Кіріспе
Алтын Орда ханы (1380-1396), Шыңғыс ханның ұрпағы Тоқтамыш (Түркі/Қыпшақ және;;; 1342 – 1406) – Алтын Орда ханы, Көк Орда мен Ақ Орданы бірыңғай мемлекетке біріктіруге ұзаққа сонарлық сәттілікке қол жеткізген. Тоқтамыш Боржигин әулетінен шыққан, оның тегі Шыңғыс ханға дейін жетеді. Жастық шағының көп бөлігін әкесінің туысы Ұрыс хан мен оның ұлдарына қарсы күресте өткізген Тоқтамыш түрік-моңғол сардары Тимурдан көмек сұрады, оның көмегімен ол өзінің жауларын жеңіп алды. Тоқтамыш Алтын Орданың даулы кезеңінде билікке келді, ол ұзақ жылдар бойы бөліну мен ішкі қақтығыстардан қатты әлсіреген еді. Қашқыннан бастап, Тоқтамыш Алтын Орданың екі жағында да билігін нығайтып, қуатты монархқа айналды. Өзінің жетістіктеріне және әскер күшінің, байлығының артуына ынталанған Тоқтамыш Ресей князьдықтарына әскери жорыққа шығып, 1382 жылы Мәскеуді тонады. Ол татар-моңғол үстемдігін Ресейдің бағыныштылары үстінен қайта орнатты және салық төлеуді жаңартты. Тоқтамыштың билігіндегі шешуші кезең – бұрынғы қорғаушысы Тимурдың Алтын Ордаға басып кіруі және Тоқтамышты екі рет жеңіске ұшыратуы болды. Алтын Орданың ауыр жеңілісі Тоқтамыштың барлық бұрынғы жетістіктерін жойды және соңында оның құлауына әкелді. Тоқтамыш көбінесе Алтын Орданың соңғы ұлы ханы деп еске алынады.
Tokhtamysh (Turki/Kypchak and ; ; ; c. 1342 – 1406) was Khan (ruler) of the Golden Horde, who briefly succeeded in consolidating the Blue and White Hordes into a single polity. Tokhtamysh belonged to the House of Borjigin, tracing his ancestry to Genghis Khan. Spending most of his younger years fighting against his father's cousin Urus Khan and his sons, Tokhtamysh sought help from the Turco Mongol warlord Timur, with whose help he succeeded in defeating his enemies. Tokhtamysh rose to power during a tumultuous period in the Golden Horde, which was severely weakened after a long period of division and internecine conflict. From a fugitive, Tokhtamysh had become a powerful monarch, quickly solidifying his authority in both wings of the Golden Horde. Encouraged by his success, as well as the growth of his manpower and wealth, Tokhtamysh went on a military expedition to the Russian principalities, sacking Moscow in 1382. He reasserted the Tatar Mongol hegemony over its Russian vassals and brought about the recommencement of tribute payments. A turning point in Tokhtamysh's rule was the military confrontations with his former protector Timur, who invaded the Golden Horde and defeated Tokhtamysh twice. Crushing defeats for the Golden Horde undid all of Tokhtamysh's previous achievements and ultimately led to his destruction. Tokhtamysh has often been called the last great ruler of the Golden Horde.
Шығу тегі
Мұғиз әл-ансаб пен Тауарих-и гузида-и нусрат наманың толық шежірелеріне сәйкес, Тоқтамыш – Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошидің он үшінші ұлы Туқа Тимурдың ұрпағы болған. Олар мынадай текті атап көрсетеді: Тоқтамыш, Туй Хваджаның ұлы, Құтлық Хваджаның ұлы, Қуюнчақтың ұлы, Саришаның ұлы, Ұруң Тимурдың ұлы, Туқа Тимурдың ұлы, Жошидің ұлы. Мұғин ад Дин Натанзидің (бұрын "Искандардың аты жоқ жазушысы" деп белгілі болған) мәліметінше, Тоқтамыштың анасы – Хоңгират тайпасынан шыққан Құтан Күншек. Бұрынғы зерттеулер Натанзидің Урус хан мен, оның ізінен Тоқтамышты Жошидың ұлы Орданың ұрпақтары деп көрсетуіне сүйенген. Бұл жаңылыс көзқарас біртіндеп, ең алдымен Тоқтамыш үшін, содан кейін Урус үшін жойылды. Урус пен Тоқтамыш көбінесе қарындас және іні немере ретінде сипатталғанымен, шындығында олар төртінші туысқандар еді.
