Кіріспе

Американдық жазушы және қоғамдық өмірге белсенді қатысушы (1884–1980)

Элис Ли Рузвельт Лонгворт (12 ақпан 1884 – 20 ақпан 1980) – американдық жазушы және қоғамдық өмірге белсенді қатысушы. Ол АҚШ президенті Теодор Рузвельттің үлкен баласы және оның бірінші әйелі Элис Хатауэй Ли Рузвельтпен болған жалғыз баласы еді. Лонгворт ерекше және даулы өмір сүрді. Оның Республикалық партиясының жетекшісі және АҚШ Өкілдер палатасының 38-ші спикері Николас Лонгворт III-ке жасаған некесі тұрақсыз болды, ал оның жалғыз қызы Паулина сенатор Уильям Борамен болған қарым-қатынасынан дүниеге келді.

Балалық шақ

Элис Ли Рузвельт 1884 жылдың 12 ақпанында Нью-Йорк қаласының Манхэттен ауданында, 6 West 57th St. мекенжайындағы Рузвельттер отбасының үйінде дүниеге келді. Оның анасы, Элис Хатауэй Ли Рузвельт, Бостон банкі мұрагері болған. Әкесі Теодор сол кезде Нью-Йорк штатының заң шығару жиналысының депутаты еді. Остер-Бей Рузвельттердің бірі ретінде Элис Скайлер отбасының ұрпағы саналды. Ол дүниеге келгеннен екі күн өткен соң, сол үйдің ішінде анасы диагнозы анықталмаған бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Осы күні 11 сағат бұрын Теодордың анасы Марта "Мити" Булоч Рузвельт қызбадан қайтыс болған еді. Теодор әйелінің өлімінен қатты қайғыға батып, оның есіміне тіл тигізуге төзбеді. Ол енді ешқашан оның туралы сөйлемеді, оның жанында оны атауға рұқсат бермеді, тіпті өмірбаянында оның атын жазбады. Сондықтан оның қызы Элис өз атымен емес, "Бейби Ли" деп аталатын болды. Ол өмірінің соңына дейін осы дәстүрді сақтап, көбінесе "Алиса" емес, "Л ханым" деп аталуын қалаған. Бами жас Элисқа зор ықпал етті, ол кейін оны құрметпен еске алды: "Егер Би-апам ер адам болғанда, президент болар еді". Бами оны қамқорлығына алып, Теодор қайтадан үйленгенге дейін Элисті Манхэттендегі кітаптарға толы үйіне көшірді. Теодор Эдит Кермит Кароуға 1886 жылдың 2 желтоқсанында үйленгеннен кейін, Элис әкесі мен өгей анасы тәрбиеледі. Осы некеден Элис бес туған інісі мен апасы болды: Теодор III (Тед), Кермит, Этель, Арчи және Квентин. Теодор 1919 жылы қайтыс болғанша Эдитпен бірге өмір сүрді. Элис өскен кезеңде Бами алыс болған тұлға еді, ол кейін үйленіп, біраз уақытқа Лондонға көшіп кетті. Кейін Элис тәуелсіздікке ие болып, әкесі мен өгей анасымен қарым-қатынасы шиеленіскен кезде, "Бай" апасы оған қажетті құрылым мен тұрақтылықты сыйлады. Өмірінің соңында ол апасы туралы былай деді: "Әр отбасында барлығын бірге ұстап тұратын адам болады. Біздің отбасымызда ол – Анаша сәлем".

