның ересек болу жолы мен Торнфилд Холлдың иесі, мырза Рочестерге деген махаббатын баяндайтын тәрбие романы. Бұл роман прозалық әдебиетте революция жасады, өйткені ол бірінші рет басты кейіпкердің моральдық және рухани дамуына, жақын тұрған бірінші тұлға баяндамасы арқылы назар аударды, онда оқиғалар мен әрекеттер психологиялық тереңдікпен суреттеледі. Шарлотта Бронте «жеке сананың алғашқы тарихшысы» және Марсель Пруст, Джеймс Джойс сияқты жазушылардың әдеби атасы деп есептеледі. Кітаптағы әлеуметтік сын элементтері христиандық моральға негізделген, және көптеген адамдар оны Джейннің жеке басының ерекшелігі мен романның сынып, сексуалдық, дін және феминизм тақырыптарына қатысты көзқарасы үшін заманауи деп санайды. «Джейн Эйр», Джейн Остинның «Гордость и предубеждение» романымен бірге, ең танымал махаббат романдарының бірі болып табылады.

Гейтсхед залы

10 жасар Джейн Эйр ағасының өлім алдындағы өсиетімен Gateshead Hall-да анасының туысы, Ридтер отбасымен бірге тұрады. Джейн бірнеше жыл бұрын ата-анасы тиф қызбасынан қайтыс болғаннан кейін жетім қалған. Джейннің ағасы, мистер Рид, Ридтер отбасында Джейнге мейірімді болған жалғыз адам еді. Джейннің әпкесі Сара Рид оны ұнатпайды және оған ауыртпалық ретінде қарайды. Рид ханым үш баласын Джейнмен қарым-қатынас жасаудан да тыйым салады. Осының салдарынан Джейн олардың қатыгездігіне қарсы қорғанышқа шығады. Бала күтіші, Бесси, Джейннің үйдегі жалғыз досы болып табылады, тіпті Бесси кейде Джейнді қатты сөгіп те жазалайды. Отбасылық шаралардан шеттетілген Джейн бақытсыз балалық шағын өткізеді. Бір күні, 14 жасар туысы Джонның, Ридтердің жалғыз ұлының зорлық-зомбылығына қарсы тұрғаны үшін жаза ретінде, Джейн марқұм ағасы қайтыс болған қызыл бөлмеге қамалады; ол оның көлеңкесін көрді деп ойлап, үрейден есінен таяды. Қызыл бөлме маңызды, себебі ол романның барлық еркек тұлғаларымен Джейннің болашақ қарым-қатынастарында көрінетін "ата-аналар мен балалар арасындағы күмәнді қарым-қатынас" үшін негіз салады. Кейіннен оған мейірімді дәрігер Ллойд мырза көмектеседі, оған Джейн Гейтсхед Холлда қаншалықты бақытсыз өмір сүріп жатқанын айтады. Ол миссис Ридке Джейнды мектепке жіберуді ұсынады, бұл идеяны миссис Рид қуана қолдайды. Содан кейін миссис Рид Лоувуд институтының директоры, қатал мистер Броклхерсттің көмегіне жүгінеді, Джейнды қабылдау үшін. Миссис Рид г-н Броклхерстке Джейнның "алдауға бейім" екенін ескертеді, ол оны Джейнның жалғаншы екендігі ретінде түсіндіреді. Бірақ Джейн кетіспес бұрын, ол миссис Ридке қарсы шығып, енді оны ешқашан "ағасы" деп атамайтынын жариялайды. Джейн сондай-ақ миссис Рид пен оның қыздары Джорджанна мен Элизаға олардың жалғаншы екенін және Лоувудтағы барлығына Ридтер оған қалай қатыгездікпен қарағанын айтатынын мәлімдейді. Бұл сөздер миссис Ридті қатты ренжітеді, бірақ оны көрсетуге оның ниеті де, батылдығы да жетпейді.

Jane Eyre, aged 10, lives at Gateshead Hall with her maternal uncle's family, the Reeds, as a result of her uncle's dying wish. Jane was orphaned several years earlier when her parents died of typhus. Jane's uncle, Mr Reed, was the only one in the Reed family who was kind to Jane. Jane's aunt, Sarah Reed, dislikes her and treats her as a burden. Mrs Reed also discourages her three children from associating with Jane. As a result Jane becomes defensive against her cruel judgement. The nursemaid, Bessie, proves to be Jane's only ally in the household, even though Bessie occasionally scolds Jane harshly. Excluded from the family activities, Jane lives an unhappy childhood. One day, as punishment for defending herself against the bullying of her 14 year old cousin John, the Reeds' only son, Jane is locked in the red room in which her late uncle had died; there she faints from panic after she thinks she has seen his ghost. The red room is significant because it lays the grounds for the "ambiguous relationship between parents and children" which plays out in all of Jane's future relationships with male figures throughout the novel. She is subsequently attended to by the kindly apothecary, Mr Lloyd, to whom Jane reveals how unhappy she is living at Gateshead Hall. He recommends to Mrs Reed that Jane should be sent to school, an idea Mrs Reed happily supports. Mrs Reed then enlists the aid of the harsh Mr Brocklehurst, the director of Lowood Institution, a charity school for girls, to enroll Jane. Mrs Reed cautions Mr Brocklehurst that Jane has a "tendency to deceit", which he interprets as Jane being a liar. Before Jane leaves, however, she confronts Mrs Reed and declares that she'll never call her "aunt" again. Jane also tells Mrs Reed and her daughters, Georgiana and Eliza, that they are the ones who are deceitful, and that she will tell everyone at Lowood how cruelly the Reeds treated her. Mrs Reed is hurt badly by these words but has neither the courage nor the tenacity to show it.

Ловуд институты

Лоувуд институтында, кедей және жетім қыздарға арналған мектепте, Джейн өмірдің қатал екенін тез сезінеді. Ол ортаға үйлесуге тырысып, үлкен қыз Хелен Бернспен дос болады. Сабақ кезінде жаңа досы дұрыс тұрмағаны және тырнақтарының кір болуы үшін сынға алынып, соның салдарынан жазаланады. Кейін Джейн Хеленге мұндай жаһарламалық ұятқа төзе алмайтынын айтады, бірақ Хелен оған философиялық тұрғыдан, мұны істеу оның парызы екенін түсіндіреді. Содан кейін Джейн Хеленге миссис Ридтің өзіне қаншалықты жаман қарағанын айтады, бірақ Хелен оған реніш ұстамаса, көбірек бақытты болатынын кеңес береді. Біраз уақыт өткен соң, Броклхерст мырза мектепке келеді. Джейн өзін көзге түсірмеуге тырысқанда, ол кездейсоқ тақтасын түсіріп алып, өзіне назар аударады. Осыдан кейін ол орындыққа тұруға мәжбүр болып, күнәкар және жалғаншы деп айыпталады. Кейін қамқоршы Темпл ханым Джейннің өзін қорғауына көмектеседі және оны барлық айыптан ақтайды. Хелен мен Темпл ханым – Джейннің дамуына оң әсер ететін екі үлгісі, көптеген адамдардан көрген қаталдықтарына қарамастан. Лоувудтағы 80 оқушы суық бөлмелерде, нашар тамақпен және жұқа киімдермен қамтамасыз етіледі. Көптеген студенттер тиф эпидемиясы кезінде ауырады, ал Хелен Джейннің құшағында қайтыс болады. Броклхерст мырзаның оқушыларға жасаған зұлымдығы анықталғаннан кейін, бірнеше меценаттар жаңа ғимарат салып, Броклхерст мырзаның қатал басқаруын бақылау үшін жанашыр басқару комитетін құрады. Соның нәтижесінде мектептегі жағдай күрт жақсарады.

