Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1256–1335 жылдар аралығындағы Моңғол империясынан бөлініп шыққан хандық.
1256–1335 breakaway khanate of the Mongol Empire
Ілханат немесе Ілханидтер (ایلخانان) билеген, моңғолдарға Хүлегу Улусы деп белгілі болған Ілханат хандығы, Моңғол империясының оңтүстік-батыс бөлігінде құрылған моңғол хандығы еді. Ілханидтер мемлекеті ресми түрде Иран жері немесе жай ғана Иран деп аталды. Ол Толуидің ұлы және Шыңғыс ханның немересі Хүлегу, 1259 жылы бауыры Мөңке хан қайтыс болғаннан кейін Моңғол империясының Батыс Азия бөлігін мұраға алғаннан кейін құрылды. Ілханаттың негізгі аумағы қазіргі Иран, Әзірбайжан және Түркия мемлекеттерінің құрамына кіреді. Ең кеңейген кезеңінде Ілханатқа қазіргі Ирак, Сирия, Армения, Грузия, Ауғанстан, Түрікменстан, Пәкістан, қазіргі Дағыстанның және Тәжікстанның бір бөліктері де кірді. Кейінгі Ілханид билеушілері, 1295 жылы Ғазаннан бастап, ислам дініне көшті. 1330 жылдары Ілханатқа қара өлім (қара оба) қырыны келді. Соңғы ілхан Әбу Саид Баһадүр хан 1335 жылы қайтыс болды, одан кейін Ілханат ыдырады. Ілханид билеушілері, ирандықтар болмаса да, өздерінің билігін ирандық тарихпен байланыстыруға тырысты және моңғолдарды Сасани империясының (224–651) мұрагерлері ретінде көрсету үшін тарихшыларды жалдады.
The Ilkhanate or Il khanate, ruled by the Il Khans or Ilkhanids (ایلخانان), and known to the Mongols as Hülegü Ulus , was a Mongol khanate established from the southwestern sector of the Mongol Empire. The Ilkhanid realm was officially known as the Land of Iran or simply Iran. It was established after Hülegü, the son of Tolui and grandson of Genghis Khan, inherited the West Asian part of the Mongol Empire after his brother Möngke Khan died in 1259. The Ilkhanate's core territory lies in what is now part of the countries of Iran, Azerbaijan, and Turkey. At its greatest extent, the Ilkhanate also included parts of modern Iraq, Syria, Armenia, Georgia, Afghanistan, Turkmenistan, Pakistan, part of modern Dagestan, and part of modern Tajikistan. Later Ilkhanid rulers, beginning with Ghazan in 1295, converted to Islam. In the 1330s, the Ilkhanate was ravaged by the Black Death. The last ilkhan, Abu Sa'id Bahadur Khan, died in 1335, after which the Ilkhanate disintegrated. The Ilkhanid rulers, although of non Iranian origin, tried to advertise their authority by tying themselves to the Iranian past, and they recruited historians to present the Mongols as heirs to the Sasanian Empire (224–651).
Анықтама
Тарихшы Рашид әл-Дин Хамаданидің мәліметінше, Хубилай хан Хюлегу Арик Бекені жеңгеннен кейін оған "илхан" атағын берді. Бұл жердегі "илхан" термині "тайпа ханы, улус ханы" деген мағынаны білдіреді, ал бұл төменгі хан титулы Моңке хан мен оның ізбасарларына Моңғол империясының Ұлы хандары ретінде бағынуды көрсетеді. Хулагу ұрпақтары және кейін Персиядағы басқа Борджигин княздары "илхан" атағын 1260 жылдан кейін ғана қолдана бастады.
According to the historian Rashid al Din Hamadani, Kublai Khan granted his brother Hülegü the title ilkhan after Hülegü's defeat of Ariq Böke, another brother. The term ilkhan here means "khan of the tribe, khan of the ulus", and this lesser khanship refers to the initial deference to Möngke Khan and his successors as Great Khans of the Mongol Empire. The title ilkhan carried by the descendants of Hulagu and, later, other Borjigin princes in Persia, does not appear in the sources until after 1260.