Өгей анамен қарым-қатынасы

Жас Алиса мен оның өгей анасы Эдит арасындағы қарым-қатынаста шиеленіс болды, ол күйеуінің бұрынғы әйелін жақсы біліп, оны әдемі, бірақ мәнсіз, балаша ойлы ақымақ деп есептейтінін жасырмады. Бірде Эдит оған: "Егер Элис Хатауэй Ли тірі болғанда, Теодорды жалықтырып өлтіретін еді" деп ашуланып айтты. Өгей анасымен үнемі туындаған шиеленіс, әкесінен ұзақ ажырау және оның аз назары Алисаның тәуелсіз, көңілді және өзіне сенімді әйел болып қалыптасуына әсер етті. Әкесі Нью-Йорк штатының губернаторы болғанда, ол әйелімен бірге Алисаны Нью-Йорктегі консервативті қыздар мектебіне жіберуді ұсынды. Жауабында Алиса: "Егер мені жіберсеңіз, сізді ұятқа қалдырамын. Сізді қорлайтын бір нәрсе істеймін. Мен осылай етемін, біліңдер" деп жазды. Кейінірек Алиса өгей анасының юмористик сезіміне ризашылық білдіріп, олардың әдеби талғамдарының ұқсас екенін айтты. Өзінің "Crowded Hours" атты автобиографиясында Алиса Эдит Кароу туралы былай деп жазды: "Мен басқа некеден туған бала екенім қарапайым факт еді және осы жағдаймен күресу қажет болды. Анамыз оны әділдік, сүйкімділік және ақыл-ой арқылы шешіп шықты, және ол мен таныған көптеген адамдардан да жоғары дәрежеде осы қасиеттерге ие болды."

Әкесінің президенттік қызметі

1901 жылы Буффалода президент Уильям МакКинли қатылынан кейін оның әкесі қызметке кірісті, бұл оқиғаны ол "шынайы қуанышпен" қарсы алды. Элис 17 жасында танымал тұлғаға және сәндегі үлгіге айналды, ал 1902 жылы әлеуметтік өміріне қадам басқанда "Алиса көгі" деп аталған көйлек киді, бұл әйелдер киіміндегі түстер трендіне және "Алиса көгі көйлек" атты танымал әнді бастау берді.

Қоғамдық мінез-құлық

Әлиса әкесі президент болған кездегі әлеуметтік ортада баршаның назарында болды, ол бұл назарды ұнатып қабылдады, тіпті осындай назардың салдарынан туған кейбір шектеулерге наразы болды. Осы тұрғыдан Әлиса әкесіне ұқсады. Кейін ол Теодор туралы былай деді: "Ол әр үйлену тойында күйеу жігіт, әр жерлеуде майыт, әр шағала рәсімінде нәресте болғысы келеді". Оның әңгіме айтуы мен қимылдары американдықтардың жүрегін жаулап алды, олар оны "Принцесса Әлиса" деп атады. Әлиса өз дәуіріндегі көптеген әлеуметтік нормаларды бұзғанымен белгілі болды. Париждегі Journal des débats газеті 15 ай ішінде Әлиса Рузвельт 407 кешкі асқа, 350 балға және 300 кешке қатысқанын жазды. Бір газет ол Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласындағы сарайда мас күйде өткен оргияда іш киімдерін шешіп, үстелдің үстінде билегенін алға тартты; бірақ бұл ақпарат жалған болып шықты. Ол көпшілік орында темекі шегуге, ер адамдармен көлікте жүруге, түнде тойға қатысуға, Ақ үйдің иесі болған Эмили Шпинат (Эмили – жалғыз әпкесінің есімі, ал Шпинат – оның жасыл түсіне байланысты) атты жыланды ұстады және букмекермен тікелей тікелгенін көрді. Бір күні Ақ үйге келген қонақ Әлисаның президент кеңсесіне жиі кіріп-шығып, көбінесе саяси кеңес беру үшін келгенін айтты. Шамадан тыс шаршаған президент досы, жазушы Оуэн Вистерге, оның әңгімесін үшінші рет үзуінен кейін және оны "терезеден" лақтырып тастаумен қорқытқаннан кейін: "Мен елді басқарамын немесе Әлисаға қамқорлық жасаймын, бірақ екеуін бірдей істей алмаймын" деді.