Урус ханға қарсылық
Тохтамыштың әкесі, Туй Хуажа, Маңғышлақ түбегінің жергілікті билеушісі болған. Ол Алтын Орданың дәстүрлі астанасы Сарайды басып алу жорығына, Сигнақ қаласында орналасқан бұрынғы Орда улусының ханы Урус әміршісінің әскеріне қосылудан бас тартты. Өз билігіне қарсылық білдіруден сақтанып, Урус Туй Хуажаны өлімге кесті. Жас Тохтамыш қашып кетіп, кейін әкесінің өлтірушісіне бағынды, бірақ жастығына байланысты кешірілді. 1373 жылы, Урус Сарайда өзін бекітіп жатқанда, Тохтамыш Урус қарсыластарының тобын жинап, Сигнақта өзін хан етіп тағайындауға тырысты. Урус дереу оларға қарсы жорыққа шықты, Тохтамыш қайта қашып, бірақ қайта оралып, бағынып, тағы да кешірілді. 1375 жылы Урус Сарайды басып алғанда, Тохтамыш тағы да қашуға мүмкіндік алды. Ол 1376 жылы Тимур (Тамерлан) сарайына паналады. Тимурдың құрметіне ие болып, қолдауын алған Тохтамыш 1376 жылы Сырдариядағы Отрар мен Сайрамға орналасты, Урус ханның территориясына шабуыл жасады. Урус ұлы Қутлуқ Буқа Тохтамышқа шабуыл жасап, жеңіске жетті, бірақ өзі қаза тапты. Тохтамыш тағы да Тимурға қашып барып, әскерімен оралып, жауларымен күресті. Бірақ ол тағы да жеңілді, бұл жолы Урус ұлы Тоқтақиядан. Жараланған Тохтамыш Сырдарияны жүзіп өтіп, тағы да Тимурдың сарайына, Бұхараға барды. Мұнда ол Урус оны қуа келе жатқанын білді, жақын арада Урус елшілері келіп, Тохтамышты ұстап беруді талап етті. Тимур бұған бас тартты және Урусқа қарсы күшін жинады. 1376-1377 жылдардың қысында үш айлық тұрған соң, Урус үйіне қайтты, ал Тимурдың әскерлері Отрарды басып алды. Урус қайтыс болғанын естіген Тимур Тохтамышты жаңа хан деп жариялап, өзінің астанасы Самарқанға оралды.
Билікке көтерілу
Урус ханның орнын екі айдан кейін қайтыс болған ұлы Тоқтақия, содан кейін тағы бір ұлы Тимур Малик басқарды. Бұрынғысы сияқты, Тохтамыш Урус ұлымен күресте көп сәттілікке жете алмады және Тимур Малик оны оңай жеңді. Тохтамыш тағы да Тимурдың сарайына қашып келді. Тимур Малик уақытын ішімдік пен ләззатқа кетіріп, маңызды істерді елемейтінін және халқының ашуланғанын, Тохтамыштан билік тілейтінін естіген Тимур өз әскерін Сауран мен Отрарға жіберді, олар қарсылықсыз берілді. Сигнаққа қарай жылдамдап, олар Қараталда жауды жеңіп, 1379 жылы өз әмірлері сатқан Тимур Маликті тұтқындап, өлімге кесті. Тохтамыш Сигнақта хан етіп тағайындалды және жыл бойы билігін нығайтып, келесі мақсаты – Сарайды алу үшін күшін жинады. 1380 жылы Тохтамыш батысқа қарай жорық жасады, Сарайды және Алтын Орданың орталық және батыс бөліктерін басып алуға ниеттенді. Оның әскери күші бұрынғы билеушісі Қаған Бегті Шибан улусында және Қаған Бегтің туысы, биліктегі хан Ғараб Шаһты қорқытып, оларды Тохтамышқа мойынсұндырды. Сарайда хан болғаннан кейін, ол Алтын Орданың батыс бөлігінің иесі, күшті беглербег Мамайды жою үшін Волганы кесіп өтті. Сол жылдың басында Куликово шайқасында орыстардан жеңілгенінен және қуыршақ ханы Тұлақтың қазасынан әлсіреген Мамай, 1381 жылдың күзінде Калка өзенінде Тохтамыштан жеңілді. Тохтамыш Мамайдың бірнеше