Шығу тегі
Хоразмның Мұхаммед II монғолдар жіберген саудагерлер тобын өлтіруге бұйрық бергенде, 1219 жылы Шыңғыс хан Ануштегин әулетіне соғыс жариялады. 1219-1221 жылдары монғолдар империяны басып алып, ірі қалалар мен халық тығыз қоныстанған орталықтарды жаулады. Иранды Жебе мен Субутай басқарған монғол жасағы қиратты, аймақты ойран қалдырды. Трансоксиана да шапқыштардан кейін монғолдардың бақылауына көшті. Мұхаммед II-нің ұлы Жалал ад-Дин Мингбурну Үндістанға қашқаннан кейін шамамен 1224 жылы Иранға оралды. Әкесінің империясынан қалған түркі мемлекеттері Жалалға адалдықтарын білдірді. Ол Орталық Парсыны монғолдардың басып алуына қарсы тұрды. Бірақ 1231 жылы Ұлы хан Өгедей жіберген Чормақан әскері Жалал ад-Динды жеңіп алды. Монғол жорығы кезінде Әзірбайжан және Фарс пен Керман әулеттері өз еріктерімен монғолдарға бағынып, салық төлеуге келісті. Батыста Хамадан мен Парсының қалған бөлігін Чормақан қорғады. 1234 немесе 1236 жылы монғолдар Армения мен Грузияға шапты, 1238 жылы Грузия патшалығын жаулады. Келесі жылы сельджуктардың билігіндегі Багратид Армениясының батыс бөліктеріне шабуыл жасады. 1237 жылға қарай Монғол империясы Парсыны (қазіргі Әзірбайжанды қоса алғанда), Арменияны, Грузияны (Аббасид Ирағы мен Исмаили бекіністерін қоспағанда), сондай-ақ Ауғанстан мен Кашмирдің барлық аймақтарын бағындырды. 1243 жылы Кёсе Дағ шайқасынан кейін Байжу басқарған монғолдар Анатолияны басып алды, ал Рум Сәлжұқ сұлтандығы мен Трапезонт империясы монғолдардың қарауына өтті. 1236 жылы Өгедей Ұлы Хорасанды қалпына келтіруге және Герат қаласын қайта жаңғыртуға бұйрық берді. Монғол әскери басшылары көбінесе қазіргі Әзірбайжандағы Муған жазығында орналасты. Монғолдардың қаупін сезінген Мосул мен Киликия Армян патшалығының билеушілері Ұлы ханға бағынды. Чормақан Транскавказияны монғол әскери иерархиясы негізінде үш округке бөлді. Грузияда халық уақытша сегіз туменге бөлінді. 1244 жылы Гүюк хан Парсыдағы округтерден түсім жинауды тоқтатты және басқаларына салық жеңілдіктерін ұсынды. 1251 жылы губернатор Аргун Ақаның шағымы бойынша Мұңке хан ортог саудагерлеріне (монғолдармен келісімшарт жасасқан мұсылман саудагерлеріне) және дворяндарға релелік станцияларды және қара халықты зорлықпен пайдалануға тыйым салды. Жаңа халық санағын өткізуді бұйырды және Монғол билігіндегі Батыс Азиядағы әрбір адам мүлкіне қарай салық төлеуі керек екенін жариялады. Парсы Аргунның басшылығымен төрт округке бөлінді. Мұңке хан Картидтерге Герат, Джам, Пушанг (Фушанж), Гор, Хайсар, Фируз-Кух, Гарджистан, Фарах, Систан, Кабул, Тирах және Ауғанстанды басқару құқығын берді.
When Muhammad II of Khwarazm ordered a contingent of merchants, dispatched by the Mongols, to be killed, Genghis Khan declared war on the Anushtegin dynasty in 1219. The Mongols overran the empire, occupying the major cities and population centers between 1219 and 1221. Iran was ravaged by the Mongol detachment under Jebe and Subutai, who left the area in ruin. Transoxiana also came under Mongol control after the invasion. Muhammad II's son Jalal ad Din Mingburnu returned to Iran in c. 1224 after fleeing to India. The rival Turkic states, which were all that remained of his father's empire, quickly declared their allegiance to Jalal. He repulsed the first Mongol attempt to take Central Persia. However, Jalal ad Din was overwhelmed and crushed by Chormaqan's army sent by the Great Khan Ögedei in 1231. During the Mongol expedition, Azerbaijan and the southern Persian dynasties in Fars and Kerman voluntarily submitted to the Mongols and agreed to pay tribute. To the west, Hamadan and the rest of Persia was secured by Chormaqan. The Mongols invaded Armenia and Georgia in 1234 or 1236, completing the conquest of the Kingdom of Georgia in 1238. They began to attack the western parts of Bagratid Armenia, which was under the Seljuks, the following year. By 1237 the Mongol Empire had subjugated most of Persia (including modern day Azerbaijan), Armenia, Georgia (excluding Abbasid Iraq and Ismaili strongholds), as well as all of Afghanistan and Kashmir. After the battle of Köse Dağ in 1243, the Mongols under Baiju occupied Anatolia, while the Seljuk Sultanate of Rûm and the Empire of Trebizond became vassals of the Mongols. In 1236 Ögedei commanded Greater Khorasan to be restored and the city of Herat repopulated. The Mongol military governors mostly made camp in the Mughan plain in what is now Azerbaijan. Realizing the danger posed by the Mongols, the rulers of Mosul and the Armenian Kingdom of Cilicia submitted to the Great Khan. Chormaqan divided Transcaucasia into three districts based on the Mongol military hierarchy. In Georgia, the population was temporarily divided into eight tumens. In 1244, Güyük Khan stopped raising of revenue from districts in Persia as well and offered tax exemptions to others. In accordance with a complaint by the governor Arghun Aqa, Möngke Khan prohibited ortogh merchants (Mongol contracted Muslim traders) and nobles from abusing relay stations and civilians in 1251. He ordered a new census and decreed that each man in the Mongol ruled West Asia must pay in proportion to his property. Persia was divided between four districts under Arghun. Möngke Khan granted the Kartids authority over Herat, Jam, Pushang (Fushanj), Ghor, Khaysar, Firuz Kuh, Gharjistan, Farah, Sistan, Kabul, Tirah, and Afghanistan.