Торнфилд залы

Лоувудта алты жыл оқушы, екі жыл мұғалім болған соң, Джейн Лоувудтағы өміріне шаршап, жаңа өмір іздеп кетуді шешеді. Оның досы және сенімді адамы, мисс Темпл, үйленгеннен кейін де кетеді. Джейн өзінің гувернант ретінде қызмет көрсететінін газетке жарнамалайды. Торнфилд Холлдың үй шаруасын басқаратын Элис Фэрфакс Джейннің жарнамасына жауап береді. Джейн француз қызына, Адель Варенске сабақ береді. Бір күні түнде Джейн Торнфилдтен поштаға хат алып бара жатқанда, атпен жүрген адам мен ит оның қасынан өтеді. Ат мұзда тайғанып, оны айдаушыны лақтырып тастайды. Жүгірушінің қыңырлығына қарамастан, Джейн оған ат үстінде отыруға көмектеседі. Кейіннен Торнфилдке оралғанда, ол бұл адамның үйдің иесі Эдвард Рочестер екенін біледі. Адельдің әйгілі биші анасы оны тастап кеткен соң, ол оны қамқорлығына алды. Адель Рочестердің қызы ма, жоқ па, бірден анық емес. Джейннің Рочестермен алғашқы кездесуінде ол оны өзінің атын сиқырлап, құлатты деп айыптайды. Джейн оның бастапқыда менмен мінез-құлқына қарсы тұрады. Оның таңғажайып мінез-құлқына қарамастан, мистер Рочестер мен Джейн бір-бірінің компаниясын ұнатады және олар бірге көптеген кештерді өткізеді. Үйде таңғажайып жағдайлар орын ала бастайды, мысалы, таңғажайып күлімсіреп күлу, мистер Рочестердің бөлмесінде құпия өрт (Жейн оны оятып, оған су құйып, Рочестерді құтқарады) және үй қонағына, мырза Мейсонға шабуыл жасалды. Джейн Мистер Рочестерді өрттен құтқарып алғаннан кейін, ол оған ыстық ықыласпен және эмоционалды түрде алғыс айтады, ал сол түні Джейн өзіне қатысты таңғажайып сезімдерді сезінеді. Алайда, келесі күні ол күтпеген жерден алыс партияға кетеді және бірнеше күннен кейін бүкіл партиямен, соның ішінде әдемі және талантты Бланш Инграммен бірге қайта оралады. Ол Мистер Рочестерді жақсы көретінін түсінгенде, Джейн оның және Бланш бір-бірін жақсы көретінін көреді және қызғаныш сезіне бастайды, әсіресе ол Бланштің снобтық және жүрексіз екенін көреді. Кейін Джейн миссис Ридтің инсульт болғанын және оны шақырып жатқанын біледі. Джейн Гейтсхед Холлға оралады және бір ай бойы өліп бара жатқан әпкесіне қарайтын болады. Миссис Рид Джейнге өзінің оған әділетсіздік жасағанын мойындайды, Джейннің әкесінің ағасы Джон Эйрдің хаттарын алып келеді, онда ол онымен бірге тұрып, оның мұрагері болуын сұрайды. Миссис Рид мырзаға Джейннің Лоувудта қызбадан қайтыс болғанын айтқан. Көп ұзамай миссис Рид қайтыс болады, ал Джейн Торнфилдке оралғанға дейін жерлеуден кейін туыстарына көмектеседі. Торнфилдке оралғанда Джейн мистер Рочестердің Бланш Инграмға жақын арада үйленетіндігі туралы аңыздарды ойлайды. Алайда бір жазғы кешке Рочестер Джейнге үйленгеннен кейін оны қаншалықты сағынатынын және оны қалай тез ұмытатынын айтып, оны шақырады. Әдетте өзін-өзі ұстайтын Джейн оған деген сезімдерін білдіреді. Оның таңғалуына орай, Рочестер Бланшаға қызғаныш жасау үшін ғана құдалық жасады және оған үйленуді ұсынады. Джейн оның ұсынысын қабылдамас бұрын, оның шын жүректен екеніне күмәнмен қарайды. Содан кейін ол Джонға қуанышты хабарды айтып хат жазады. Ол үйлену тойына дайындалғанда, бір күні түнде бейтаныс әйел бөлмесіне кіріп, Джейннің үйлену тойының пердесін екіге бөліп тастайды. Бұрынғыдай, Мистер Рочестер оқиғаның себепшісі Грейс Пул екенін айтады. Алайда, той кезінде Мейсон мырза мен оның адвокаты Рочестер мырзаның үйленуге құқығы жоқ екенін айтады, өйткені ол Мейсон мырзаның әпкесі Бертаға тұрмысқа шыққан. Мистер Рочестер бұл шындық екенін мойындайды, бірақ әкесі оны әйелінің ақшасына некеге тұрғызғанын түсіндіреді. Олар біріккеннен кейін ол оның тез арада туа біткен ақылсыздыққа түсіп жатқанын анықтады, сондықтан ол ақырында оны Торнфилдке қамап, Грейс Пулді оған күтім жасау үшін медбике ретінде жалдады. Грейс мас болған кезде Рочестердің әйелі қашып кетеді және Торнфилдте таңғажайып оқиғаларға себепші болады. Көріп отырғанымыздай, Джейннің ағасы Джон Эйр мырза Мейсонның досы. Ол Джейннің жақын арада үйленетіндігі туралы хатты алғаннан кейін, Мейсонның қасына келіп кеткен. Неке рәсімін тоқтатқаннан кейін, Мистер Рочестер Джейнді өзімен бірге Францияның оңтүстігіне барып, некеге тұруға болмай тұрса да, онымен ерлі-зайыпты ретінде бірге тұруға шақырады. Джейн азғырылады, бірақ егер ол үйленген еркекке деген құмарлығына өзін тұншықтыруға жол берсе, ол өзін және мінсіздігін жоғалтатынын түсінеді және ол өзінің христиандық құндылықтары мен нанымдарына �...

After six years as a pupil and two as a teacher at Lowood, Jane decides to leave in pursuit of a new life, growing bored with her life at Lowood. Her friend and confidante, Miss Temple, also leaves after getting married. Jane advertises her services as a governess in a newspaper. The housekeeper at Thornfield Hall, Alice Fairfax, replies to Jane's advertisement. Jane takes the position, teaching Adèle Varens, a young French girl. One night, while Jane is carrying a letter to the post from Thornfield, a horseman and dog pass her. The horse slips on ice and throws the rider. Despite the rider's surliness, Jane helps him get back onto his horse. Later, back at Thornfield, she learns that this man is Edward Rochester, master of the house. Adèle was left in his care when her mother, a famous dancer, abandoned her. It is not immediately apparent whether Adèle is Rochester's daughter. At Jane's first meeting with Mr Rochester he teases her, accusing her of bewitching his horse to make him fall. Jane stands up to his initially arrogant manner. Despite his strange behaviour, Mr Rochester and Jane soon come to enjoy each other's company and they spend many evenings together. Odd things start to happen at the house, such as a strange laugh being heard, a mysterious fire in Mr Rochester's room (from which Jane saves Rochester by rousing him and throwing water on him) and an attack on a house guest named Mr Mason. After Jane saves Mr Rochester from the fire, he thanks her tenderly and emotionally, and that night Jane feels strange emotions of her own towards him. The next day, however, he leaves unexpectedly for a distant party and several days later returns with the whole party, including the beautiful and talented Blanche Ingram. Just as she realises that she is in love with Mr Rochester, Jane sees that he and Blanche favour each other and starts to feel jealous, particularly because she also sees that Blanche is snobbish and heartless. Jane then receives word that Mrs Reed has suffered a stroke and is calling for her. Jane returns to Gateshead Hall and remains there for a month to tend to her dying aunt. Mrs Reed confesses to Jane that she wronged her, bringing forth a letter from Jane's paternal uncle, Mr John Eyre, in which he asks for her to live with him and be his heir. Mrs Reed admits to telling Mr Eyre that Jane had died of fever at Lowood. Soon afterward Mrs Reed dies, and Jane helps her cousins after the funeral before returning to Thornfield. Back at Thornfield Jane broods over Mr Rochester's rumoured impending marriage to Blanche Ingram. However one midsummer evening Rochester baits Jane by saying how much he will miss her after getting married and how she will soon forget him. The normally self controlled Jane reveals her feelings for him. To her surprise, Rochester reciprocates, having courted Blanche only to make Jane jealous, and proposes marriage. Jane is at first sceptical of his sincerity, before accepting his proposal. She then writes to her Uncle John, telling him of her happy news. As she prepares for her wedding Jane's forebodings arise when a strange woman sneaks into her room one night and rips Jane's wedding veil in two. As with the previous mysterious events, Mr Rochester attributes the incident to Grace Poole, one of his servants. During the wedding ceremony, however, Mr Mason and a lawyer declare that Mr Rochester cannot marry because he is already married to Mr Mason's sister, Bertha. Mr Rochester admits this is true but explains that his father tricked him into the marriage for her money. Once they were united he discovered that she was rapidly descending into congenital madness, and so he eventually locked her away in Thornfield, hiring Grace Poole as a nurse to look after her. When Grace gets drunk, Rochester's wife escapes and causes the strange happenings at Thornfield. It turns out that Jane's uncle, Mr John Eyre, is a friend of Mr Mason's and was visited by him soon after Mr Eyre received Jane's letter about her impending marriage. After the marriage ceremony is broken off, Mr Rochester asks Jane to go with him to the south of France and live with him as husband and wife, even though they cannot be married. Jane is tempted but realises that she will lose herself and her integrity if she allows her passion for a married man to consume her and she must stay true to her Christian values and beliefs. Refusing to go against her principles, and despite her love for Rochester, Jane leaves Thornfield Hall at dawn before anyone else is up.