Азиялық тур

1905 жылы Элис әкесі, соғыс министрі Уильям Говард Тафтпен бірге Америка делегациясын Жапонияға, Гавайиге, Қытайға, Филиппинге және Кореяға жетектеді. Бұл 23 конгрессменнен (оның ішінде болашақ күйеуі Николас Лонгворт), жеті сенатордан, дипломаттардан, шенеуніктерден және кәсіпкерлерден құралған ең ірі дипломатиялық миссия болды. Жапонияға бағытталған круиз кезінде Элис кемедегі бассейнге толық киініп секірді және конгрессмен Уильям Бурк Кокранды оған қосылуға көндірді, өйткені ол Элис сумен ойнап, қатты қуанып жатқандай көрінді, сондықтан өзі де секіп кеткісі келді. «Келіңіз!» – деді Элис, және ол суға кірді. Газеттер бұл оқиғаны романтикалық тұрғыдан жазып, Элис Лонгвортпен, яғни күйеуге шығар алдындағы адаммен бірге болғанын мәлімдеді. Көп жылдар өткен соң Роберт Кеннеди оны осы оқиға үшін кінәлады, бұл сол кездегі әдепсіздік болғанын айтты, ал Элис, онда сексенге жудап қалған, егер ол киімдерін шешкенде ғана бұл әдепсіздік болар еді деп жауап берді. Элис өзінің «Тырбулыс сағаттары» атты автобиографиясында осы оқиғаға тоқталып, ол киген зығыр юбка мен көйлектің сол дәуірдегі әйелдердің купальнигінен көп ерекшеленбегенін атап өтті.

Некелік өмір

1905 жылдың желтоқсанында Вашингтонға дипломатиялық сапардан оралғаннан кейін Элис Огайо штатының Цинциннати қаласынан шыққан АҚШ-тың Республикалық партиясынан Конгресс депутаты Николас Лонгворт III-ке күйеу сұрады, ол ақырында Палата спикері болды. Екі айдан кейін Элис 22 жасқа толар еді. Олар бірнеше жыл бойы бір әлеуметтік ортада араласып жүрген, бірақ олардың қарым-қатынасы Императорлық саяхат кезінде нығайды. Лонгворт – Огайодағы беделді отбасының мүшесі, ол Элистен 14 жас үлкен еді және Вашингтондағы әйгілі богемиялық өмір салтымен танымал болған. Олардың некесі 1906 жылдың ақпан айында өтті және сол маусымның ең танымал оқиғасы болды. Тойға мыңнан астам қонақ шақырылды, ал сыртында мыңдаған адам келіншекті көру үмітімен жиналды. Элис көк түсті келіншік киді және әскери шенеунік берген қылышпен тойлық тортты кесті. Тойдан кейін жұбайлар Кубаға барып, содан кейін Цинциннатидегі Лонгворттардың үйіне сапар шекті. Одан кейін Англия мен Еуропаға саяхат жасады, онда Ұлыбритания королі Эдуард VII, Германия императоры Вильгельм II, Жорж Клемансо, Уайтлоу Рид, Лорд Керзон және Уильям Дженнингс Брайанмен кешкі ас өткізді. Олар Вашингтондағы 2009 Массачусетс авенюсінде үй сатып алды, қазір ол Вашингтон құқықтық қорының кеңсесі. Элис 1912 жылғы президенттік сайлауда әкесінің «Bull Moose» президенттік кандидатурасын жақтап сөйледі, ал күйеуі президент Уильям Говард Тафтқа адал болды және Республикалық партия тізімі бойынша қайта сайлануға түсті. Николас Лонгворт сол жылы Демократ үміткер Стэнли Э. Боудлге Конгресс депутатылығынан тартысты. Сол сайлау кезеңінде Элис әкесінің вице-президенттікке үміткері Хирам Джонсонмен Лонгворттың сайлау округінде сахнаға шықты. Лонгворт 105 дауыс айырмасымен жеңіліп, өзінің жеңілісіне 100 дауысқа дейін кінәлі екенін әзілдеп айтты. Алайда, Николас Лонгворт 1914 жылы қайта сайланды және өмірінің соңына дейін Конгресте қызмет етті. Элис өте өткір және әзілкештің қабілетімен танымал болды, тіпті осы сезімтал жағдайда да, өйткені ол бастапқыда қызына «Дебора» деген есім қоюды жоспарлаған еді. Бір отбасылық дос айтуынша, «барлығы оны [Паулинаны] «Аврора Бора Элис» деп атаған».