Хулегу хан
Хүлэгу хан, Толуидің үшінші ұлы, Шыңғыс ханның немересі, Мөңке хан мен Құбылай ханның інісі, Ильхандықтың алғашқы ханы болды. 1251 жылы інісі Мөңке Ұлы хан болғаннан кейін, Хулагу Солтүстік Қытайдың әкімшісі болып тағайындалды, бірақ келесі жылы Солтүстік Қытай Құбылайға берілді және Хулагуға Аббасид халифатын жаулау міндеті жүктелді. Оған жорыққа монғол әскерінің бестен бір бөлігі берілді, ал ұлдары Абақа мен Йошмутты өзімен бірге алып кетті. Хулагу өзімен бірге көптеген қытай ғалымдары мен астрономдарын да алып келді, солардан атақты парсы астрономы Насир әл-Дин әл-Түси қытайлық есептеу кестелерінің әдісі туралы білді. Мараға тауының басында обсерватория салынды. 1255 жылы Байжудан билікті алған Хулагу Трансоксианадан Сирияға дейін монғол билігін орнатты. Ол Низари исмаили мемлекетін және Аббасид халифалығын тиісінше 1256 және 1258 жылдары жойды. 1258 жылы Хулагу өзін илхан (бағынышты хан) деп жариялады. Содан кейін ол 1260 жылы Айюбидтерден алынған Сирия мен Алеппоны қысқа мерзімге басып алды. Мөңке ханның өлімі Хулагуды келесі Ұлы ханның құрылтайына қатысу үшін Моңғолияға оралуға мәжбүр етті. Ол Палестинада 10 мыңға жуық сарбаз қалдырды, олар Айн Джалут шайқасында Мысыр мамлюктерінен жеңілді. Хулагудың қызметіндегі үш жошид князінің күмәнді өліміне байланысты Алтын Орданың Берке 1262 жылы Хулагуға соғыс жариялады. Мамлюк тарихшыларының айтуынша, Хулагу Берке әскерін өлтіріп, олжасын Беркемен бөлісуден бас тартқан болуы мүмкін. Берке Байбарстармен бірігіп шабуыл жасады және Хулагуға қарсы мамлюктермен одақ құрды. Алтын Орда жас ханзада Ноғайды Ильхандыққа басып кіруге жіберді, бірақ Хулагу оны 1262 жылы кері қайтаруға мәжбүр етті. Содан кейін Ильхандық әскері Терек өзенінен өтіп, бос жошид лагерін басып алды, бірақ Ноғайдың әскерлері күтпеген шабуыл жасап, оларды жеңді. Олардың көптегені мұз жарылған Терек өзеніне батып кетті. 1262 жылы Хулагу Үлкен Хорасан мен Мазандаранды Абақаға, ал солтүстік Әзірбайжанды Йошмутқа берді. Хулагу өзінің қалған өмірін Оңтүстік Әзірбайжан мен Арменияда көшпелі өмір сүріп өткізді. Оның алғашқы билігі кезінде Ильханат Анадолия мен Мардиндегі Сәлжұқтар мен Артукидтерді қоспағанда, халқынан жаппай көтерілістерді бастан кешірді. Шамс әл-Дин Жувайни 1262 жылдан кейін уәзір болып тағайындалғаннан кейін ғана жағдай тыныштала бастады және тұрақты басқару жүзеге асырылды. 1265 жылы ақпанда Хулагу бірнеше күндік тойлардан және аң ауынан кейін ауырып қалды. Ол 8 ақпанда қайтыс болды, ал оның ұлы Абақа жаз айында оның орнына отырды.
