Жанги – Корея шахматының түрі. Қытай шахматынан (сянцзи) дамыған, 9x10 тақтада ойналады. Ерекшеліктері: жылдам ойын, ұзақ партиялар, халықаралық турнирлер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кореяға тән шахматтың түрі
Chess variant native to Korea
Жанги (кейде чанги немесе жанки деп те жазады), көбінесе корей шахматы деп аталады, Корей түбегінде танымал стратегиялық ойын. Ойын сянцзиден (қытай шахматы) туындаған және оған өте ұқсас, соның ішінде кейбір фигуралардың бастапқы орны және 9×10 өлшемді ойын тақтасы, бірақ тақтаны ортасынан көлденең бөліп тұрған сянцзидегі "өзен" жоқ. Жанги тоғыз қатарлы, он бағанды тақтада ойналады. Ойын кейде жылдам өтеді, себебі ода қарулардың секіруі және пілдердің ұзақ қашықтықтағы мүмкіндіктері бар, бірақ кәсіби ойындар көбінесе 150-ден астам жүріс созылады, сондықтан олар батыс шахматына қарағанда әдетте баяу болады. 2009 жылы Қытайдың Хэйлунцзян провинциясының Харбин қаласында бірінші жаңғы әлем чемпионаты өтті.
Janggi (also romanized as changgi or jangki), sometimes called Korean chess, is a strategy board game popular on the Korean Peninsula. The game was derived from xiangqi (Chinese chess), and is very similar to it, including the starting position of some of the pieces, and the 9×10 gameboard, but without the xiangqi "river" dividing the board horizontally in the middle. Janggi is played on a board nine lines wide by ten lines long. The game is sometimes fast paced due to the jumping cannons and the long range elephants, but professional games most often last over 150 moves and so are typically slower than those of Western chess. In 2009, the first world janggi tournament was held in Harbin, Heilongjiang, China.
Басқарма
Тақта 9 тік қатар мен 10 көлденең қатардың 90 қиылысынан тұрады. Тақтаның орналасуы шианчидегідей, бірақ жанги тақтасының ортаңғы қатарында "өзен" жоқ. Фигуралар өздерін анықтайтын белгілермен белгіленген дискілерден тұрады және сызықтардың қиылысына қойылады (қытай ойындары шианчи және Го сияқты). Жанги фигуралары дәстүрлі түрде сегізбұрышты болып келеді және олардың мәртебесіне қарай көлемі әртүрлі. Екі жақ – Көк (немесе кейде Жасыл), ол бірінші жүреді, және Қызыл. Әр жақта тақтаның артқы жиегіне қарай ортасында 3 қатардан 3 қатарға дейін (9 қысқыш) сарай орналасқан. Сарайдың ішінде ортасынан сыртқа қарай созылған төрт диагональді сызық бар, олар "X" пішінін құрайды.
The board is composed of 90 intersections of 9 vertical files and 10 horizontal rows. The board has nearly the same layout as that used in xiangqi, except the janggi board has no "river" in the central row. The pieces consist of disks marked with identifying characters and are placed on the line intersections (as in the Chinese games xiangqi and Go). Janggi pieces are traditionally octagonal in shape, and differ in size according to their rank. The sides are Blue (or sometimes Green), which moves first, versus Red. Each side has a palace that is 3 lines by 3 lines (9 positions) in the centre of their side of the board against the back edge. The palace contains four diagonal lines extending outwards from the centre, forming an "X" shape.
Бөлшектер
Бұл бөлшектер ханжа (漢字; қытай таңбалары) арқылы белгіленген. Қызыл бөлшектердегі таңбалардың бәрі түзу қаріппен (楷書; Regular script) жазылған, ал көк/жасыл бөлшектердегілер жартылай ширатылған қаріппен (行書; Running script) жазылған.
The pieces are labelled with hanja (漢字; Chinese characters). The characters on the red pieces are all written in the regular script (楷書; Regular script) while the blue/green pieces are all written in the semi cursive script (行書; Running script).