әмірлерін өз жағына тартып алғаннан кейін осы жеңіске қол жеткізді. Мамай Қырымға қашып кетті, бірақ Тохтамыштың агенттері оны 1380 жылдың соңында немесе 1381 жылдың басында қуып жетіп, жойды. Қашқын болған Тохтамыш құдіретті монархқа айналды, екі он жылдан астам уақыттан бері Алтын Орданың екі жартысын (қанаттарын) билеген алғашқы хан болды. Бір жылдан астам уақыттың ішінде ол өзін солтүстік (шығыс) қанаттың, бұрынғы Орда улусының (кейбір парсы деректерінде Ақ Орда, ал түркі тілдерінде Көк Орда деп аталады) иесі етіп, содан кейін оңтүстік (батыс) қанаттың, Бату улусының (кейбір парсы деректерінде Көк Орда, ал түркі тілдерінде Ақ Орда деп аталады) иесі етті. Бұл Алтын Орданың мәртебесін ұзақ жылдар бойы бөлініс пен ішкі қақтығыстардан кейін қайта жаңғыртуға мүмкіндік берді. Тохтамыш билігін даналықпен және сақтықпен нығайта бастады. 1381 жылдың басында ол Қырымдағы генуэздермен бейбітшілік орнатып, тұрақты табыс көзін қамтамасыз етті. Ол сондай-ақ әмірлер мен тайпа басшыларының қолдауын алу үшін оларға бұрын берілген жеңілдіктерді растады.
Мәскеуге қарсы науқан
Өзінің табысы, сондай-ақ күші мен байлығының артуы Тохтамышты алғашында қақтығыс іздемей, орыс княздіктеріне бет бұрды. Сол сияқты, Владимир-Суздальдің Ұлы князі Дмитрий Донской Куликово шайқасында Мамайды ауыр жеңіліске ұшыратқан болатын, және тағы да үлкен әскер жинау қиын болғандықтан, жаңадан соғысқа түсуге құштар емес еді. Ол Тохтамышты жаңа хан және оның билеушісі ретінде мойындады, бірақ бай сыйлықтар жіберсе де, Дмитрий алым-салық төлеуден жалтарды. Тохтамыштың елшісі Ақ Хожа орыс князьдерін хан сарайына шақырып, олардың иеліктерінің растамаларын беруге келгенде, халықтың зор қарсылығына тап болды, сондықтан Нижегородқа жеткен соң кері қайтты. Тохтамыш 1382 жылы соғысқа дайындалды. Жауын күтпеген жерден шабуылдау ниетімен, ол алдымен Волгадағы орыс саудагерлерін тұтқындап, тонауға және олардың кемелерін тәркілеуге бұйрық берді. Ол барлық әскерімен өзеннен өтіп, жасырын түрде ілгерілеуге тырысты, бірақ көп назар аударды. Ханға жақын болу үшін Рязань князі Олег Иванович Ока өзеніндегі броды көрсетіп, ханның қарамағына өтті. Нижегород князі Дмитрий Константинович те мойынсұнып, ұлдары Василий мен Семенді Тохтамыштың жорығына жол көрсетушілер ретінде жіберді. Мәскеу князі Дмитрий мойынсұнбады, бірақ литва князі Остей басқаруындағы мықты гарнизонды астанасында қалдырып, Костромаға қашып, онда үлкен күштер жинауға үміттенді. Серпуховты алғаннан кейін Тохтамыш әскері 1382 жылдың 23 тамызында Мәскеуге жетіп, оны қоршады. Үш күннен кейін Нижегородтық Василий мен Семен қала тұрғындарын алдап, оларды қарсылық көрсетпеуге көндірді, ал Тохтамыш әскері қалаға шабуыл жасап, оны қырғынға ұшыратты, тонады және билеушісінің бағынбауы үшін толығымен қиратты. Жорық барысында моңғолдар бағындырған басқа қалалар Владимир, Звенигород, Юрьев, Переяславль-Залесский, Дмитров, Коломна және Можайск болды. Қайтып келе жатқанда Тохтамыш Рязаньді де талқандады, князьдің көмегіне қарамастан.