Hulegu Khan, third son of Tolui, grandson of Genghis Khan, and brother of both Möngke Khan and Kublai Khan, was the first khan of the Ilkhanate. Immediately after his brother Möngke's accession as Great Khan in 1251, Hulagu was appointed as administrator of North China, however in the following year, North China was assigned to Kublai and Hulagu tasked with conquering the Abbasid Caliphate. He was given a fifth of the entire Mongol army for the campaign and he took his sons Abaqa and Yoshmut along with him. Hulagu also took with him many Chinese scholars and astronomers, from whom the famous Persian astronomer Nasir al Din al Tusi learned about the mode of the Chinese calculating tables. An observatory was built on a hill of Maragheh. Taking over from Baiju in 1255, Hulagu established Mongol rule from Transoxiana to Syria. He destroyed the Nizari Ismaili state and the Abbasid Caliphate in 1256 and 1258 respectively. In 1258, Hulagu proclaimed himself ilkhan (subordinate khan). After that he advanced as far as Gaza, briefly conquering Ayyubid Syria and Aleppo in 1260. Möngke's death forced Hulagu to return to Mongolia to attend the kuriltai for the next Great Khan. He left a small force of around 10,000 behind in Palestine that was defeated at the battle of Ain Jalut by the Mamluks of Egypt. Due to the suspicious deaths of three Jochid princes in Hulagu's service, Berke of the Golden Horde declared war on Hulagu in 1262. According to Mamluk historians, Hulagu might have massacred Berke's troops and refused to share his war booty with Berke. Berke sought a joint attack with Baybars and forged an alliance with the Mamluks against Hulagu. The Golden Horde dispatched the young prince Nogai to invade the Ilkhanate but Hulagu forced him back in 1262. The Ilkhanid army then crossed the Terek River, capturing an empty Jochid encampment, only to be routed in a surprise attack by Nogai's forces. Many of them were drowned as the ice broke on the frozen Terek River. In 1262, Hulagu gave Greater Khorasan and Mazandaran to Abaqa and northern Azerbaijan to Yoshmut. Hulagu himself spent his time living as a nomad in southern Azerbaijan and Armenia. During his early rule, the Ilkhanate experienced mass revolts by its subjects, with the exception of the Seljukids and Artuqids in Anatolia and Mardin. It was not until Shams al Din Juvayni was appointed as vizier after 1262 that things started calming down and a more sustainable administration was implemented. Hulagu fell ill in February 1265 after several days of banquets and hunting. He died on 8 February and his son Abaqa succeeded him in the summer.
Орта кезең (12651291)
Абақа билікке келгеннен кейін, ол дереу Алтын Орданың Берке басқыншылығына тап болды, ол Беркенің Тифлисте қайтысымен аяқталды. 1270 жылы Абақа Шағатай хандығының Ғияс уд Дин Барактың шабуылын жеңді. Абақаның інісі Текудер, жазалау үшін Бухараны шапты. 1277 жылы мамлюктер Анатолияға басып кірді және Эльбистан шайқасында моңғолдарды жеңді. Жеңіліске ұшыраған Абақа, жергілікті регент Мүин ад Дин Перванені өлімге кесті және оның орнына моңғол ханзадасы Қонғортайды тағайындады. 1281 жылы Абақа Монке Темурды мамлюктерге қарсы жіберді, бірақ ол да Хомста жеңілді. 1282 жылы Абақаның қайтысы оның ұлы Арғунның, Қараунастар қолдаған, және оның інісі Текудердің, Шыңғыс әулеті қолдаған, арасындағы мұрагерлік күресін тудырды. Текудер Шыңғыс әулетінен хан сайланды. Текудер Ильханаттың алғашқы мұсылман билеушісі болды, бірақ ол өз аймағын исламға өткізуге немесе дінге қайтаруға белсенді түрде тырыспады. Алайда ол моңғол саяси дәстүрлерін исламдық дәстүрлерге алмастыруға тырысты, нәтижесінде армияның қолдауынан айырылды. Арғун оның дінін өзіне қарсы пайдаланып, мұсылман емес топтардан қолдау сұрады. Текудер мұны түсінгенде, Арғунның бірнеше жақтастарын өлімге кесті және Арғунды тұтқынға алды. Текудердің асырап алған ұлы Буақ, Арғунды босатып, Текудерді құлатты. 1286 жылғы ақпанда Арғунды Ілхан ретінде Құбылай хан бекітті. Арғун билік еткен кезеңде ол мұсылман ықпалына қарсы күресті және Хорасанда мамлюктермен, сондай-ақ мұсылман моңғол әмірі Наурузбен шайқасты. Әскери жорықтарын қаржыландыру үшін Арғун өзінің уәзірлері Буқа мен Сад уд-Даулаға шығындарды орталықтандыруға рұқсат берді, бірақ бұл халыққа ұнамады және оның бұрынғы жақтастарының оған қарсы шығуына себеп болды. Екі уәзір де өлтірілді, ал Арғун 1291 жылы өлімге кесілді.