Жалпы
Батыс шахматтарындағы патшаларға балама болатын кейіпкерлер корей тілінде генералдар (將軍 janggun) деп аталады. Олар қызыл жақта қытай іріктемесі Хан (Хан, қытай пиньинінде: Hàn; 漢) және көк жақта Чо (Чо, Chǔ; 楚) арқылы белгіленеді. Олар Қытайдағы Цинь әулетінен кейінгі билік үшін күресте болған Хан және Чо мемлекеттерін көрсетеді (Қараңыз: Чо-Хан тартысы). Солтүстік Кореяда Чо-Хан жүйесі қолданылмайды; қызыл генерал джан (將, "генерал") деп, ал көк генерал гван (官, "министр") деп аталады. Екі патша да жалпы түрде гунг (宮, "сарай") деп аталуы мүмкін. Жанги қытайлық нұсқасынан генералдың ойынды артқы жиектің ортасынан емес, сарайдың ортасынан бастауымен ерекшеленеді. Генерал әр кезегінде тақтадағы белгіленген сызықтар бойынша сарайдың кез келген тоғыз нүктесіне бір қадамға жылжуы мүмкін. Сарайда орталық нүктені бұрыштармен байланыстыратын төрт диагональді сызық бар. Генерал мат болса, ойын жеңіліспен аяқталады. Генерал ешқандай жағдайда сарайдан шыға алмайды. Егер генералдар тақтаның қарамағынан кездесіп, ойыншы жылжудан бас тартса, бұл бикжанг – тең нәтиже болады. Бұл ереже Сянцзиден өзгеше, онда генералдардың бетпе-бет кездесуіне рұқсат етілмейді. Жангиде ойыншы өз кезегін өткізіп жіберуі мүмкін, бұл "한수쉼 (хан су сим)" деп аталады. Генерал шахтада болмаса, ойын барысында не қашан, неше рет өткізіп жіберуге шектеу жоқ. Егер екі тарап та өткізіп жіберсе, ойын тең аяқталады. Жангиде пат (stalemate) ойынның аяқталуына әкелмейді; егер ойыншының заңды қозғалысы қалмаса, ол мәжбүр түрде өткізіп жіберуі керек, ал екінші ойыншы ойынды жалғастыра береді. Төмендегі суретте көк генерал диагональ бойынша жылжуы мүмкін (егер бұл нүктелерге қарсыластың кейіпкерлері шабуыл жасамаса), ал қызыл генерал жылжуға мүмкіндік жоқ, себебі сол нүктеде диагональдік белгілер жоқ.
The pieces that are equivalent to the kings in Western chess are actually referred to as generals (將軍 janggun) in Korean. They are labelled with the Chinese character Han 한 (in Chinese pinyin: Hàn; 漢) on the red side, and Cho 초 (Chǔ; 楚) on the blue side. They represent the rival states of Han and Chu that fought for power in the post Qin dynasty interregnum period in China (see Chu–Han contention). In North Korea, the Chu–Han setup is not used; the red general there is called jang (將, "general") and the blue general is called gwan (官, "minister"). Both kings can also be referred to generally as gung (宮, "palace"). Janggi differs from its Chinese counterpart in that the janggi general starts the game from the central intersection of the palace, rather than from the centre intersection of the back edge. The general may move one step per turn along marked board lines to any of the nine points within the palace. There are four diagonal lines in the palace connecting the centre position to the corners. When the general is checkmated the game is lost. The general cannot leave the palace under any circumstances. If the generals come to face each other across the board, and the player to move does not move away, this is bikjang—a draw. This rule is different from that of xiangqi where it is illegal for the generals to face. In janggi, a player may pass his turn, which is called "한수쉼 (han soo swim)". Unless the general is in check, there is no restriction on when or how many times one can pass during the game. The game ends up a draw if both side pass. Stalemate does not result in the end of a game in janggi; if a player has no legal move left, he is just forced to pass and the other player can still continue. In the diagram below, the blue general can move diagonally (provided that these points are not attacked by enemy pieces), but the red general cannot, since there are no diagonal markings at that point.
Күзетшілер
Бұл бұйымдар "са 사" (士) деп аталады және азаматтық мемлекеттік қызметкерлерді (бас қолбасшыға кеңес беретін мүшелерді) бейнелейді. Оларды жиі күзетшілер деп атайды, себебі олар генералдың жанында болады. Көмекшілер немесе мандариндер деп те атайды. Күзетшілер бірінші қатарда генералдың сол және оң жағында орналасады. Олар генерал сияқты, сарайда белгіленген сызықтар бойымен әр кезекте бір қадамнан қозғалады. Күзетшілер – ең әлсіз бұйымдардың бірі, өйткені олар сарайдан шыға алмайды. Бірақ олар генералды қорғауда маңызды рөл атқарады.