Ресей княздіктерімен кейінгі қарым-қатынастар
Орыс княздары бағынып, олардан алым-салық қайта алынғаннан кейін Тоқтамыш оларға қатысты кешірімді саясат ұстанды. Дмитрий Московский Олег Ивановичтің Тоқтамышқа қарсы Мәскеуге қарсы қимылдары үшін Рязаньді қиратты, бірақ оның зардабын көрмеді. Тверь князі Михаил Александрович Владимирдің Ұлы князі болып тағайындалды және ұлы Александрмен бірге Тоқтамыш сарайына келді, бірақ Тоқтамыш Дмитрийді тез кешіргендіктен, Ұлы княздыққа иелік ете алмады. Дмитрий бағынды, үлкен ұлы Василий Дмитриевичті кепіл ретінде берді және 1383 жылы уәдесін орындап, алым төлеуге міндеттенді. Сол жылы Нижний Новгород князі Дмитрий Константинович қайтыс болғанда, Тоқтамыш оның інісі Борис Константиновичке осы княздықты берді, ал Суздальді Дмитрийдің ұлдары Семен мен Василийге бөлді. 1386 жылы Тоқтамыш сарайында кепілде болған Дмитрийдің ұлы Василий Молдавияға қашып, Литва арқылы Мәскеуге жетті. Шиеленіс болғанына қарамастан, Мәскеу ешқандай салдарға ұшырамады. Керісінше, 1389 жылы Дмитрий өсиеті бойынша ұлы Василийге Владимир Ұлы княздығын қалдырғанда, Тоқтамыш оны елшісі Шейх Ахмад арқылы бекітті. Суздаль княздары Семен мен Василий ағалары Бористі Нижний Новгородтан қуды, бірақ ол Тоқтамышты іздеп тауып, 1390 жылы ханнан жаңа бекітумен оралды. Орыс сарбаздары кейіннен Тоқтамышқа Орта Азияда қызмет етті. 1391 жылы Тоқтамыш қолбасшысы Бег Тутты Вятканы шабуылдауға жіберді, бұл Волгадағы қарақшылар – Ушкуиньиктердің шабуылына жауап болды; бірақ қарақшылар Болгар аймалына кек алу үшін шабуыл жасады. Осы және басқа да қауіптерге қарсы ынтымақтастық іздеген Тоқтамыш Мәскеу князі Василий I-ді лагерінде қабылдады және княздердің наразылығына қарамастан, оған Нижний Новгородты берді. 1382 жылы Мәскеуді шабуылдағанына қарамастан, Тоқтамыш соңында оның билігі мен байлығын арттырып, оны басқа орыс және кейіннен моңғол мемлекеттерін бағындыру жолына қойды.
Тимурмен алғашқы қақтығысы
1383 жылы Тимурдың Парсыдағы мәселелермен айналысып жатқанын пайдаланып, Тохтамыш Хорезмдегі жартылай тәуелсіз Суфи әулетінің үстінен Алтын Орданың билігін қайта орнатты, бұл бұрынғы меценатын ашуландырмағандай көрінді. Әмірлерінің олжа алуға пайдалы науқандар ұйымдастыру туралы талаптарымен және алдыңғыларының дәстүрлі амбицияларымен жетелеумен, Тохтамыш 1384-1385 жылдардың қысында үлкен күшпен (5 тумен, 50 000 әскер) Кавказды кесіп өтіп, Жалайыр Әзірбайжанына шабуыл жасады. Ол астана Табризді шабуылмен алып, көршілес аймақты он күн бойы қиратты, содан кейін 200 000-ға жуық құл, оның ішінде Парскахайк, Сюник және Арцах аудандарынан мыңдаған армянмен бірге олжасымен қайтты. Жалайыр әлсіздігін пайдалану немесе Алтын Орданың аймаққа енуіне жол беруді болдырмау үшін Тимур 1386 жылы Әзірбайжанды жаулап алды. 1386-1387 жылдары Тохтамыш таудан өтіп, оған бет алған кезде, Тимур жақын жердегі Қарабақта қыстады. Күтпеген шабуылға ұшырап, дерлік жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Тимурдың қолбасшылары бірігіп, Тимурдың ұлы Мираншах бастаған уақтылы күштердің көмегімен Тохтамыштың шабуылын тойтарды. Тимур Тохтамыштың тұтқынға алынған сарбаздарына үлкен мейірімділік көрсетіп, оларды