Upon Abaqa's accession, he immediately faced an invasion by Berke of the Golden Horde, which ended with Berke's death in Tiflis. In 1270, Abaqa defeated an invasion by Ghiyas ud din Baraq of the Chagatai Khanate. Abaqa's brother Tekuder sacked Bukhara in retaliation. In 1277, the Mamluks invaded Anatolia and defeated the Mongols at the Battle of Elbistan. Stung by the defeat, Abaqa executed the local regent Mu'in ad Din Pervane and replaced him with the Mongol prince Qongqortai. In 1281, Abaqa sent Mongke Temur against the Mamluks, but he too was defeated at Homs. Abaqa's death in 1282 triggered a succession struggle between his son Arghun, supported by the Qara'unas, and his brother Tekuder, supported by the Chinggisid aristocracy. Tekuder was elected khan by the Chinggisids. Tekuder was the first Muslim ruler of the Ilkhanate but he made no active attempt to proselytize or convert his realm. However he did try to replace Mongol political traditions with Islamic ones, resulting in a loss of support from the army. Arghun used his religion against him by appealing to non Muslims for support. When Tekuder realized this, he executed several of Arghun's supporters, and captured Arghun. Tekuder's foster son, Buaq, freed Arghun and overthrew Tekuder. Arghun was confirmed as ilkhan by Kublai Khan in February 1286. During Arghun's reign, he actively sought to combat Muslim influence, and fought against both the Mamluks and the Muslim Mongol emir Nawruz in Khorasan. To fund his campaigns, Arghun allowed his viziers Buqa and Sa'd ud dawla to centralize expenditures, but this was highly unpopular and caused his former supporters to turn against him. Both viziers were killed and Arghun was murdered in 1291.
Дінге ауысу (12911316)
Ілхандық Аргунның інісі Гайхату билік құрған кезде құлдырауын бастады. Моңғолдардың көпшілігі ислам дініне ауысса, моңғол сарайы буддизмді ұстанды. Гайхату қолдаушыларының сенімін сатып алуға мәжбүр болды, нәтижесінде мемлекеттің қаржысы құлдырады. Оның уәзірі Садр әд-Дин Занжани Юань әулетінен қағаз ақшаны алып, мемлекеттік қаржыны нығайтуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтті болмады. Гайхату монғол ескі әскерлерінің наразылығына түсті, себебі оның бір жігітпен қарым-қатынаста болғаны туралы әңгіме тарады. 1295 жылы Гайхату тақтан құлатылып, оның орнына туысы Байду билікке келді. Байду Гайхатудың офицері Газан оны тақтан түсіргенге дейін бір жылға жетпей билік етті. Хулагу ұрпақтары келесі сексен жыл бойы Парсыны биледі, шаманизм, буддизм және христиандық сияқты түрлі діндерге төзімділік танытты және ақырында 1295 жылы исламды мемлекеттік дін ретінде қабылдады. Бірақ, осы өзгеріске қарамастан, Ілханидтер моңғол шапқыншыларын және крестшілерді жеңген мамлюктерге қарсы күресті. Ілханидтер Сирияға бірнеше шабуыл жасады, бірақ мамлюктерге қарсы тұрақты басып алуға қол жеткізе алмады, соңында Сирияны жаулап алу жоспарларынан бас тартыға мәжбүр болды, сонымен қатар Рум сұлтандығы мен Киликиядағы Армян патшалығына бағынуын жойды. Бұл, негізінен, моңғол империясындағы азаматтық соғыс пен солтүстік және шығыстағы хандықтардың қарсылығына байланысты болды. Моғолстандағы Шағатай хандығы және Алтын Орда Кавказ және Трансоксианадағы Ілханидке қауіп төндіріп, батысқа қарай кеңеюіне кедергі келтірді. Хулагу билік еткен кезде де, Ілханид Кавказда Ресей даласындағы моңғолдармен ашық соғыста болды. Керісінше, Қытайдағы Юань әулеті Ілханидтің одақтасы болды және көптеген жылдар бойы соңғысына номиналды билік жүргізді (император сонымен қатар Ұлы хан да болды). Газан Науруздың ықпалымен ислам дініне ауысып, оны ресми мемлекеттік дін деп жариялады. Христиандар мен яһудилер тең құқықтарынан айырылып, джизья (мұсылман емес азаматтар салығы) төлеуге міндеттелді. Газан буддистерге дін ауыстыру немесе елден қуу туралы таңдау жасады және олардың храмдарын қиратуға бұйрық берді, бірақ кейін бұл қатаңдықты жеңілдетті. 