The pieces are labeled sa 사 (士) and are civilian government officials (i. e. council members serving the commander in chief). They are often called guards, since they stay close to the general. Other names are assistants or mandarins. The guards start to the left and right of the general on the first rank. They move the same as the general, one step per turn along marked lines in the palace. The guards are one of the weakest pieces because they may not leave the palace. They are valuable for protecting the general.
Жылқылар
Жылқы немесе ма (馬) деп аталады. Жылқы тік бұрышты бір қадам, содан кейін диагональды сыртқа қарай бір қадам жылжиды, секірмей. Егер бірінші қадамында (суреттегі қызыл шеңберде) фигура болса, ол сол бағытта жылжуға құқығы жоқ. Бұл жылқы шыңқыдағы жылқымен толықтай бірдей. Бастапқы орналасу кезінде жылқы жанындағы пілмен орнын ауыстыруға болады.
Called the horse or ma 마 (馬). The horse moves one step orthogonally then one step diagonally outward, with no jumping. If there is a piece on its first step (the red circles in the diagram), it's restricted from moving in that direction. This piece is exactly the same as the horse in xiangqi. A horse can be transposed with an adjacent elephant in the initial setup.
Филдер
Пилдер немесе санг 상 (象) ойынды күзетшілердің сол және оң жағында бастайды. Олар бір қадам тік бұрышты бағытта, содан кейін екі қадам диагональ бойынша бастапқы орнынан алшақтайды, 2×3 тіктөртбұрыштың қарама-қарсы бұрышында аяқтайды. Жылқы сияқты, пилдің де қозғалысын арадағы фигуралар (диаграммадағы қызыл шеңберлер) тоқтатады. Сянцзиде пилдерді "өзеннен" арғы жағындағы тақтаның өз жағына шектеуге қарағанда, джанггиде мұндай "өзен" жоқ және пилдер тақтаның бір жағымен ғана шектелмейді. Сондықтан джангги пилін сянцзи пиліне қарағанда шабуыл үшін жиі пайдалануға болады. Бастапқы орналасу кезінде пил мен жанындағы жылқының орнын ауыстыруға рұқсат етіледі.
The elephants or sang 상 (象) begin the game to the left and right of the guards. They move one point orthogonally followed by two points diagonally away from their starting point, ending on the opposite corner of a 2×3 rectangle. Like the horse, the elephant is blocked from moving by any intervening pieces (the red circles in the diagram). Unlike xiangqi, which confines elephants to their own side of the board behind a "river", in janggi there is no river and elephants are not limited to one side of the board. The janggi elephant can therefore be used more offensively than the xiangqi elephant. An elephant can be transposed with an adjacent horse in the initial setup.
Арбалар
Бұлар "ха-ча" (車) деп белгіленеді. Батыс шахматтағы мұнара сияқты, соғыс күймесі көлденең немесе тік сызықта түзу жолмен қозғалады және фигураларды алады. Сонымен қатар, күйме екі сарайдың ішіндегі диагональдармен де түзу сызықта қозғала алады. Екі күйме ойынды бұрыштарда бастайды. Күйме – ойындағы ең күшті фигура.
These are labelled cha 차 (車). Like the rook in Western chess, the chariot moves and captures in a straight line either horizontally or vertically. Additionally, the chariot may move along the diagonal lines inside either palace, but only in a straight line. The two chariots begin the game in the corners. The chariot is the most powerful piece in the game.
Қаңтар
Бұларға po 포 (包) деп белгі қойылады. Әр ойыншының екі зеңбірегі бар. Зеңбіректер солдаттардың артына, аттардың тікелей алдына орналастырылады (егер аттар күймелердің жанындағы қатарға қойылса). Зеңбірек көлденең немесе тік бағытта басқа бір фигурадан секіріп өту арқылы қозғалады. Секіру кез келген қашықтықта орындалуы мүмкін, егер бастапқы және соңғы орналасқан жерлердің арасында дәл бір фигура болса. Фигураны алу үшін, зеңбірек пен алынатын фигураның арасында дәл бір фигура (дос немесе қарсылас) болуы керек. Содан кейін зеңбірек сол жерге қозғалып, фигураны алады. Олар сондай-ақ, егер орталықта аралық фигура болса (яғни, бұл тек қана сарайдың бұрышында ғана мүмкін), сарайдың ішіндегі диагональдық сызықтар бойынша диагональды түрде қозғалуы немесе фигураны алуы мүмкін. Олар ойынның басында "кедергілер" көп болған кезде күшті, бірақ ойын барысында фигуралар азайған сайын құндылығы төмендейді. Зеңбірек секіріп өтетін фигура басқа зеңбірек болмауы керек, сондай-ақ, зеңбірек басқа зеңбіректі ала алмайды. Төмендегі суретте көк зеңбірек көк шеңберлерге, бірақ қызыл шеңберлерге емес, қозғала алады; ол сондай-ақ қызыл атты ала алады, бірақ екінші сарайдағы қызыл зеңбіректі ала алмайды (сондай-ақ оны ала алмайды). Оң жақ қызыл зеңбірек көк күймені де ала алмайды. Сянцзиден айырмашылығы, джанггиде зеңбірек қозғалу үшін де, фигураны алу үшін де секіруді қажет етеді. Бұл бастапқы орналасуда зеңбірек үшін ешқандай мүмкін қозғалыс жоқ екенін білдіреді.