тамақтандырып, киіндіріп, үйлеріне қайтуға рұқсат берді. Бұл Шыңғыс ханның ұрпағына деген құрмет пе, әлде қажетсіз қақтығысты болдырмауға жасалған әрекет пе, белгісіз. Жеңіліске ұшырағаннан кейін және жаулықты басуға бағытталған хабарламаға қарамастан, Тохтамыш бұрынғы қорғаушысын ашуға тырысты. Тимур Парсыда болған кезде, 1387-1388 жылдардың қысында Тохтамыш Орталық Азияны басып алды, оның әскерлерінің бір бөлігі Сауранды қоршады, ал екінші бөлігі Хорезм арқылы Бұхараны қоршауға өтті. Тимурдың қолбасшылары Самарқандты және басқа қалаларды Тохтамыштың күтілетін шабуылынан қорғауға дайындалды, ал Тимур өзі 1388 жылдың ақпанында негізгі күштерімен Шираздан Самарқандқа қайтты. Жаудың қозғалысын білген Тохтамыштың әскері кері шегінді. Тимур енді Тохтамышпен күрделі күрестің болмайтынына көз жеткізді. Ол Тохтамышпен келісімде болғандықтан Хорезмнің Суфи әулетін құлатты және 1388 жылы оның астанасы (ескі) Гурганжды толығымен қиратты. Өзінің жеңілгенін сезіне отырып, Тохтамыш Тимурға қарсы коалиция құруға тырысты, Тимурдың күшіне алаңдаған көршілес билеушілерге (Мәмлүк сұлтаны Барқұқ қоса) жүгінді. Тохтамыш 1388 жылы Сауранды қайта басып алуға тырысты, 1389 жылдың қаңтарында Тимур оны ығыстырды, бірақ сол жылдың соңында Сауранға тағы бір шабуыл жасады. Бұл да сәтсіз аяқталды, бірақ Тохтамыштың әскері аймақты тонады және Яси қаласын (қазіргі Түркістан) тонады, Тимур Тохтамыштың алғы шебін жеңіп, Сір-Дарияны оның қуып жететін үшін кесіп өткенде қауіпсіз жерге шегінді. Тимур Сигнақты басып алды, бірақ кейін Тохтамыштың шығыстағы одақтастарына назар аударды.
Алтын Ордаға Тимуридтердің бірінші шабуылы және оның салдары
Тимур бастамашылықты қолға алып, Тохтамыштың негізгі аумақтарына шешулі шабуыл жасауға бел буған. Үлкен әскер жинап, 1391 жылдың ақпан айында Ташкенттен жолға шықты, Тохтамыштың бейбітшілік туралы өтініштерін елемеді және бұрынғы Орда улусының аумағына басып кірді. Бірақ төрт ай бойы саяхаттап, аң аулаған Тимур солтүстікке қарай шегінген Тохтамышқа жете алмады. Тек Тобол өзенінің бастауына жеткеннен кейін ғана Тимур Тохтамыштың батысқа қарай, Орал арқылы қайта топтасып, өзен арқылы өтуді қорғауға ниеттенгенін білді. Тимур Оралға қарай ілгеріледі және оны өзеннен жоғарырақ жерден кесіп өтті, бұл Тохтамышты Волгаға қарай шегінуге мәжбүр етті, онда ол Қырымнан, Болғардан және тіпті Ресейден күше түсуді күте алатын еді. Бұған жол бермеу үшін Тимур Тохтамышты қуып жетіп, 18 маусымда Кондурча өзенінде шайқасуға мәжбүр етті. Аса қатал шайқас Тохтамыш әскерінің жеңілісімен және оның майданнан қашуымен аяқталды. Көптеген сарбаздары, жау мен Волганың арасында қалғандықтан, тұтқынға түсіп немесе қырғынға ұшырады. Тимур мен оның жеңімпаз әскері бір айдан астам уақыт бойы Волга жағалауында тойлады. Күтпегендей, ол үйге қайту алдында аймақтағы билігін бекітуге тырыспады. Олардың өтініші бойынша Тимур Туқа Тимурдан тараған екі ханзадені – Тимур Құтлуқты (Тұқа Тимурдың ұлы) және Кунче Оғланды (Тұқа Тимурдың әке жағынан інісі), сондай-ақ Мангит әмірін Эдигуды (Тимур Құтлуқтың ана жағынан інісі) қалдырды. Бұл кейде Тимурдың Тимур Құтлуқты хан етіп тағайындауы деп түсіндіріледі, бірақ бұл күмәнді көрінеді: олардың міндеті