1297 жылы Наурыз тақтан құлатылып, өлтірілгеннен кейін Газан діни төзімсіздікті жазалап, мұсылман емес халықтармен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты. Сыртқы саясатта Ілханидтердің исламға ауысуы басқа мұсылман мемлекеттеріне деген жаулықтарына әсер етпеді және Сирияны бақылау үшін мамлюктермен қақтығыс жалғасты. Вади әл-Хазнадар шайқасы – моңғолдардың мамлюк сұлтандығына қарсы жеңісі, ол кейбір айларға Сириядағы мамлюктердің билігін тоқтатты. Газанның саясаты оның інісі Олжайтү билік еткен кезде де жалғасты, бірақ ол теологтар әл-Аллама әл-Хилли мен әл-Бахранидің ықпалына түскеннен кейін он екі шииттік дінге бейімделуі мүмкін деген болжамдарға қарамастан. Ол кішкентай кезінде христиандыққа шомылдырылып, буддизмге қызығушылық танытқан, бірақ шаманизмді де сақтап қалған, ақырында ханафит сүнниті болды. 1309-10 жылдары шииттік дінге ауысты. 1304 жылы армян жазушысы «жақсы және әділ» Газанның қазасын хабарлады, оның орнына Хар Банда Олжайтү билікке келді, «ол да барлық адамдарға жақсылық тілейді». 1306 жылғы колофонда моңғолдардың ислам дініне ауысқаны және «олар әркімді өздерінің бекер және жалған үмітіне көндіруге мәжбүрлейді. Олар қудалайды, мазалайды және азаптайды», соның ішінде «шарапты және шіркеуді қорлайды» делінген. Моңғолдардың дін ауыстыруы бастапқыда сырттай ғана болды. Исламның орнасу процесі бірден болған жоқ. Олжайтүдің тарихшысы Қашани Құтлушахтың ханафи және шафии сүннилері арасындағы дауға шыдамынан шығып, исламды тастап, моңғолдар Шыңғыс ханның жолына оралуы керек деген пікірін білдіргенін жазды. Қашани сондай-ақ Олжайтүдің қысқа мерзімге кері қайтқанын айтты. Мұсылман болғаннан кейін моңғолдар суфизмге ерекше құрмет көрсетті, Сафи әд-Дин Ардабили сияқты ұстаздарға жиі құрметпен қарады.
The Ilkhanate started crumbling under the reign of Arghun's brother, Gaykhatu. The majority of Mongols converted to Islam while the Mongol court remained Buddhist. Gaykhatu had to buy the support of his followers and as a result, ruined the realm's finances. His vizir Sadr ud Din Zanjani tried to bolster the state finances by adopting paper money from the Yuan dynasty, which remained largely unsuccessful. Gaykhatu also alienated the Mongol old guard with his alleged sexual relations with a boy. Gaykhatu was overthrown in 1295 and replaced with his cousin Baydu. Baydu reigned for less than a year before he was overthrown by Gaykhatu's officer, Ghazan. Hulagu's descendants ruled Persia for the next eighty years, tolerating multiple religions, including Shamanism, Buddhism, and Christianity, and ultimately adopting Islam as a state religion in 1295. However, despite this conversion, the Ilkhanids remained opposed to the Mamluks, who had defeated both Mongol invaders and Crusaders. The Ilkhanids launched several invasions of Syria, but were never able to gain and keep significant ground against the Mamluks, eventually being forced to give up their plans to conquer Syria, along with their stranglehold over their vassals the Sultanate of Rum and the Armenian kingdom in Cilicia. This was in large part due to civil war in the Mongol Empire and the hostility of the khanates to the north and east. The Chagatai Khanate in Moghulistan and the Golden Horde threatened the Ilkhanate in the Caucasus and Transoxiana, preventing expansion westward. Even under Hulagu's reign, the Ilkhanate was engaged in open warfare in the Caucasus with the Mongols in the Russian steppes. On the other hand, the China based Yuan dynasty was an ally of the Ikhanate and also held nominal suzerainty over the latter (the Emperor being also Great Khan) for many decades. Ghazan converted to Islam under influence of Nawrūz and made Islam the official state religion. Christian and Jewish subjects lost their equal status and had to pay the jizya (minority religion tax). Ghazan gave Buddhists the starker choice of conversion or expulsion and ordered their temples to be destroyed; though he later relaxed this severity. After Nawrūz was deposed and killed in 1297, Ghazan made religious intolerance punishable and attempted to restore relations with non Muslims. In terms of foreign relations, the Ilkhanids' conversion to Islam had little to no