Рузвельттен кейінгі президенттік

Рузвельт отбасы Ақ үйден көшіп кету уақыты келгенде, Элис жаңа бірінші ханым Нелли Тафттың вуду қуыршағын алдыңғы аулаға жерледі. Кейіннен Тафттың Ақ үйі оны бұрынғы резиденциясына кіргізбеді – бұл бірінші, бірақ соңғы әкімшілік болған жоқ. Вудро Вильсонның әкімшілігі кезінде (ол 1916 жылы Вильсонның есебінен айтылған ұятты әзіл үшін оны кіргізбеді), Элис Америка Құрама Штаттарының Ұлттар Лигасына қосылуына қарсы күресті. Элис өте өткір тілді болғандықтан, оның сөздері дос-жарандар мен жауларға да әсер ететін. Журналист және туысы Джозеф Райт Алсоп V 1940 жылы республикалық президенттік үміткер Венделл Уилкиге халықтың қолдауы бар екенін мәлімдегенде, Элис: «Иә, он мың елдік клубтардың тамыры бар» деді. 1940 жылғы президенттік науқанында ол «Франклин үшін үшінші мерзімге дауыс беруден гөрі Гитлерге дауыс бергенді жақсы көремін» деп ашық айтты. Элис 1944 жылы өзінің туысы Франклиннің қарсыласы Томас Дьюиді, қарындаш мойынды республиканы «үйлену тортындағы күйеу жігітпен» салыстырып, тілге келтірді. Бұл бейне жадында қалды және Дьюи губернаторы екі рет президенттік сайлауда жеңіліске ұшырады. Паулина Лонгворт Александр Маккормик Стурмға тұрмысқа шықты, олардың қызы Джоанна дүниеге келді (9 шілде, 1946 ж.т.). Александр 1951 жылы қайтыс болды. Паулинаның өзі 1957 жылы ұйықтау дәрілерін көп ішіп қайтыс болды. Паулинаның қайтысы алдында, ол Элиспен Джоаннаны осындай жағдайда қалай күту керектігін талқылаған еді. Элис немересінің қамқорлығы үшін күресіп, оны тәрбиелеу құқығын жеңіп алды. Элис қызымен арақатынасынан айырмашылығы, ол немересіне қатты бейімділік танытты, екеуі өте жақын болды. 1969 жылы American Heritage журналында Джоанна «өте тартымды және зиялы жиырма екі жасар қыз» деп сипатталды және «Лонгворт ханымның жастығын сақтауына үлкен үлес қосқан» делінді. Бір досы: «Мырза. Л. Джоаннаға керемет әке де, ана да болды, көбінесе әке болды».