Тимурид әскері үшін қосымша әскер жинау еді. Тек Кунче Оғлан ғана антқа адал болып, келесі жылы Тохтамыштан кетер алдында жинаған сарбаздарымен бірге Тимурға оралды. Ал Тимур Құтлуқ пен Эдигу өздерінің жеке жолдарын таңдап, Алтын Орданың солтүстік (шығыс) қанатында Тимур Құтлуқты хан деп жариялады. Тохтамыштың қолбасшыларының бірі Бег Пулад (вероятно, Урус ханның немересі), Кондурча шайқасынан қашып, Тохтамыш қаза тапқан деп ойлап, Сарайда өзін хан деп жариялады. Бірақ Тохтамыш тірі қалды және қарсы шабуыл жасау үшін жеткілікті күшке ие болды. Бег Пуладты Сарайдан жеңіп, қуған Тохтамыш оны Қырымға қуып жетіп, Солхатта қоршап алғаннан кейін өлтірді. Қырымда тағы бір талапкер, Тохтамыштың екінші туысы Таш Тимур уақытша Тохтамыштың билігін мойындады, бірақ белгілі бір дербестікті сақтады. Тохтамыш Эдигумен де келісімге келді, оның бағынуын қабылдап, шығыста оған автономды билік берді, бұл Тимур Құтлуқтың беделін әлсіретті. Тохтамыш 1393 жылы Польша королі Владыслав II Ягиеллодан әкесі Литваның Ұлы князі Алгирдас бұрын Алтын Ордадан алған жерлері үшін сыйақы талап етуге өзін жеткілікті күшті сезінді. Оның талаптары қанағаттандырылды. Тохтамыш тағы бір рет Тимуридтерге қарсы коалиция құруға тырысты, Мысыр сұлтаны Баркукқа, Осман сұлтаны Баязит I-ге және Грузия патшасы Георгий VII-ге жүгінді. Тимур Грузияға басып кіру арқылы жауап берді. 1394 жылдың жазында Тимур өзінің әмірлерімен қиындыққа тап болса да, күзде Кавказ арқылы Ширванға шабуыл жасады. Тимурдың жақындауы шабуылшылардың дереу шегінуіне себеп болды.
Алтын Ордаға екінші тимуридтердің шапқыншылығы және оның салдары
Тимур енді Алтын Ордаға екінші жорық қажет деп шешті. Екі тараптан да дипломатиялық қимылдардан кейін Тимур 1395 жылдың наурыз айында зор әскермен Дербентке қарай жол тартты. Өткелден өткен соң Тимурдың әскері Терекке дейінгі аймақты қырып салғаннан кейін Тоқтамыштың әскерімен кездесті. Тимурдың әскері Тоқтамыштың алғы шебін жойғаннан кейін, 1395 жылдың 15-16 сәуірінде негізгі шайқас болды. Төрт жыл бұрынғы Кондурча шайқасы сияқты, бұл да шайқас шамамен тең күштердің қатысуымен қиын күрес болды. Тимур, жауынгердей шайқасқан, дерлік тұтқындалып немесе өлтірілуге айналғанмен, Тоқтамыштың әмірлері арасындағы келіспеушіліктерден кейін тағы да жеңіске жетті. Тоқтамыш солтүстікке, Болгарға, содан кейін Молдавияға қашты. Тимурдың әскерлерінің бір бөлігі оны қуа жете алды, жаудың бір бөлігін Волгада қуып жеңіп, оларды суға итерді; Тимурдың жергілікті одақтастары, Урус ханның ұлы Жошид князі Қуйыршұқ бастаған, Волганың сол жағындағы аймақты басып алу үшін ілгері жылды. Тимур Алтын Орданың қалаларын қиратуға кіріспес бұрын, солтүстікке қарай, Елецке дейін барды. Танада ол барлық христиандарды құлдыққа түсіріп, олардың құрылыстарын қиратудан бұрын итальяндық саудагерлерден құнды сыйлықтар алды. 1395-1396 жылдардың қысында ол Черкасия арқылы өтіп, Волга бойындағы қалаларды, (ескі) Астраханнан Сарайға дейін, Гүлістанға дейін тонап, жойды; қалған тұрғындар құлдыққа түсіріліп, "қой секілді айдалып" кетті. Тимур 1396 жылдың көктемінде Дербент арқылы Самарқанға аттанды, олжамен толы, мал-жан және тұтқындармен бірге, саудагерлер, суретшілер