These are labelled po 포 (包). Each player has two cannons. The cannons are placed on the row behind the soldiers, directly in front of the horses (if the horses are put on the file next to the chariots). The cannon moves by jumping another piece horizontally or vertically. The jump can be performed over any distance provided that there is exactly one piece anywhere between the original position and the target. To capture a piece, there must be exactly one piece (friendly or otherwise) between the cannon and the piece to be captured. The cannon then moves to that point and captures the piece. They may also move or capture diagonally along the diagonal lines in either palace, provided there is an intervening piece in the centre (i. e. it can only happen if the cannon is at a corner of the palace) They are powerful at the beginning of the game when "hurdles" are plentiful, but lose value rapidly with attrition. The other piece over which the cannon jumps may not be another cannon, nor can a cannon capture another cannon. In the diagram below, the blue cannon can move to the blue circles but not to the red ones; it can also capture the red horse, but it cannot capture (nor be captured by) the red cannon in the other palace. The right red cannon cannot capture the blue chariot either. Unlike xiangqi, janggi requires cannons to jump to move, as well as capture. This means in the starting position, there are no valid moves available for the cannon.
Әскерлер
Бұлар қызыл жақ үшін byeong 병 (兵) (әскерлер, солдатты жалпы атау) және көк жақ үшін jol 졸 (卒) (әдетте ең төменгі шендегі сарбаздар) деп белгіленеді. Әр жақта бес солдаттан бар, бастапқыда олар кезектесіп орналасады, өзен болатын жердің шетінен бір қатар артқа жылжытылады. Батыс шахматындағы пілдерден айырмашылығы, олар бір табанды тікелей алға немесе бүйірге қарай жылжытады (Сянцзи шахматынан айырмашылығы, солдаттар бүйірге жылжу үшін "өзеннен" өтуі керек). Мұнда шен беру жоқ; тақтаның соңына жеткенде олар тек бүйірге қарай ғана жылжи алады. Сарбаздар жаудың сарайының диагональ бойындағы сызықтар арқылы бір табанға диагональды түрде алға жылжи алады.
These are labelled byeong 병 (兵) (soldiers, general term for a soldier) for Red and jol 졸 (卒) (also means soldiers, usually lowest ranking soldiers) for Blue. Each side has five soldiers, initially placed on alternating points, one row back from the edge of where the river would be in xiangqi. Unlike pawns in Western chess, they move and capture one point either straight forward or sideways (unlike xiangqi, where soldiers must cross the "river" to be able to move sideways.) There is no promotion; once they reach the end of the board they may only move sideways. Soldiers may also move one point diagonally forward along the diagonal lines of the enemy palace.
Құру
Турнирлерде үлкен ойыншы немесе жоғары дәрежелі ойыншы әр тараптан бір сарбазды қолына жасырады. Қарсылас ойыншы қолының бірін таңдап, өзінің түсін анықтайды. Содан кейін Хан алдымен өзінің фигураларын, одан кейін Чо өзінің фигураларын орналастырады. (Екі жақтың бірдей уақытта орналаспауының себебі – ат пен пілдің орналасуын ауыстыруға болады, бұл соңғы қозғалыс жасаған ойыншыға стратегиялық үстемдік береді.) Төрт немесе бес мүмкін бастапқы орналасқан нұсқа бар. Олар негізінен пілдің орналасуына қарай аталған. Дәстүрлі түрде бесінші, Орталық шарық орнатуы бар, ол Оңтүстік Кореядағы қазіргі турнир ережелерінде қолданылмайды, бірақ оны бейресми ойындарда немесе Солтүстік Кореяда кездестіруге болады. Фигуралар орналасқаннан кейін, Чо бірінші қозғалады.