effect on its hostility towards other Muslim states, and conflict with the Mamluks for control of Syria continued. The Battle of Wadi al Khaznadar, the only major victory by the Mongols over the Mamluk Sultanate, ended the latter's control over Syria for a few months. For the most part, Ghazan's policies continued under his brother Öljaitü despite suggestions that he might begin to favor Twelver Shi'ism after he came under the influence of the theologians al Allama al Hilli and al Bahrani. Öljeitü, who had been baptised in Christianity as an infant and had flirted with Buddhism, eventually became a Hanafi Sunni, though he still retained some residual shamanism. In 1309–10, he became a Shi'ite Muslim. An Armenian scribe in 1304 noted the death of "benevolent and just" Ghazan, who was succeeded by Khar Banda Öljeitü, "who too, exhibits good will to everyone." A colophon from 1306 reports the conversion of Mongols to Islam and "they coerce everyone into converting to their vain and false hope. They persecute, they molest, and torment," including "insulting the cross and the church". The conversion of Mongols was initially a fairly superficial affair. The process of establishment of Islam did not happen suddenly. Öljeitü's historian Qāshāni records that Kutlushah, after losing patience with a dispute between Hanafi and Shafi'i Sunnis, expressed his view that Islam should be abandoned and Mongols should return to the ways of Genghis Khan. Qāshani also stated that Öljeitü had reverted for a brief period. As Muslims, Mongols showed a marked preference for Sufism, with masters like Safi ad Din Ardabili often treated with respect and favour.
Құралуы (13161357)
Олжаитудың ұлы, соңғы илхан Әбу Саид Бахадур хан 1316 жылы таққа отырды. 1318 жылы ол Хорасандағы шағатайлар мен қараұндардың көтерілісіне, сонымен қатар Алтын Орданың шапқынына тап болды. Сондай-ақ, Анатолия әмірі Иренчин де бүлік көтерді. 1319 жылдың 13 шілдесінде Занжанруд шайқасында Тайчжудтың Чупаны Иренчинге жеңіс тікелей тудырды. Чупанның ықпалымен Ильхандық шағатайлармен, оларға шағатайлықтардың көтерілісін басуға көмектескендермен және мамлюктермен бейбіт келісімге келді. 1327 жылы Әбу Саид Чупанды "Үлкен" Хасанмен ауыстырды. Хасан ханға қастандық жасауға тырысқан деп айыпталып, 1332 жылы Анатолияға жер аударылды. Моңғол емес әмірлер Шарафуддин Махмуд Шах пен Гиясуддин Мұхаммедке бұрын-соңды болмаған әскери билік берілді, бұл моңғол әмірлерін ашуға ұшыратты. 1330 жылдары Ілхандықты қара өлім қамқыншалап, Әбу Саид пен оның ұлдары 1335 жылға дейін обадан көз жұмды. Гияс уд Дин Арық Боке ұрпағы Арпа Кеунды таққа отырғызды, бұл "Кіші" Хасан 1338 жылы Әзірбайжанды басып алғанға дейін қысқа ғұмырлы хандар тізбегіне әкеп соқты. 1357 жылы Алтын Орданың Жани Бегі Чупанидтер ұстаған Тәбризді бір жылға басып алып, Ильхандықтың қалдықтарына нүкте қойды.
Öljaitü's son, the last ilkhan, Abu Sa'id Bahadur Khan, was enthroned in 1316. He was faced with rebellion in 1318 by the Chagatayids and Qara'unas in Khorasan, and an invasion by the Golden Horde at the same time. An Anatolian emir, Irenchin, also rebelled. Irenchin was crushed by Chupan of the Taichiud in the Battle of Zanjan Rud on 13 July 1319. Under the influence of Chupan, the Ilkhanate made peace with the Chagatais, who helped them crush the Chagatayid revolt, and the Mamluks. In 1327, Abu Sai'd replaced Chupan with "Big" Hasan. Hasan was accused of attempting to assassinate the khan and exiled to Anatolia in 1332. The non Mongol emirs Sharaf ud Din Mahmud Shah and Ghiyas ud Din Muhammad were given unprecedented military authority, which irked the Mongol emirs. In the 1330s, outbreaks of the Black Death ravaged the Ilkhanate and both Abu Sai'd and his sons were killed by 1335 by the plague. Ghiyas ud Din put a descendant of Ariq Böke, Arpa Ke'un, on the throne, triggering a succession of short lived khans until "Little" Hasan took Azerbaijan in 1338. In 1357, Jani Beg of the Golden Horde conquered Chupanid held Tabriz for a year, putting an end to the Ilkhanate remnant.