мен шеберлермен бірге, Алтын Орданы шаршатып, тонап тастады. Тоқтамыш Тимурдың шабуылынан аман қалды, бірақ оның жағдайы бұрынғыдан нашар болды. Бұзылған астана Сарай Тимурдың қолдауындағы Қуйыршұқтың қолында болды, ал Астрахан және Алтын Орданың шығыс бөліктері Тимур Құтлық пен Едіге билігінде болды, олар тағы да күш біріктірді. Олар көп ұзамай Қуйыршұқты қуды немесе жойды, 1396 немесе 1397 жылы Сарайды басып алды, бірақ 1398 жылы елшілік арқылы Тимурға бағынуын растады. Осы уақытта Тоқтамыш Алтын Орданың оңтүстік-батыс бөлігінде билігін қайта орнатуға кірісті, өзінің туысы Таш Тимурды өлтірді, ол Қырымда хан деп жариялаған еді, және 1397 жылы Каффаны қоршап, генуялықтармен шайқасты. 1397 жылдың соңында немесе 1398 жылдың басында Тоқтамыш қысқа уақытқа қарсыластарын жеңіп, Сарайды және Волга қалаларын басып алды және барлық елшілері арқылы қуанышты хабарламалар жіберді. Бірақ оның табысы ұзаққа созылмады: Тоқтамыш Тимур Құтлықтан жеңіліске ұшырады және алдымен Қырымға қашты, онда ол жаушылықпен кездесті, содан кейін Киев арқылы Литваның Ұлы князі Витаутасқа барды. Витаутас Тоқтамыш пен оның ізбасарларын Вильнюс пен Тракайға жақын жерге қоныстандырды, бірақ олардың көпшілігі оны тастап, Осман сұлтаны Баязит I-нің қызметіне Балқанға кетті. Тоқтамыш пен Витаутас келісімге келді, онда Тоқтамыш Витаутасты бір кезде Алтын Орданың бөлігі болған, қазір Литваға тиесілі Русь жерлерінің заңды билеушісі ретінде мойындады және оған тағын қайтарып алу үшін әскери көмек алу үшін орыс князьдіктерінен алым-салық алуға уәде берді. Мүмкін, келісімде Витаутас хан тағына қайта оралғаннан кейін Русь жерлерінен алым-салық алатыны да айтылған шығар. Витаутас Алтын Орданың жерінде өзін билеуші етіп орнатуды жоспарлаған болуы мүмкін.
Жер аудару
Тимур Құтлық Тохтамыш патшаны Литвадан ұстап беруді талап ету үшін елші жіберді, бірақ Витаутастан: "Мен Тохтамыш патшаны бермеймін, бірақ патша Темір Құтлумен жеке кездесуді қалаймын" деген жауап алды. Витаутас пен Тохтамыш литвалық және моңғолдық әскерлерін Мельстиннің Спайтегі бастаған поляк еріктілерімен бірге бірлескен науқанға дайындады. 1399 жылдың жазында Витаутас пен Тохтамыш үлкен әскермен Тимур Құтлыққа және Эдигуға қарсы аттанды. Ворскла өзенінде олар Тимур Құтлықтың күштеріне тап болды, ол Эдигу күш-жабдықтармен келгенге дейін ұрысты кейінге қалдыру үшін келіссөздер бастады. Осы процесте Тимур Құтлық Витаутасқа мойынсұнуға және оған жыл сайын салық төлеуге келіскенін мәлімдеді, бірақ Витаутастың басқа талаптарын қарастыру үшін үш күндік үзіліс сұрады. Бұл Эдигуге күш-жабдықтарымен келуге жеткілікті уақыт берді. Эдигу литвалық билеушімен тілдесуге құмарлық танытып, өзен арқылы бөлінген кездесу ұйымдастырды. Келіссөздер нәтиже бермеген соң, екі әскер 1399 жылдың 12 тамызында Ворскла өзені шайқасына түсті. Тимур Құтлық пен Эдигу жасаған соңғы шабуыл Витаутас пен Тохтамыш әскерін қоршап алып, оларға ауыр жеңіліс сыйлады. Тохтамыш шайқас алаңынан қашып, Сибірге қарай шығысқа қарай жол тартты, ал Витаутас шайқастан аман қалды, бірақ оның екі туысы соның ішінде жиырмаға жуық ханзада қаза тапты. Бұл жеңіліс Витаутастың Понт даласындағы амбициялық саясатына нүкте қойды.