In tournaments, the elder player, or higher ranked player, conceals a soldier from each side in their hands. The opponent selects a hand to determine their color. After that, Han places their pieces first, followed by Cho placing theirs. (The reason both sides are not placed simultaneously is because the positions of horse and elephant can be transposed, giving some strategical advantage to the player who places last.) There are four or five possible setups. They are basically named after the relative position of elephant. Traditionally, there is the fifth, Central Chariot Setup, which is no longer used in modern tournament rule in South Korea, but may be still found in casual games or in North Korea. After the pieces are set up, Cho moves first.
Ойынның аяқталуы
Ойын қарсыластың генералын матқа түсіру арқылы жеңіледі. Бұл "вех тонг" (외통) деп аталады. Батыс шахматында заңды қимылдардың болуы мүмкін болмаған жағдайда, тұйықталу орын алады. Дегенмен, жанггиде тұйықталу жағдайы болмайды. Ойыншы заңды қимыл жасау мүмкін болмағанда өзінің кезектерін өткізіп беруі керек. Егер екі ойыншының да заңды түрде қимыл жасауға мүмкіндігі болмаса, немесе екі ойыншының да жеңуге жеткілікті фигуралары болмаса, ойын тең аяқталады. Ойыншы өзінің генералы қарсыластың генералына тосқаусыз қарап тұрғандай (бұл жағдай "бикжанг" 빅장 деп аталады) қимыл жасауға шешім қабылдауы мүмкін. Мұндай жағдайда қарсылас теңдік жариялай алады немесе осы шартты бұзатын қимыл жасай алады. Көп жағдайда, бикжанг ережесі қарсыласты бикжанг позициясын бұзу үшін құнды фигурасын құрбан етуге мәжбүрлеп, жеңіліс жағдайында теңдікке келісуге мәжбүрлеу үшін қолданылады. Бұл ереже кейбір ойындарда қолданылмауы мүмкін, және әдетте ойыншылар ойын басталғанға дейін осы ереженің қолданылуына келіседі. Шах "жанггун" (將軍) деп жариялау арқылы хабарланады, яғни "генерал". Жанггундан құтылу "меонггун" деп аталады, және жанггундан қашқан кезде меонггун деп жариялауға болады. Бірақ, "жанггун" деп дауыстап айту міндетті емес.
The game is won by checkmating the opposing general. This is called weh tong (외통). In Western chess, stalemate is achieved when no legal moves are possible. However, stalemate effectively does not exist in janggi. The player must pass their turn when no legal moves are possible. If neither player can move legally, or if neither player can win because neither player has enough pieces, the game ends in a draw. A player may decide to make a move such that their general faces the opponent's general unobstructed (a condition called bikjang 빅장). In this situation, the opponent can either call a draw, or make a move that breaks the condition. In many cases, the bikjang rule can be used to force the opponent to call a draw on a losing game, by forcing them to sacrifice a valuable piece to break the bikjang position. It may not apply in some games, and usually the players will consent on the validity of the rule before the game begins. Check is announced by declaring janggun (將軍), meaning "general". Getting out of janggun is called meonggun, and one may declare meonggun while escaping from janggun. But it is not necessary to say janggun out loud.
Оңтүстік Корея мәдениетінде
Оңтүстік Кореяда екі адам шағын сомада ақшаға ойнағанда, жаңги тақтасының айналасында егде жастағы еркектердің көптеп жиналатынын көруге болады. Бұл ойындар жыл бойы, әсіресе Сеул қаласының саябақтарында өтеді. Жаңги кейде құмарлыққа байланысты ойналады, бірақ қазіргі уақытта Оңтүстік Кореяда baduk стратегиялық ойынына (Батыста go деп белгілі) қарағанда кем танымал. Корея Жаңги қауымдастығы Оңтүстік Кореяда жаңгиді дамытуға жауапты.
In South Korea one will often see older men crowding around a single janggi board while two men play for small amounts of money. These games are played year round, especially in city parks in Seoul. Janggi is occasionally played as a gambling game, and it is currently less popular in South Korea than the strategy game baduk (known in the West as go). The Korea Janggi Association is responsible for promoting janggi in South Korea.
Батысқа қарай өзгерген нұсқа
Еуропалық Сянцзи сияқты, 9 × 10 торкөзден тұратын Жангги үшін де осыған ұқсас мүмкіндік бар.
Similar to European Xiangqi, the same is possible for Janggi, with a board of 9 × 10 cells.