Моор үйі

Джейн бұрын жинаған аз ақшасын пайдаланып, Торнфилд Холлдан мүмкіндігінше алыс сапар шегеді. Ол мүліктерін автобуста қалып қойып, далада түндеуге мәжбүр болады. Ол орамал мен қолғаптарын тамаққа айырбастауға тырысады, бірақ сәтсіз аяқталады. Шаршап, аштан қиналып, ол ақыры Диана мен Мэри Риверстің үйіне жетеді, бірақ үй шаруасын жүргізуші оны кері қайтарады. Ол есік алдында құлап, өліміне дайындалады. Диана мен Мэридің ағасы, дін қызметкері Сент Джон Риверс оны құтқарады. Джейн денсаулығын қалпына келтірген соң, Сент-Джон оған жақын ауылдағы мектепте оқытушылық қызмет табады. Джейн сестермен жақсы дос болады, бірақ Сент-Джон салқын қабақты болып қалады. Сестер гувернант болып жұмыс істеу үшін кетеді, ал Сент-Джон Джейнге сәл жақындасады. Сент-Джон Джейннің нағыз кім екенін біліп, оны таң қалдырады – оның ағасы Джон Эйр қайтыс болып, барлық 20,000 фунт мүлігін (2022 жылы шамамен 2,24 миллион АҚШ доллары) оған қалдырған екен. Джейн одан сұрағанда, Сент-Джон Джон Эйрдің сондай-ақ өзінің және әпкелерінің де ағасы екенін айтады. Олар мұрадан үлес алуды үміттенген, бірақ ештеңе қалмаған. Джейн тірі әрі достық қарым-қатынастағы туыстарын тапқанына қуанып, ақшаны туыстарымен тең бөлісуді қалайды, соның арқасында Диана мен Мэри Моур Хаусына қайта оралады.

Ұсыныстар

Жаны пәк, ар-ұжданды әйелді миссионердің әйеліне айналдырады деп ойлап, Иоанн оған үйленуге және онымен бірге Үндістанға жүруге шақырады, бірақ махаббаттан емес, міндеттен. Джейн бастапқыда Үндістанға баруды қабылдайды, бірақ неке ұсынысын қабылдамайды, олар бауырлас ретінде саяхаттайды. Джейннің Сент-Джонға үйленуіне қарсы шешімі әлсіреген сайын, ол Мистер Рочестердің өз атын шақырған дауысын естігендей болды. Содан кейін Джейн Рочестерде бәрі жақсы ма, жоқ па деп Торонфилд Холлға оралады, тек қараған қираған үйінділерді табады. Ол Рочестердің миссис Фэрфаксты зейнеткерлікке жібергенін және Адельді мектепке жібергенін біледі. Көп ұзамай оның әйелі үйді өртеп жіберіп, үйдің төбесінен секіріп түсіп, көз жұмды. Қызметшілерді құтқарып, әйеліне көмектесуге тырысқанда, Рочестер бір қолынан және көзінен айырылды. Джейн Рочестермен қайта қосылады, ол оның оралуына қуанады, бірақ оның жағдайынан қыздың кері бұрылуынан қорқады. "Мен қорқыныштымын ба, Джейн? - деп сұрайды. "Жоқ, мырза, сіз әрқашан болды, сіз білесіз бе", - деп жауап береді ол. Енді кішіпейіл адам болған Рочестер таза өмір сүруге ант береді және ол кеткеннен бері Джейнді қатты сағынғанын айтады. Ол тіпті оның есімін бір түнде үмітсіздікпен, ол Моур үйінен естіген өте шақыру, және оның жауап шақырым алыстан естіді, олардың арасындағы байланысты білдіреді. Джейн өзін қаржы жағынан тәуелсіз әйел ретінде танытады және оған өзінің сүйіспеншілігін растайды, оны ешқашан тастамайтынын мәлімдейді. Рочестер қайтадан ұсыныс жасайды, олар үйленеді. Олар Ферндин есімді ормандағы ескі үйде бірге бақытты өмір сүреді. Олар Аделя өскен сайын, сондай-ақ Диана мен Мэримен қарым-қатынаста болады. Қасиетті Джон өзінің миссионерлік мақсаттарын жүзеге асыру үшін Үндістанға көшіп барады, бірақ ол жерде ауыр науқасқа шалдықты. Рочестер Джейнмен үйленгеннен кейін екі жылдан кейін бір көзімен көретін болады, бұл оған жаңа туған ұлын көруге мүмкіндік береді.

Бірінші тарауда таныстырылды

Джейн Эйр: Романның баяндаушысы және басты кейіпкері. Сәби кезінде жетім қалған Джейн, балалық шағының көбінесе махаббатсыз өткен кезеңдерінен өтеді және Торнфилд Холлда гувернант болады. Кішкентай, сырт келбеті ерекше көзге түспесе де, Джейн құлшынысқа толы, қатаң моральдық принциптерге ие және еркіндік пен тәуелсіздікті бағалайды. Оның ар-ұжданы да берік, сонымен қатар, ол – шын ниетті христиан. Романның басында ол он жаста, ал негізгі оқиғалардың соңында он тоғыз немесе жиырма жаста болады. Романның соңғы тарауында ол Эдвард Рочестерге он жыл үйленгендігі айтылғандықтан, оны аяқтаған кезде шамамен отызда екенін көруге болады. Сара Рид (туған тегі Гибсон): Джейннің анасының туысы, күйеуінің өсиетімен Джейнды асырап алған. Миссис Ридтің айтуынша, ол Джейнға аянып, тіпті өз балаларына қарағанда оған көбірек қамқорлық жасаған. Миссис Ридтің наразылығы оны қызды зорлық-зомбылыққа салуға және оған немқұрайлы қарауға әкеледі. Ол мистер Броклхерстке Джейннің жалған айтуға бейім екендігі туралы жалған ақпарат береді, осылайша Броклхерсттің Лоувуд мектебіне келген кезде Джейнге қатал болуына дайындалады. Джон Рид: Джейннің он төрт жасар туысы, ол оны үнемі және қатыгездікпен мазалайды, кейде анасының көз алдында. Тамақ пен тәттілерге тәуелді, бұл оның денсаулығына зиян келтіріп, сыртқы түрін нашарлатады. Джон ересек болғаннан кейін ішімдікке және құмар ойындарға беріліп, өзін-өзі жоққа шығарады, ал оның өліміне себеп – өзіне-өзі қол жұмсаған деген қауесет таралады. Элиза Рид: Джейннің он үш жасар туысы. Ол өзінің сұлу әпкесіне қызғанышпен қарайды және қатаң тәртіпке бағынып, өзін дінге арнайды. Анасы қайтыс болғаннан кейін Лисле (Франция) маңындағы монастырға кетеді, әпкесімен қарым-қатынасын тоқтатуға бейім. Джорджина Рид: Джейннің он бір жасар туысы. Ол әдемі және еркелегенімен, өршіл және қатыгез мінезді. Оның үлкен әпкесі Елиза, Джорджиананың бай лорд Эдвин Веремен қашуын болдырмайды. Джорджиана ақырында "бай, бірақ денсаулығы сарқылып қалған сәнгерге" үйленеді. Бесси Ли: Гейтсхед Холлындағы күтімші. Ол Джейнге көбінесе жақсылықпен қарап, оған әңгімелер айтады және ән салады, бірақ оның шаршағыш мінезі бар. Кейіннен ол Роберт Ливенге үйленеді, олардың үш баласы болады. Мисс Марта Аббот: Гейтсхед Холлындағы Миссис Ридтің қызметшісі. Ол Джейнге мейірімсіздікпен қарайды және Джейннің Гейтсхедте болуға қызметшіге қарағанда аз құқығы бар екенін айтады.