Өлім
Тохтамыштың жағдайына орай, ол Алтын Орданың аумағы арқылы Сибірдің шет аймақтарына қарай жол тартты. 1400 жылы ол аймақтың бір бөлігін бақылауына алды, ал 1405 жылы Эдигумен жаңа ғана дауласқан, бұрынғы қорғаушысы, жау болған Тимурмен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты. Алайда, 1405 жылдың ақпанында Тимурдың қайтысы кез келген келісімге келу мүмкіндігін жоққа шығарды. Осы кезеңде Тохтамыш Едигу мен оның қуыршақ ханы Шади Бегтің ашуын қоздырды. 1400 мен 1406 жылдар аралығында Едигу Тохтамышпен он алты рет шайқасқан делінеді. Соңғы шайқаста Тохтамыштан жеңілгеннен кейін, Едигу Тохтамышты ашыққа шығарып, 1406 жылдың соңында (немесе 1407 жылдың басында) Тюмень маңында садақ пен найза арқылы өлтіру үшін өзінің қайтыс болғаны туралы қауесет таратып, оны алдады. Хан Шади Бег Тохтамыштың өліміне жауапкершілікті қабылдады немесе оған жауапкер деп есептелді, ал кейбір деректерде Эдигу немесе оның ұлы Нур ад Дин кінәлі деп айтылады.
Мұра
1380-1381 жылдары Алтын Орданы қайта біріктіргенде Тохтамыш оны екі онжылдық соғыстардан кейін қайта жандандырып, тұрақтандыруға уәде берді. Ол моңғол жазуымен монета шығарған Алтын Орданың соңғы ханы болды. 1382 жылы Мәскеуді басып алуы, екі жыл бұрынғы Куликово шайқасында Алтын Орданың Ресей князьдіктеріне үстемдігіне келген нұқсанды өтеді. Соңынан Әзірбайжанға жасалған жорық, бұрынғы хандардың осы аймақты жаулап алу немесе пайдалану ниеттерін жалғастырды. 1385 жылы Тохтамыш билігінің шыңына жетті және оның болашағы, сондай-ақ Алтын Орданың болашағы да жарқын көрінді. Бірақ, бұрынғы қорғаушысы Тимурмен қарым-қатынасты күшейтіп, оған қарсы шығуы, оның барлық жетістіктерін жоюға және өзінің құлдырауына әкелді. Одақтастар іздеп, Мәскеуді әлсіреткен соң, 1389 жылы Владимир Ұлы княздігін Мәскеу князіне мұрагерлік етіп беруге және 1393 жылы Нижний Новгородты иеленуге рұқсат беріп, оны нығайтты. Сол сияқты, ол Литваға Алтын Орданың ішкі істеріне араласуға және хандарды тағайындау мен қуғынға салуға, олардың ішінде Тохтамыштың ұлдары да болды, келесі ондаған жылдарға мүмкіндік берді. Алайда, бұл одақтар Тохтамышты құтқара алмады, оның билігі Тимурдың 1391 және 1395-1396 жылдары Алтын Орданың орталық аймақтарына жасаған екі шабуылынан ауыр үлкен соққы алды. Бұл Тохтамышты қарсы хандармен күреске итерді, соңында оны толығымен елден қуды және 1406 жылы Сібірде өлімге жеткізді. Тохтамыш ханның билігін нығайту әрекеті одан кейін ұзаққа соқпады, көбінесе оның жауы Эдиге әсерінен болды; бірақ 1411 жылдан кейін ол Алтын Орданың ыдырауымен аяқталған тағы бір ұзақ азаматтық соғысқа жол берді. Сонымен қатар, Тимурдың Алтын Орданың маңызды қалалық орталықтарын, сондай-ақ итальяндық Тана колониясын қиратуы, саудаға негізделген экономикаға ауыр және соққы берді, оның болашақ гүлденуі мен өмір сүру перспективаларына кері әсер етті.