Хорезмшах Әла ад-Дин Мұхаммед: Өмір және билік тарихы

Кіріспе

Хоразм шаһы 'Ала' әл-Дин Мұхаммед (парсы тілінде: علاءالدین محمد خوارزمشاه; толық аты: Ala ad Dunya wa ad Din Abul Fath Muhammad Sanjar ibn Tekish) – 1200 жылдан 1220 жылға дейін Хоразм империясының шаһы болды. Оның әулетінен шыққан Ануштегин Гарчай – түркілік құл, кейін Хорезм деген кішкентай провинцияның билеушісіне айналды. Ол Хоразм империясын моңғолдар басып алуына тап болды, нәтижесінде оның империясы толыққанды түрде қирады.

Билік

Әкесі Текиш қайтыс болғаннан кейін Мұхаммед оның орнына отырды. Бірақ, билікке келген соң, оның иеліктеріне екі Гурид бауырлары – Ғиясатдин Гори мен Муиззатдин шабуыл жасады. Бірнеше апта ішінде екеуі әскерлерін батысқа қарай Хорасанға жылжытты. Нишапурды басып алғаннан кейін Муиззатдинді Рейге жорыққа жіберді, бірақ ол әскерлерін толық бақылауда ұстамады және Гурганнан аса ілгері жылжамады, бұл Ғиясатдиннің сынына ұшыратып, бауырлар арасындағы жалғыз дауға себеп болды. 1203 жылы Ғиясатдин бірнеше ай аурудан кейін Гератта қайтыс болды. Мұхаммед II осы мүмкіндікті пайдаланып Гурид империясының жерлерін басып алып, Гератты қоршады. Бірақ Муизз оны Гераттан ығыстырып, Хорезмге дейін қудырып, астанасы Гурганжды қоршауға алды. Мұхаммед Қарахитан хандығынан көмек сұрады, олар Мұхаммедке көмек үшін әскер жіберді. Қарахитандықтардың қысымы салдарынан Муизз қоршауды жеңілдетіп, кері шегінуге мәжбүр болды. Бірақ Гурдағы өз иеліктеріне қайта оралғанда, 1204 жылы Анхуд шайқасында жеңіліске ұшырады. 1206 жылы Муиззатдин өлтіріліп, Гурид империясында азамат соғысы басталды. Азамат соғысы барысында Ғиясатдин Махмуд жеңіске жетті. Алайда, Ғиясатдиннің түркі генералы Тадж ад-Дин Йылдыз Бамияндық Гурид билеушілерінен Газниді басып алды, бірақ көп ұзамай Ғиясатдиннің билігін мойындады. Газниді Тадж ад-Диннің бақылауында қалғанына риза болмаған Ғиясатдин, Гурды қорғаусыз қалдыруға батыл болмай, Мұхаммед II-ден көмек сұрады. Бірақ Мұхаммед Ғиясатдиннің жерлерін басып алып, Балх пен Тирмидті жаулады. Бірақ, ол басып алу кезінде Қарахитан хандығына тұтқынға түсті. Он үш айдан кейін Мұхаммед босатылып, тағы да Ғиясатдиннің жерлеріне басып кірді және Гератты қайта басып алды. Мұхаммед содан кейін Гуридтің өзегі – Гурға басып кіріп, Ғиясатдинді тұтқынға алды. Ғиясатдин Мұхаммедтің билігін мойындауға келісті. Мұхаммед II 1207 жылы Самарқанды Қарахитайлардан, 1210 жылы Табаристанды Бавандидтерден және Трансоксиананы Батыс Қараханидтерден басып алды. Ол кеңею саясатын ұстанды және 1211 жылы Батыс Қараханидтерден Ташкент пен Ферғананы, ал Гуридтер мен Әзірбайжан Атабегтерінен Мақран мен Белуджистанды жаулады, олар оның вассалдарына айналды. Ол 1212 жылы Батыс Қараханидтерді және 1215 жылы Гуридтерді жойды, олардың қалған аумақтарын өзіне қосты. 1212 жылы Самарқанда көтеріліс болды, нәтижесінде он мыңнан сегіз мыңға дейін Самарқанда тұратын хорезмдіктер қаза болды. Мұхаммед кек ретінде қаланы тонады және Самарқанның он мың азаматын өлімге жіберді. 1217 жылға қарай ол Жахтартес өзенінен Парсы шығанағына дейінгі барлық жерді басып алды. Ол өзін шах деп жариялап, Бағдад халифасынан ресми мойындауды талап етті. Халифа ан-Насир оның талабын қабылдамағандықтан, Ала ад-Дин Мұхаммед әскер жинап, ан-Насирді құлату үшін Бағдадқа аттанды. Бірақ Загрос тауларын кесіп өтетін кезде шахтың әскері қарлы боранға тап болды. Дипломатиялық қарым-қатынасты сақтау үшін Шыңғыс шахқа үш елші жіберіп, оған губернатордың іс-әрекеттерінен бас тартуға және оны монғолдарға жазалау үшін тапсыруға мүмкіндік берді. Шах елшіні өлімге жіберді (кейбір дереккөздерде бір адам, ал кейбіреулері үшеуі де өлтірілгендігі айтылады) және бірден монғол саудагерлерін (мұсылман және монғолдарды) өлімге жіберіп, олардың тауарларын тәркіледі. Бұл оқиғалар Шыңғысты 1219 жылы Жахтартесті кесіп өтіп, Самарқан, Бұхара, Отрар және басқа қалаларды тонаған 100 000-150 000 адамнан тұратын күштермен жауап беруге итермеледі. Мұхаммедтің астанасы Ургенч те көп ұзамай соған ілесіп кетті. Ала ад-Дин Мұхаммед Хорасанға қашып, кейінірек Каспий теңізіндегі Абаскун портына жақын аралда плевриттен қайтыс болды.