Jane Eyre: The novel's narrator and protagonist. Orphaned as a baby, Jane struggles through her nearly loveless childhood and becomes a governess at Thornfield Hall. Small and facially plain, Jane is passionate and strongly principled and values freedom and independence. She also has a strong conscience and is a determined Christian. She is ten at the beginning of the novel, and nineteen or twenty at the end of the main narrative. As the final chapter of the novel states that she has been married to Edward Rochester for ten years, she is approximately thirty at its completion. Mrs Sarah Reed (née Gibson): Jane's maternal aunt by marriage, who reluctantly adopted Jane in accordance with her late husband's wishes. According to Mrs Reed, he pitied Jane and often cared for her more than for his own children. Mrs Reed's resentment leads her to abuse and neglect the girl. She lies to Mr Brocklehurst about Jane's tendency to lie, preparing him to be severe with Jane when she arrives at Brocklehurst's Lowood School. John Reed: Jane's fourteen year old first cousin who bullies her incessantly and violently, sometimes in his mother's presence. Addicted to food and sweets, causing him ill health and bad complexion. John eventually ruins himself as an adult by drinking and gambling and is rumoured to have committed suicide. Eliza Reed: Jane's thirteen year old first cousin. Envious of her more attractive younger sister and a slave to a rigid routine, she self righteously devotes herself to religion. She leaves for a nunnery near Lisle (France) after her mother's death, determined to estrange herself from her sister. Georgiana Reed: Jane's eleven year old first cousin. Although beautiful and indulged, she is insolent and spiteful. Her elder sister Eliza foils Georgiana's marriage to the wealthy Lord Edwin Vere when the couple is about to elope. Georgiana eventually marries a "wealthy worn out man of fashion." Bessie Lee: The nursemaid at Gateshead Hall. She often treats Jane kindly, telling her stories and singing her songs, but she has a quick temper. Later, she marries Robert Leaven with whom she has three children. Miss Martha Abbot: Mrs Reed's maid at Gateshead Hall. She is unkind to Jane and tells Jane she has less right to be at Gateshead than a servant does.

3-5-тараулар

Мистер Ллойд: Джейнді мектепке жіберуді ұсынған мейірімді дәріханашы. Кейін ол Джейннің балалық шағы туралы айтқандарын растайтын хат жазады, соның арқасында Джейн миссис Ридтің жалған айыбынан ақталды. Броклхерст мырза: Лоувуд мектебінің дін қызметкері, директоры және қазынашысы, оқушыларға жасаған қатыгездігі кейін ашылады. Дінге берілген консерватор, ол өзіне қарастылар үшін ең қатал, қарапайым және тәртіпті өмір салтын жақтады, бірақ өзі мен отбасына қатысты екі жүзділік танытты. Оның екінші қызы Аугуста: "Ой, әке, Лоувудтағы қыздардың бәрі қанша тыныш, қарапайым! Менің киіміме де, анамның киіміне де бұрын жібек көйлек көрмегендей қарады" деді. Мисс Мария Темпл: Лоувуд мектебінің мейірімді басшысы, оқушыларға құрметпен және жанымен қарады. Ол Джейнге мистер Броклхерсттің жалған айыбынан құтылуға көмектеседі және Хеленнің соңғы күндерінде күтім көрсетеді. Соңында ол пастор Нейсмитке тұрмысқа шығады. Мисс Скетчерд: Лоувудтағы қатал және талапкер мұғалім. Ол Хелен Бернсті жиі ұқыпсыздығы үшін жазалайды, бірақ Хеленнің жақсы қасиеттерін байқамайды. Хелен Бернс: Лоувуд мектебіндегі Джейннің ең жақын досы. Ол өзін қорлағандарға ашу ішпейді, Құдайға сеніп, бір күні жұмақта тыныштық орнасын деп дұға етеді. Ол Джейнге христиан дініне сенуді үйретеді және Джейннің қолында қайтыс болады. Элизабет Гаскелл Бронте әпкелерінің өмірбаянында Хелен Бернстің 11 жасында қайтыс болған Мария Бронтеден 'нақты көшірме' екенін жазды.

11 және 12-тараулар

Элис Фэрфакс ханым: Қартайған, мейірімді жесір және Торнфилд Холлдың үй басқарушысы; Рочестерлермен туыс. Адель Варенс: Джейн Торнфилд Холлда тәрбиеші болып жұмыс істейтін француз қызы. Адельдің анасы Селин есімді биші болған. Ол Мистер Рочестердің сүйіктісі болған және Адель Мистер Рочестердің қызы екенін айтқан, бірақ Селиннің адалсыздығы мен Адельдің оған ұқсамауы себепті ол оған сенуден бас тартады. Адель анасының қайтыс болғанына сенеді (11-тарауда Джейнге: "Бұрын анаммен бірге тұрдым, бірақ ол Киелі Марияға көтерілді" дейді). Мистер Рочестер кейін Джейнге Селиннің іс жүзінде Адельді тастап, "музыкант немесе әншімен Италияға қашқанын" (15-тарау) айтады. Адель мен Джейн бір-біріне жақын болады, және Мистер Рочестер Джейн Торнфилд Холлдан қашқаннан кейін Адельді қатаң мектепке орналастырғанымен, Джейн оралған соң Адельге келіп, оған жақсырақ, кем қатаң мектеп табады. Адель мектепті бітіруге жеткенде Джейн оны "жағымды және көмекші серіктес – тәртіпті, жайдары және адал мінезді" деп сипаттайды және Адельге көрсеткен мейіріміне лайықты сыйақы алғанын ойлайды. Грейс Пул: "Отыз бен қырық жас аралығындағы әйел; тік, шаршы келген денелі, қызыл шашты және қатал, қарапайым беті бар". Мистер Рочестер оған өте жоғары жалақы төлейді, оның ақылсыз әйелі Бертаны жасырып, тыныш ұстау үшін. Грейс көбінесе үйдегі түсініксіз оқиғаларға түсініктеме беру үшін қолданылады, мысалы, Джейн келгеннен кейін көп ұзамай естілген ерекше күлкі. Оның ішімдікке құмарлығы бар, ол кейде Бертаның қашуына себеп болады. Эдвард Фэрфакс Рочестер: Торнфилд Холлдың иесі. Байрондық кейіпкер, оның "қара, күшті және қатал" беті бар. Роман басталмас бұрын Берта Мейсонға үйленген. Лия: Торнфилд Холлдағы қызметші.

1721 тараулары

Бланш Инграм: Мистер Рочестер үйленуге ниеттенген жас әлеуметтік беделді әйел. Ол өте сұлу және талантты болғанымен, әлеуметтік жағынан төмен тұрғандарға, әсіресе Джейнге, ашық қорлық көрсетеді. Мистер Рочестер оның және анасының пайдакүнемдік ниеттерін әшкерелейді, өзін олар ойлағаннан әлдеқайда кедей деп жалған ақпарат таратады. Ричард Мейсон: Вест-Индиядан Торнфилд Холлға келген ағылшын, ол Мистер Рочестерді мазасыз етеді. Ол Рочестердің бірінші әйелінің, шатырдағы әйелдің інісі, және әлі де әпкесінің жағдайына алаңдайды. Джейн мен Мистер Рочестердің үйлену тойында ол осы некенің заңсыз екенін ашыққа шығарады. Роберт Ливен: Гейтсхед Холлдағы кочман, ол Джейнге құмарлыққа берілген Джон Ридтің қайтысы туралы хабар жеткізеді, осы оқиға Миссис Ридтің инсультқа шалдығуына себеп болады. Ол оған Миссис Ридтің өлімі алдында Джейнды көруге ниеттенгенін айтады.