Саяси байланыстары

Алиса кішкентай кезінен-ақ саясатқа қызығушылық танытқан. Әпкесі Бами қарттығы мен аурудың салдарынан қабілетсізденген кезде, Алиса әкесіне ресми емес саяси кеңесші болып кірісті. Ол 1912 жылы Уильям Говард Тафтты қайта сайлауға қарсы шығудан әкесін сақтарды. Алиса демократтарға қатал көзқарас білдірді және жастық шағында Республикалық партияның консервативтік қанатына жақтас болды. 1924 жылы Нью-Йорк штатының губернаторы лауазымына кандидат болған туған інісі Теодор Рузвельт кішіні қолдады. 1932 жылы Франклин Рузвельт президенттікке кандидат болғанда, Алиса оның кандидатурасына ашық қарсылық танытты. 1932 жылғы қазан айындағы «Ladies' Home Journal» журналында жариялаған мақаласында ол Ф.Д.Р. туралы былай деді: «Саяси тұрғыдан алғанда, біздің отбасымыз бен оның отбасы әрқашан екі бөлек лагерьде болды, және біздің ортақ нәрсеміз – тек бірдей тегіміз ғана. Мен республикашылмын, мен Гуверге дауыс беремін. Егер мен республикашыл болмасам да, осы жолы Гуверге дауыс берер едім». Алиса 1960 жылғы сайлауда Джон Кеннедиді қолдамаса да, Кеннеди отбасына қатты әуестеніп, «демократтардың қаншалықты көңілді және тартымды болатынын білді». Ол Роберт Ф. Кеннедимен жылы, бірақ кейде шиеленіскен қарым-қатынас орнатты, мүмкін оның жұқа терілілігіне байланысты. Алиса оның Канададағы жаңа аталған Кеннеди тауына шығуын әйелдегенде, ол риза болмады. Ол 1964 жылы сенатор Барри Голдуотерге қарағанда президент Линдон Джонсонға дауыс бергенін мойындады, өйткені Голдуотердің мінезі өте қатал деп санайтын. Алиса Ричард Никсон вице-президент болған кезде оның жақын досы болды. 1957 жылы ол Паулинаның жерлеу рәсімінде табын көтерушілердің бірі болды. Никсон Дуайт Эйзенхауэрдің екінші мерзімінен кейін Калифорнияға оралғанда және 1960 жылғы президенттік сайлауда жеңілгеннен кейін, олар байланыста болды және оның саяси мансабы аяқталды деп ойламады. Алиса Никсонды саясатқа қайта оралуға ынталандырды және оны өзінің әйгілі кештеріне шақыруын жалғастырды. Никсон оған өзінің Ақ үйіндегі алғашқы ресми кешін және 1971 жылы қызы Трисия Никсонның үйлену тойын ұйымдастырып, осы қызметтеріне жауап берді. Ол Никсонның ізбасары Джеральд Фордпен де жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ Джимми Картердің әлеуметтік әдеп-назарға келмейтін мінез-құлқы оның онымен кездесуден бас тартуына себеп болды, ол оның өмірінде кездескен соңғы президент болды. Оның қазасы туралы ресми мәлімдеме жасаған президент Картер: «Оның стилі, тартымдылығы және әзіл-қалжыңы болды, бұл Вашингтонға жаңа келген саясаткерлердің әр буыны үшін оның өткір тілімен сынала ма, әлде оған назар аудармау нашар ма екенін ойлануға мәжбүр етті» деп жазды.

Өлім

Көп жылдар бойы денсаулығы нашарлағаннан кейін, Элис 1980 жылғы 20 ақпанда, 96 жасқа толғаннан кейін сегіз күн өткенде, Embassy Row-дағы үйінде эмфизема және пневмониядан қайтыс болды. Сонымен қатар, бірнеше басқа созылмалы аурулар да оған әсер еткен. Ол Вашингтон қаласындағы Рок-Крик зиратына жерленген. Сенатор Джозеф Маккарти бір кеште әзілдеп: "Міне, менің танысым. Сені Элис деп атаймын" деді, ал ол оған сарказммен: "Сенатор Маккарти, сіз мені Элис деп атамайсыз. Менің үйімнің маңындағы жүк тасушы, қоқыс жинаушы және полицей мені Элис деп атай алады, бірақ сіз атай алмайсыз" деді. Ол президент Линдон Джонсонға, оны сүйе алмауы үшін кең қапталды қалпақ кигенін айтты. 1974 жылғы 17 ақпанда Эрик Севарейдпен "60 минут" бағдарламасында берген сұхбатында ол өзінің гедонист екенін айтты.

Мақалалар

Маркиз Джеймс (псевдоним: Куид), "Принцесса Алиса", "Нью-Йоркер" 1/2 (28 ақпан 1925): 9–10. (Профиль.)