After his father Tekish died, Muhammad succeeded him. Right after his accession, however, his domains were invaded by the two Ghurid brothers Ghiyath al Din Ghori and Mu'izz al Din. Within weeks, the two brothers had moved their armies westwards into Khorasan. Once they had captured Nishapur, Mu'izz al Din was sent on an expedition towards Ray, but he let his troops get out of control and got little further than Gurgan, earning criticism from Ghiyath which led to the only reported quarrel between the brothers. Ghiyath died at Herat in 1203 after months of illness. Muhammad II used this opportunity to invade the domains of the Ghurid Empire, and besieged Herat. Mu'izz, however, managed to repel him from Herat and then pursued him to Khwarezm, besieging Gurganj, his capital. Muhammad desperately requested aid from the Kara Khitan Khanate, who sent an army to aid Muhammad. Mu'izz, because of the pressure from the Kara Khitans, was forced to relieve the siege and retreat. However, on his way to his domains in Ghur, he was defeated in Battle of Andkhud in 1204. Mu'izz al Din was later assassinated in 1206, throwing the Ghurid Empire into a civil war. During the civil war, Ghiyath al Din Mahmud managed to emerge victorious. However, Ghiyath's Turkic general Taj al Din Yildiz seized Ghazni from the Ghurid rulers of Bamiyan, but shortly recognized the authority of Ghiyath. Ghiyath, not glad about Tajuddin controlling Ghazni, and not daring to leave Ghur unprotected, requested help from the Muhammad II. Muhammad, however, instead invaded the domains of Ghiyath, capturing Balkh and Tirmidh. However, during his invasion he was captured by the Kara Khitan Khanate. Thirteen months later, Muhammad was freed from captivity, and once again invaded the domains of Ghiyath, and captured Herat. Muhammad then invaded the Ghurid heartland of Ghur, and captured Ghiyath. Ghiyath then agreed to recognize Muhammad's authority. Muhammad II then captured Samarkand in 1207 from the Kara Khitay, Tabaristan in 1210 from Bavandids and Transoxiana from Western Karakhanids. He pursued expansionist policy and conquered Tashkent and Fergana from Western Karakhanids and regions of Makran and Balochistan from Ghurids and Atabegs of Azerbaijan become his vassals in 1211. He finally destroyed Western Karakhanids in 1212 and Ghurids in 1215 annexing with their remainder territories. During 1212 the city of Samarkand revolted killing 8,000–10,000 Khwarezmians living there. Muhammad, in retaliation, sacked the city and executed 10,000 citizens of Samarkand. By 1217, he had conquered all the lands from the river Jaxartes to the Persian Gulf. He declared himself shah and demanded formal recognition from the caliph in Baghdad. When the caliph an Nasir rejected his claim, Ala ad Din Muhammad gathered an army and marched towards Baghdad to depose an Nasir. However, when crossing the Zagros Mountains, the shah's army was caught in a blizzard. Trying to maintain diplomacy, Genghis sent an envoy of three men to the Shah, to give him a chance to disclaim all knowledge of the governor's actions and hand him over to the Mongols for punishment. The shah executed the envoy (again, some sources claim one man was executed, some claim all three were), and then immediately had the Mongol merchant party (Muslim and Mongol alike) put to death and their goods seized. These events led Genghis to retaliate with a force of 100,000 to 150,000 men that crossed the Jaxartes in 1219 and sacked the cities of Samarkand, Bukhara, Otrar and others. Muhammad's capital city, Urgench, followed soon after. Ala ad Din Muhammad fled and sought refuge in Khorasan, and later died of pleurisy on an island in the Caspian Sea near the port of Abaskun some weeks later.