26-32-тараулар

Берта Антуанетта Мейсон: Эдвард Рочестердің бірінші әйелі. Тойдан кейін оның психикалық денсаулығы нашарлай бастады, қазір зорлық-зомбылыққа бейім және қатты бұзылу күйінде, көрінерінде сөйлей алмайды және қоғамға шыға алмайды. Мистер Рочестер оны үйленуге алдаған, Бертаның осы жағдайға ұшырауы мүмкін екенін білген отбасы болды деп мәлімдейді. Берта жылдар бойы Торнфилд Холлдың шатырында құлыпталған. Оған Грейс Пул күтім жасап, бақылайды, оның ішімдік ішуі кейде Бертаның қашуына себеп болады. Ричард Мейсон Джейн мен Мистер Рочестердің үйленуін тоқтатқаннан кейін, Рочестер Джейнге Бертаны таныстырады: «Бөлменің ең шетінде, терең көлеңкеде, бір бейне алға-артқа жүгіріп тұрды. Ол жануар ма, адам ба, бірден айту қиын еді – ол жабайы, ерекше жануар сияқты ұстап, өксіп тұрды: бірақ киіммен жабылған, ал басы мен бетін қара, ұзын, жабайы маңдай сияқты шаш жапқан». Соңында Берта Торнфилд Холлға өрт қойып, төбеден құлап өледі. Берта Джейннің «екілігі» ретінде қарастырылады: Джейн ізгі және әділ, ал Берта жабайы және жануарларға тән. Оның тегі ешқашан айтылмаса да, кейде оның аралас нәсілді болғаны туралы болжамдар жасалады. Рочестер Бертаның ата-анасы оның «жақсы текті» болғаны үшін оған үйленуін қалағанын айтады, яғни ол толыққанды ақ емес, ал ол – ақ. Оның «қара» шашы мен «түссіз» және «қара» беті туралы да сілтемелер бар. Виктория дәуіріндегі көптеген жазушылар ақылсыздық нәсілдік «таза емес» тектен туындауы мүмкін екенін, оған тропикалық Батыс Үндістан климатында өсуінің де әсер ететінін айтқан. Диана мен Мэри Риверс: Джейн аштық пен доссыз қалғанда, өзі үшін ешқандай дайындықсыз Торнфилд Холлды тастап кеткеннен кейін оны қабылдаған шалғайдағы моланың үйіндегі әйел бауырлар. Ақшалай жағдайы нашар, бірақ зиялылыққа құштар әйел бауырлар Джейн есіктеріне келген түні кітап оқып отырған. Көп ұзамай, олар Джейннің туыстары екені белгілі болады. Олар Джейннің қатал дін қызметкері ағасымен үйленуін қалайды, осылайша ол Англияда қалып, миссионер ретінде Үндістанға бармайды. Диана теңізші капитан Фитцджеимске, ал Мэри дін қызметкері мистер Уортонға үйленеді. Әйел бауырлар Джейнмен жақын болып, оны және Рочестерді жыл сайын көріп тұрады. Ханна: Риверстер үйіндегі мейірімді үй шаруашылығын жүргізуші; «Бронтелердің сүйікті қызметшісі Табита Айкройдпен салыстыруға болады». Сент Джон Эйр Риверс: Джейнмен достық қарым-қатынаста болған, оның туысы екені белгілі болған, әдемі, бірақ қатал және салқын дін қызметкері. Сент Джон өте практикалық, барлық адамдық құштарлықтары мен сезімдерін, әсіресе әдемі және көңілді мұрагер Розамонд Оливерге деген махаббатын жақсылықтар жасау үшін басады. Ол Джейннің өзіне үйленуін және Үндістанға миссионерлік сапарында көмекшісі болуын қалайды. Джейн оның ұсынысын қабылдамағаннан кейін, Сент Джон Үндістанға үйленбей кетеді. Розамонд Оливер: әдемі, мейірімді, бай, бірақ қарапайым жас әйел, Джейн сабақ беретін ауыл мектебінің демеушісі. Розамонд Сент Джонға ғашық, бірақ ол оған деген махаббатын жариялаудан бас тартады, өйткені ол миссионердің әйелі ретінде жарамсыз. Ақырында ол құрметті және бай Гранби мырзаға келісім шартады. Оливер мырза: Розамонд Оливердің бай әкесі, ол ауданда қорыту және ине фабрикасының иесі. «ұзын, қалың денелі, орта жастағы, ақ шашты ер адам, оның жанында сүйкімді қызы ақ мұнараның жанындағы жарқыраған гүлдей көрінеді». Ол мейірімді және қайырымды адам, және ол Сент Джонды жақсы көреді.

Bertha Antoinetta Mason: The first wife of Edward Rochester. After their wedding, her mental health began to deteriorate, and she is now violent and in a state of intense derangement, apparently unable to speak or go into society. Mr Rochester, who insists that he was tricked into the marriage by a family who knew Bertha was likely to develop this condition, has kept Bertha locked in the attic at Thornfield Hall for years. She is supervised and cared for by Grace Poole, whose drinking sometimes allows Bertha to escape. After Richard Mason stops Jane and Mr Rochester's wedding, Rochester finally introduces Jane to Bertha: "In the deep shade, at the farther end of the room, a figure ran backwards and forwards. What it was, whether beast or human being, one could not, at first sight, tell it snatched and growled like some strange wild animal: but it was covered with clothing, and a quantity of dark, grizzled hair, wild as a mane, hid its head and face." Eventually, Bertha sets fire to Thornfield Hall and throws herself to her death from the roof. Bertha is viewed as Jane's "double": Jane is pious and just, while Bertha is savage and animalistic. Though her race is never mentioned, it is sometimes conjectured that she was of mixed race. Rochester suggests that Bertha's parents wanted her to marry him, because he was of "good race", implying that she was not pure white, while he was. There are also references to her "dark" hair and "discoloured" and "black" face. A number of writers during the Victorian period suggested that madness could result from a racially "impure" lineage, compounded by growing up in a tropical West Indian climate. Diana and Mary Rivers: Sisters in a remote moors house who take Jane in when she is hungry and friendless, having left Thornfield Hall without making any arrangements for herself. Financially poor but intellectually curious, the sisters are deeply engrossed in reading the evening Jane appears at their door. Eventually, they are revealed to be Jane's cousins. They want Jane to marry their stern clergyman brother so that he will stay in England rather than journey to India as a missionary. Diana marries naval Captain Fitzjames, and Mary marries clergyman Mr Wharton. The sisters remain close to Jane and visit her and Rochester every year. Hannah: The kindly housekeeper at the Rivers home; " comparable with the Brontës' well loved servant, Tabitha Aykroyd." St John Eyre Rivers: A handsome, though severe and serious, clergyman who befriends Jane and turns out to be her cousin. St John is thoroughly practical and suppresses all of his human passions and emotions, particularly his love for the beautiful and cheerful heiress Rosamond Oliver, in favour of good works. He wants Jane to marry him and serve as his assistant on his missionary journey to India. After Jane rejects his proposal, St John goes to India unmarried. Rosamond Oliver: A beautiful, kindly, wealthy, but rather simple young woman, and the patron of the village school where Jane teaches. Rosamond is in love with St John, but he refuses to declare his love for her because she would not be suitable as a missionary's wife. She eventually becomes engaged to the respected and wealthy Mr Granby. Mr Oliver: Rosamond Oliver's wealthy father, who owns a foundry and needle factory in the district. " a tall, massive featured, middle aged, and grey headed man, at whose side his lovely daughter looked like a bright flower near a hoary turret." He is a kind and charitable man, and he is fond of St John.

Контекст

Романның басындағы эпизодтар, онда Джейн қатал интернат Ловудқа жіберіледі, автордың өзінің тәжірибесінен алынған. Хелен Бернстің туберкулезден (ісік деп те аталатын) қайтысы Шарлотта Бронтетің қарындастары Элизабет пен Марияның өлімін еске салады, олар бала кезінде мектептегі жағдайлардың салдарынан осы аурудан қайтыс болған. Мистер Броклхерст образы 1791-1859 жылдары мектепті басқарған евангелист пастор Уильям Карус Уилсонға негіделген. Сонымен қатар, Джон Ридтің алкоголизмге беріліп, ізденістен адасуы Шарлоттаның бауыры Бранвеллдің өмірін еске салады, ол өлімі алдында опиум мен алкогольге тәуелді болған. Ақырында, Джейн сияқты Шарлотта да гувернант болып жұмыс істеген. Бұл фактілерді Шарлоттаның досы және әрі романдар авторы Элизабет Гаскелл «Шарлотта Бронте өмірі» (1857) атты кітабында жариялаған. Торнфилд Холлдың готикалық сарайы Дербиширдегі Пик ауданындағы Хатерсадж маңындағы Солтүстік Лис Холлдан шабыт алған болуы мүмкін. Шарлотта Бронте мен оның досы Эллен Нусси 1845 жылдың жазында осы жерге сапар шекті, ал соңғысы 1845 жылдың 22 шілдесінде жазған хатында оны сипаттаған. Бұл үй Эйр отбасының резиденциясы болды, ал оның алғашқы иесі Агнес Ашурст екінші қабаттағы бөлмеде ақылдан адасқан адам ретінде ұсталып тұрған деген қаңтар бар. Мистер Рочестердің әйелі төсек жамылғыларын өртеп жіберген эпизод 1830 жылдың тамыз айында жарық көрген Бронтетің «Жас жігіттер журналының» 2-ші нөмірінде дайындалған. Шарлотта Бронте «Джейн Эйр» романын Манчестерде жазған, және ол, мүмкін, Манчестер соборының зиратын Джейннің ата-анасының жерленген орны ретінде, ал Манчестерді Джейннің туған жері ретінде елестеген.

Өзгерістер мен ықпал

Роман театр, кино, теледидар және кем дегенде екі толықметражды опера сияқты басқа да көптеген формаларға бейімделді. Роман сонымен қатар бірнеше маңызды қайта жазулар мен байланысты интерпретациялардың нысаны болды, ең бастысы – Жан Ристің 1966 жылғы «Wide Sargasso Sea» романы. Кітаптың 38-тарауының басындағы атақты сөз: «Оқырман, мен оған үйлендім». Көптеген авторлар өздерінің шығармаларында осы сөздің әртүрлі нұсқаларын пайдаланған. Мысалы, Лиан Мориарти 2018 жылғы «Тоғыз керемет жатжын» романында осы сөзді талқылап, қолданды. Эмма Теннанттың «Француз бишісінің баласы» романы Адельдің өмірін қайта қарастырып, оның Рочестердің заңды баласы болу мүмкіндігін және Джейн Эйрмен қарым-қатынасын зерттейді. Трейси Шевалье редакциялаған 2016 жылғы «Оқырман, мен оған үйлендім: Джейн Эйрден шабыттанған әңгімелер» атты әңгімелер жинағы да осы сөзден шабыт алды. Ол Бронтенің туғанына 200 жыл толуына арналған шара ретінде тапсырылды және ХарперКоллинстің The Borough Press баспасынан жарық көрді. Соңғы фильмдік бейімделу, «Джейн Эйр», 2011 жылы шықты, режиссері – Кэри Джоджи Фукунага, Джейн Эйр рөлінде Миа Васиковска және Мистер Рочестер рөлінде Майкл Фассбендер ойнады. Фильм, актерлер және костюмдерді жасаған команда 2011–2012 жылдары түрлі сыйлықтарға ие болды.

Қазіргі заманғы шолулар

Джейн Айрдің алғашқы қабылдануы бүгінгі беделімен күрт контрастқа түседі. 1848 жылы Элизабет Ригби (кейін Элизабет Истлейк) «The Quarterly Review» журналында «Джейн Айр» туралы жазған рецензиясында оны «көрінеу христиандыққа қарсы туынды» деп атады, былай деп мәлімдеді: «Шет елде билікті құлатқан, адам және құдай заңдарын бұзған, үйде чартизм мен бүлікшілікті қоздырған ой-сананың тоны, сонымен қатар «Джейн Айрді» жазған деп айтуға біз дауламаймыз». Романға сол кезде оң пікір білдіргендер де болды. Джордж Генри Льюс: «Оны өзіңнің өміріңнен алынған бір беттей оқыпсың, кітаптағы көптеген беттер де сондай». «Атлас» журналының тағы бір рецензенты: «Бұл кітап жастық шабытына, жаңалыққа, түпнұсқалыққа, күшті тілге және терең қызығушылыққа толы. Кітапты оқығанда жүрек соғысы жылдамдайды, көздер жасқа толады». «The Era» журналында роман «ерекше кітап» деп мақталды, «оның шебер жазылған беттерінде ойлануға, қуануға және жылауға болатын көп нәрсе бар. Көптеген жайттар жүректі ашып көрсетеді, сананы зерттейді; азапта үлкендік, билікке жеткенде кішіпейілділік; сынақтар мен азғырулар, қайрат пен мойынсыну, ақылдылық және христиандық – бірақ ешқандай жалғандық жоқ». «People's Journal» романың күшін жоғары бағалап, «оқырман ешқашан шаршамайды, ешқашан ұйықтамайды: мол өмірдің толқыны мен ағыны, қарсы тұра алмайтын энергия оны біріншіден соңғыға дейін алып жүреді. Автордың ерекше күші бар екенін жоққа шығаруға болмайды, ол кейде жылдам әңгімелеу арқылы, кейде қатал, күшті, батыл портреттер арқылы, кейде терең, таңғажайып сананы зерттеу арқылы, мұнда керемет иллюзия, онда түпнұсқа метафора, қайтадан шынайы поэзияның құйылысы арқылы көрінеді». Американдық «The Nineteenth Century» басылымы романдағы әдепсіздік туралы айыптауларға қарсы қорғап, оны «осы елде де, Англияда да үлкен сенсация тудырған, дәуірге өз ізін қалдырған және жалдамалы сыншылардың тіс-тырнағын қайырған туынды» деп сипаттады. «Иә, сызықтар үшін жалданып, мақтау немесе қаралау үшін жұмыс істейтін сыншылардың бойында «Джейн Айрді» оқығанда адамдық сезім оянуын сезінді. Бұл – таңғажайып, тіпті керемет нәрсе, ғажайыпқа ұқсайды, бірақ бұл шындық. Біз «Джейн Айрді» өте әдепсіз туынды деп айыптаған және оның авторын сезімталдықтың өзінің бейнесі деп сипаттаған екенін көрдік. Бұл жұмысты оқыған кез келген адам үшін күлкілі көрінуі мүмкін, бірақ бұл шындық». «The Indicator» газетінде автордың жынысына қатысты болжамдар туралы былай деп жазылған: «Бұл жасырындық көп ұзамай ашылатынына күмәнданамыз, бірақ бір мәлімдеме бойынша біз сыншылық беделімізді тәуекелге баруға дайынбыз – оны әйел жазған жоқ. Бұл біздің алғашқы оқылымнан бергі берік сеніміміз болды, ал жұмысты мұқият зерттеу оны нығайтты. Әйелдер тарихында ешқашан осындай стильде, қысқа, айқын, кейде тіпті әдепсіздікке жақын энергияға толы жазған әйел болған емес: ешқашан әйелдер осындай еркектік кейіпкерлерді ойлап тапқан емес».

Jane Eyres initial reception contrasts starkly to its reputation today. In 1848, Elizabeth Rigby (later Elizabeth Eastlake), reviewing Jane Eyre in The Quarterly Review, found it "pre eminently an anti Christian composition," declaring: "We do not hesitate to say that the tone of mind and thought which has overthrown authority and violated every code human and divine abroad, and fostered Chartism and rebellion at home, is the same which has also written Jane Eyre." There were some who felt more positive about the novel contemporaneously. George Henry Lewes said, "It reads like a page out of one's own life; and so do many other pages in the book." Another critic from the Atlas wrote, "It is full of youthful vigour, of freshness and originality, of nervous diction and concentrated interest It is a book to make the pulses gallop and the heart beat, and to fill the eyes with tears." A review in The Era praised the novel, calling it "an extraordinary book", observing that "there is much to ponder over, rejoice over, and weep over, in its ably written pages. Much of the heart laid bare, and the mind explored; much of greatness in affliction, and littleness in the ascendant; much of trial and temptation, of fortitude and resignation, of sound sense and Christianity—but no tameness." The People's Journal compliments the novel's vigour, stating that "the reader never tires, never sleeps: the swell and tide of an affluent existence, an irresistible energy, bears him onward, from first to last. It is impossible to deny that the author possesses native power in an uncommon degree—showing itself now in rapid headlong recital, now in stern, fierce, daring dashes in portraiture—anon in subtle, startling mental anatomy—here in a grand illusion, there in an original metaphor—again in a wild gush of genuine poetry." American publication The Nineteenth Century defended the novel against accusations of immorality, describing it as "a work which has produced a decided sensation in this country and in England Jane Eyre has made its mark upon the age, and even palsied the talons of mercenary criticism. Yes, critics hired to abuse or panegyrize, at so much per line, have felt a throb of human feeling pervade their veins, at the perusal of Jane Eyre. This is extraordinary—almost preternatural—smacking strongly of the miraculous—and yet it is true We have seen Jane Eyre put down, as a work of gross immorality, and its author described as the very incarnation of sensualism. To any one, who has read the work, this may look ridiculous, and yet it is true." The Indicator, concerning speculation regarding the gender of the author, wrote, "We doubt not it will soon cease to be a secret; but on one assertion we are willing to risk our critical reputation—and that is, that no woman wrote it. This was our decided conviction at the first perusal, and a somewhat careful study of the work has strengthened it. No woman in all the annals of feminine celebrity ever wrote such a style, terse yet eloquent, and filled with energy bordering sometimes almost on rudeness: no woman ever conceived such masculine characters as those portrayed here."

ХХ ғасыр

Әдеби сыншы Джером Бити бірінші жақтанғы тар көзқарас оқырманды "оның әлемге деген көзқарасын сынсыз қабылдауға" бейімдейді деп санайды, және бұл көбінесе романды оқу мен талқылауды Джейннің идеялары мен пікірлеріне қарамастан, оны қолдауға бағыттайды. 2003 жылы роман BBC-нің "The Big Read" сауалнамасында 10-шы орынға ие болды.

Романтика

Виктория дәуірінен бұрын Джейн Остин көркем әдебиет жазды, ол кейінірек танымал көркем әдебиетке әсер етті, сондай-ақ 1840 жылдары жарық көрген Бронте әпкелердің шығармалары да сондай әсер етті. Бронтелердің махаббат романдары готикалық роман мен Елизавета заманының драмалық элементтерін қамтиды және "роман жанрының икемділігін көрсетеді".

Готика

Готика жанры табиғаттан тыс құбылыстарды, күшті эмоцияларды және шындық пен фантазияның үйлесімін пайдаланады. Бұл, кейіпкерлер мен оқырмандар үшін қараңғы, құпия атмосфера мен тәжірибе құруға мүмкіндік береді. Джейн Эйр – гомодиегетикалық баяндаушы, ол оқиға әлемінде кейіпкер де, баяндаушы да болуға мүмкіндік береді, ал оның баяндауы оқырманмен эмоционалды байланыс пен жауапты сезім тудырады. Бұл қасақана баяндау тәсілі готикалық ерекшеліктермен және конвенциялармен үйлесімде жұмыс істейді. Джейн мен оқырман «жынды күлкі, төмен, басылған және терең» немесе «Торнфилд Холлдың барлық ұзындығымен өткен жабайы, өткір, сыңсырыл дыбыс» себебін білмейді, бірақ оның себебі Берта Мейсоннан. Белгісіздік факторы табиғаттан тыс мүмкіндіктермен байланысты. Готикалық конвенцияларға деген эмоциялар мен реакциялардың күштілігі тек басты кейіпкердің қиялында ғана болуы мүмкін. Кейіпкерлердің қиялындағы оқиғалар шындыққа айналады. Джейннің қызыл бөлмедегі тәжірибесі готикалық конвенциялардың бір қырын көрсетеді, себебі Джейн қызыл бөлмеде жазаланудан қорқады, өйткені өлген ағасы бөлмені келеді деп сеніп, қиялдайды. Готика жанры готикалық егіздік: әдеби мотивті қолданады, ол басты кейіпкердің Джейн Эйр мен Берта Мейсон арасындағы екі жақтылық, альтер-эго немесе двойник ретінде сипатталады, мұнда Берта Джейннің екінші жағын, ал Джейн Бертаның екінші жағын көрсетеді. Готика әдебиетінде жиі қолданылатын алдын ала хабарлау құралы шиеленіс, алапаттық және үрей атмосферасын жасайды. Джейн Рочестерге үйленуге келіскеннен кейін, жеміс бағындағы каштан ағашына найзағай соғып, ағашты екіге бөледі. Найзағай соққысы жамандыққа ишара және Джейн мен Рочестердің ажырасуын болжайды. Готика жанры Мёрфидің «Жаңа әйел готикасымен» бірге романтизмдегі антагонист әдетте зұлым әке болады деген тұжырымдамаға қарсы шығуға мүмкіндік береді. Готика жанры Джейннің бақытына кім немесе не кедергі келтіретінін күрделі түрде қарастыруға мүмкіндік береді. Джейннің әлеуметтік жағдайға, қоғамдық және мәдени нормаларға, Берта Мейсонға немесе Рочестерге байланысты кедергілері бар, олардың барлығы да қарсылық элементтерін қамтиды.

The Gothic genre uses a combination of supernatural features, intense emotions, and a blend of reality and fantasy to create a dark, mysterious atmosphere and experience for characters and readers. Jane Eyre is a homodiegetic narrator, which allows her to exist both as a character and narrator in the story world, and her narration establishes an emotional connection and response for the reader. This intentional, narrative technique works in tandem with Gothic features and conventions. Jane and the reader are unaware of the cause behind the "demoniac laugh low, suppressed, and deep" or "a savage, a sharp, a shrilly sound that ran from end to end of Thornfield Hall," though the reason comes from Bertha Mason. The element of the unknown works in conjunction to the possibility of the supernatural. The intensity of emotions and reactions to Gothic conventions can solely exist in the protagonist's imagination. Instances that a protagonist interprets to be their imagination turns into reality. Jane's experience in the red room represents an aspect of Gothic conventions as Jane feels fear towards being punished in the red room because she believes and imagines that her dead uncle haunts the room. The Gothic genre uses the Gothic double: a literary motif, which is described as the protagonist having a double, alter ego, or doppelgänger interpreted between Jane Eyre and Bertha Mason, where Bertha represents the other side of Jane and vice versa. The commonly used Gothic literary device, foreshadowing, creates an environment filled with tension, ominousity, and dread. After Jane agrees to marry Rochester, a horse chestnut tree in an orchard is struck by lightning, splitting the tree in half. The lightning strike is ominous and foreshadows Jane and Rochester's separation. The Gothic Genre in tandem with Murphy's the "New Woman Gothic" establishes an opportunity to go against the Romantic's concept that the antagonist is usually a villainous father. The Gothic genre allows there to be a complex consideration of who or what hinders Jane's happiness. The barriers Jane experiences, whether related to social class, societal and cultural norms, Bertha Mason, or Rochester, have antagonistic elements.

Білім романы

"Джейн Эйр" романындағы білдунгс-роман жанрының романтикалық элементтері қолданылған. Джейн Эйр қоғамда белсенді тұлға ретінде өмір сүрудің қуанышы мен мүмкіндіктерін қалайды және жыныс пен әлеуметтік жағдай оның жолына тосқауыл қоймауына қарсы тұрады. Білдунгс-роман көбінесе ер адамның өмірлік жолын көрсету арқылы қарастырылған, бірақ феминист ғалымдар әйелдердің дамуын қоса отырып, осы жанрдағы ерлерге басымдық беру дәстүріне қарсы күресті. Әйелдердің баяндауындағы білдунгс-романға жататын тәжірибелерге әйел басты кейіпкердің шектеулі қоғамда өмір сүруді үйренуі жатады. Романның оқиғасы 19 ғасырдың басындағы ағылшын қоғамында өрбуде, сол заманғы әйелдерге тән ерекше шектеулер – жасырындық заңы, құқықтарының жоқтығы және оларға қойылған шектеулі талаптар осы қоғамның бір бөлігі болған. Джейн Эйр, мысалы, жасырындық заңының шектеулерін тікелей талқыламайды, бірақ оның кейіпкері осы заңның бар екенін білетін қоғамда өмір сүреді, бұл әлеуметтік және мәдени нормалар мен күтулерге әсер етеді. Білдунгс-роман жанрындағы даму міндетті түрде сызықтық болмайды. Осы жанрды қолданатын көптеген шығармаларда басты кейіпкердің балалық шағынан ересекке дейінгі жетілуі көрсетіледі, мұндай даму романның автобиографиялық стильде жазылуымен үйлеседі. Роман Джейннің он жасында басталып, отыз жасында аяқталады, бірақ оның жеке тұлғалық қалыптасуы жасынан асып түседі. Мысалы, Джейннің эмоционалдық интеллектуалдық деңгейі Хелен Бернспен достығы арқылы өседі, ол Хеленмен арадағы байланыстың үзілуіне байланысты сезімдерін бастан кешіреді және түсінеді. Көптеген жағдайларда 19 ғасырдағы әйелдер білдунгс-романында кейіпкердің өзін-өзі дамытуы мен білім алуы некеге тұру мүмкіндігімен байланыстырылады, әсіресе 19 ғасырдағы әйелдер үшін отбасылық өмірде жаңа білім алу орын алған. Джейн Рочестерге үйленбес бұрын романтикалық саяхат туралы білім мен тәжірибе жинақтайды, Сент-Джонмен бірге өткізген уақытында физикалық, рухани және материалдық жағынан жетіледі, ал соңында Рочестерге үйленеді. Джейннің өмірді түсіну және қызығушылық іздеуі романтикалық қарым-қатынас шеңберінен асып түседі. Мәтінде Джейннің дінге қатысты балалық сенімдері, мырза Броклхертпен болған әрекеттесулерінде көрініп тұрғандай, Лоувудтағы Хеленмен достығы және ересек әйел ретінде Сент-Джонға қарсы миссионерлік қызметтен бас тарту арқылы айтарлықтай өзгеріске ұшырайды.

The Bildungsroman representation in Jane Eyre uses romantic elements that emphasizes the journey of one pursuing the discoveration of one's identity and knowledge. Jane Eyre desires the thrill and action that comes from being an active individual in society, and she refuses to allow the concept of gender and class to hinder her. The Bildungsroman was primarily viewed through the male life progression, but feminist scholars worked to counteract the male norm of bildungsroman by including the female development. Experiences that deem a female narrative to be bildungsroman would be the female protagonist discovering how to manage living in a restricting society. The novel's setting exists in English society of the early 19th century, and with that time setting comes specific restrictions women dealt with during that time—such as, the law of coverture, lack of rights, and restricted expectations placed on women. Jane Eyre does not specifically and directly deal with the restrictions of, for example coverture, but her character does exist in a society where coverture exists, which inadvertently impacts social and cultural norms and expectations. Progression in the bildungsroman does not necessarily occur in a linear, binary line. Many narratives that implement the bildungsroman does so through the protagonist's maturity development, which is represented through the protagonist's experiences from childhood to adulthood, such progression exists well in conjunction with the novel's narrative technique set as an autobiography. Temporally, the beginning of the novel begins with Jane at age ten and ends with Jane at age thirty, but Jane's maturity development goes beyond her age. For example, Jane's emotional intelligence grows through her friendship with Helen Burns as Jane experiences and processes the loss of her friendship with Helen. Many times, the 19th century female bildungsroman can be interpreted that the heroine's growth of self and education comes in the prospective context of marriage, especially when, in the context of 19th century womanhood, a wife experiences new knowledge in the private sphere of her role. Jane develops knowledge and experience regarding a romantic journey before her almost marriage to Mr. Rochester, a physical, spiritual, and financial knowledge during her time with St. John, and lastly, with her marriage with Mr. Rochester at the end of the novel. Jane's search of excitement and understanding life goes beyond her romantic journey. In the text, Jane's childhood beliefs about religion, as seen in her interactions with Mr. Brocklehurt, shifts considerably in comparison to her friendship with Helen in Lowood as a child and in her martial and missionary reject to St. John as an adult woman.

Жарыс

Роман бойында этникалық идеяларға (әсіресе Бертаға) қатысты жиі тақырыптар кездеседі, олар роман бейнеленген қоғамның көрінісі болып табылады. Мистер Рочестер "ақылсыз" креол әйелін алуға мәжбүр болғанын айтады, ол Батыс Индияда өскен, және оның аралас нәсілдік тегі бар деп есептеледі. Бірнеше ғалымдардың талдауынша, Берта ата-анасының жолын таңдады деген жалпы сенім арқылы нәсілдік "өзге" рөлін сомдайды. Оның алкоголизм және айқын психикалық тұрақсыздығы оны өзін ұстай алмайтын, қандай да бір жамандықтарға мойынсұнуға мәжбүр болған адам ретінде көрсетеді. Бұл, қара түсті терісі бар немесе толыққанды еуропалық тегі жоқ этникалық топтардан туған адамдар, ақ еуропалықтарға қарағанда психикалық тұрғыдан тұрақсыз деп саналды дегенді білдіреді. Америкалық ғалым Сьюзан Мейердің сөзіне сәйкес, «Джейн Эйр» романын жазғанда Бронте 19 ғасырғы еуропалық мәтіндердегі «көзделген» теңеуге жауап берді, ол «ақ әйелдерді қаралармен салыстырып, екі топты да кемсітіп, ақ еркектердің басымдығын нығайтуға тырысты». Берта көпұлтты халықтың да, «таза» еуропалықтардың да мысалы болып табылады, себебі ол көбінесе ақ әйел ретінде қабылдана алады, бірақ оның тегі толығымен ақ немесе еуропалық емес болғандықтан, «ластанған» нәсілге жатады деген қысым бар. Оған креол әйелі деген атау беру оны өзгешелендіреді, өйткені ол қара емес, бірақ жоғары қоғамға қабылдану үшін ақ деп есептелмейді. Бертадан өзгеше, Джейн Эйр кейіпкерді толыққанды түсінуге үлкермес бұрын, саналы және ақылды деп есептеледі, себебі оның терісі ақшыл, және ол Берта сияқты «жануарларға тән» ортада емес, еуропалық қоғамда өскен. Ғалымдар романның құлдыққа жасаған тікелей сілтемелерін және меңзеулерін де атап өтті, оның Солтүстік Америкадағы нұсқасы ерекше көзге түседі.

Throughout the novel there are frequent themes relating to ideas of ethnicity (specifically that of Bertha), which are a reflection of the society that the novel is set within. Mr Rochester claims to have been forced to take on a "mad" Creole wife, a woman who grew up in the West Indies, and who is thought to be of mixed race descent. In the analysis of several scholars, Bertha plays the role of the racialised "other" through the shared belief that she chose to follow in the footsteps of her parents. Her alcoholism and apparent mental instability cast her as someone who is incapable of restraining herself, almost forced to submit to the different vices she is a victim of. This means that those who were born of ethnicities associated with a darker complexion, or those who were not fully of European descent, were believed to be more mentally unstable than their white European counterparts were. According to American scholar Susan Meyer, in writing Jane Eyre Brontë was responding to the "seemingly inevitable" analogy in 19th century European texts which "[compared] white women with blacks in order to degrade both groups and assert the need for white male control". Bertha serves as an example of both the multiracial population and of a 'clean' European, as she is seemingly able to pass as a white woman for the most part, but also is hinted towards being of an 'impure' race since she does not come from a purely white or European lineage. The title that she is given by others of being a Creole woman leaves her a stranger where she is not black but is also not considered to be white enough to fit into higher society. Unlike Bertha, Jane Eyre is thought of as being sound of mind before the reader is able to fully understand the character, simply because she is described as having a complexion that is pale and she has grown up in a European society rather than in an "animalistic" setting like Bertha. Scholars have also noted the novel's overt references and allusions to slavery, arguably its North American iteration.

Кең Саргассо теңізі

Жан Рис өзінің сыншылар жоғары бағалаған "Кең Саргассо теңізі" романын Рочестер үйленген және шатырында қамаған әйелдің тарихы ретінде жазды. 1967 жылы осы кітап танымал WH Смит әдеби сыйлығын жеңіп алды. Рис үстемдік пен тәуелділік тақырыптарын зерттейді, әсіресе некеде, артықшылықты ағылшын еркегі мен Доминикадан келген креол әйелі арасындағы өзара ауыртпалы қарым-қатынасты көрсетеді. Ол, оның алданып, басқалардың қысымына ішкенінен күшінен айырылады. Екеуі де некеге қате түсініктермен кіріседі. Оның басты кейіпкері Мистер Рочестерге үйленіп, Англияда "Шатырдағы ақылсыз әйел" болып құлдырайды. Рис осы әйелді "Джейн Эйр" романындағыдан өзгеше көзқараспен бейнелейді.

Феминизм

Ерлер мен әйелдердің теңдігі идеясы Виктория дәуірінде Ұлыбританияда Мэри Уолстонкрафт сияқты бұрынғы жазушылардың еңбектерінен кейін күшейді. Р. Б. Мартин «Джейн Эйр» романын «саяси, құқықтық, білім беру, тіпті жыныстар арасындағы зияткерлік теңдікке ұмтылыс туралы кітапта ең болмаса бір қысым да жоқ» деп сипаттады. Бұл 23-тарауда, Джейн Рочестердің бейсауат және тікелей емес ұсынысына жауап беретін кезде жақсы көрінеді:

Мені автоматқа баласаңыз ба? Сезімі жоқ машина деп ойлайсыз ба? Мен кедей, қарапайым, сұлу емес, кішкентай болғандықтан, жаны жоқ, жүрегі жоқ деп ойлайсыз ба? Сіз жаңылысыпсыз – менде де сіздей жан бар, менде де сіздей жүрек бар. Мен қазір сізбен әдет-ғұрып, конвенциялар, тіпті жалғыз дене арқылы сөйлеспеймін; менің руым сіздің руыңызға үндемейді; егер екеуміз де қабірден өткендей, Құдайдың алдында тең тұрғандай – өйткені біз теңміз. Роман С. Гилберт пен С. Губардың «Шатырдағы ақылсыз әйел» (1979) еңбегі жарық көргеннен кейін феминистік сынға «катализатор» болды, ал оның атауы Рочестердің әйеліне сілтеме жасайды. Бронтелердің көркем шығармаларын феминистік сыншы Эллен Мурс әйелдер готикасының көрнекті мысалы ретінде атады, ол әйелдердің үй ішіндегі тұтқындалуын және патриархалдық билікке бағынуын, сондай-ақ осы шектеулерді бұзуға және олардан құтылуға жасалған қауіпті және қиын әрекеттерді зерттейді. «Боранды биіктер» және «Джейн Эйр» екеуі де осы тақырыпты зерттейді.

Әлеуметтік сынып

Роман барысында Джейн өмірінің әр түрлі жағдайларына байланысты әр түрлі әлеуметтік топтарға өтеді. Бала кезінде Ридтер отбасы арқылы орта таппен араласады, бірақ Джейн Ридтер отбасының қалғандарымен салыстырғанда бірдей әлеуметтік деңгейде болмайды. Лоувудта ол "жыл сайын он бес фунт" мектеп ақысын төлей алатын, бірақ "он бес фунт тамақ пен оқытуға жеткіліксіз болғандықтан" "қамқорлыққа алынған балалардың" жағдайында, жағдайы нашар өмір сүреді, кейіннен ересек болған соң он бес фунт жалақымен мұғалім болып жұмыс істейді. Ол жеке гувернант болып жұмыс істеуге мүмкіндік алады, осылайша жалақысын екі есеге арттырады, бірақ гувернанттық лауазымы оған бай қамқоршысы бар балаға гувернант ретінде өзінің белгісіз әлеуметтік жағдайын сезіндіреді. Джейн Торнфилд Холлдан кеткеннен кейін, ол өзінің әлеуметтік статусын жоғалтады, өйткені дала арқылы саяхаттап, Мур үйіне жетеді. Бірақ Джейн мұра алады, оны жаңа табылған отбасымен бөліседі, бұл оған тәуелсіздіктің басқа бір түрін сыйлайды.