Франко-монғолдық одақ
Батыс Еуропаның сарайлары XIII және XIV ғасырларда моңғолдармен одақтасуға көптеген әрекеттер жасады, негізінен Ілхан мемлекетімен, бұл XIII ғасырдың ортасында жетінші крест жорығы кезінде басталды. (Крест жорықтары дәуірінде мұсылмандар мен азиялықтар батыс еуропалықтарды франктар деп атады.) Олардың мұсылмандарға, әсіресе Мамлюк сұлтандығына қарсы ортақ қарсылығына қарамастан, ешқандай ресми одақ жасалмады.
The courts of Western Europe made many attempts to ally with the Mongols, primarily with the Ilkhanate, in the thirteenth and fourteenth centuries, starting from around the time of the Seventh Crusade in the mid 13th century. (Western Europeans were collectively called Franks by Muslims and Asians in the era of the Crusades.) Despite their shared opposition to the Muslims, primarily the Mamluk Sultanate, no formal alliance ever was concluded.
Үкімет
Қытайдағы Юань әулетінен өзгеше, жергілікті халықты жоғары лауазымдарға жоластырмаған Илхандықтар өз мемлекетін Орталық Азиялық парсы (“тажик”) әкімшілігі арқылы, түрік-моңғол әскери шенеуніктермен бірлесіп басқарды. Парсы әкімшілерінің барлығы мұсылман немесе Селжұқтар мен Хорезмшахтарға қызмет еткен дәстүрлі әулеттердің мүшелері болған жоқ (мысалы, Жувайни әулеті). Мысалы, 1288-1291 жылдар аралығындағы Илханат визирі – еврей Са’ад әл-Даула болды, ал белгілі визирі және тарихшы Рашид әд-Дин Хамадани – ислам дініне кірген еврей еді. Өздерінің тәуелсіздігін арттыруға ұмтылған Илханат билеушілері парсы бюрократтарының дәстүрлі ирандық патшалық идеясын қолдауын ынталандырды. Персиялық монархияның аумақтық империяға, немесе нақтырақ айтқанда, “Иран жерінің патшалығы” (pādshāhi ye Irān zamin) деген тұжырымдамасын осы бюрократтар моңғол билеушілеріне оңай ұсынды. Моңғол шапқыншылығының ұзақ мерзімді салдары – Илханат дәуірінде Иранда “ұлттық мемлекеттің” қалыптасуы болды. Илханат моңғолдары династияның соңына дейін көшпелі өмір салтын сақтап келді. Олардың көшпелі жолдары Орталық Иракты, Иранның солтүстік-батысын, Әзірбайжан мен Арменияны қамтыды. Моңғолдар Иракты, Кавказды, Батыс және Оңтүстік Иранды тікелей басқарды, Грузия, Артукид сұлтаны Мардин, Куфа және Луристанды қоспағанда. Қарауна моңғолдары Хорасанды тәуелсіз мемлекет ретінде басқарды және салық төлемеді. Гераттың жергілікті Карт әулеті де тәуелсіздігін сақтап қалды. Анатолия – Илханаттың ең бай провинциясы, ол кірістің төрттен бір бөлігін қамтамасыз етті, ал Ирак пен Диярбакир бірге кірістің шамамен 35 пайызын қамтамасыз етті. 1330 жылы Абхазияны қосып алу Грузия патшалығының қайта бірігуіне әкелді. Алайда, соғыстар мен ашаршылықтардың салдарынан 1336-1350 жылдар аралығында Ил хандары Грузиядан алған табыс үштен бірін кеміді.
In contrast to the China based Yuan dynasty, who excluded the native population from gaining control of high offices, the Ilkhanids ruled their realm through a Central Asian Persian ("Tajik") administration in partnership with Turco Mongol military officers. Not all of the Persian administrators were Muslims or members of the traditional families that had served the Seljuqs and Khwarazmians (e. g, the Juvayni family). For example, the Ilkhanate vizier from 1288 to 1291 was Sa'ad al Dawla, a Jew, while the prominent vizier and historian Rashid al Din Hamadani was a Jewish convert to Islam. The Ilkhanid rulers, who were keen to increase their autonomy, supported their Persian bureaucrats' promotion of the traditional Iranian idea of kingship. The Persian concept of monarchy over a territorial empire, or more specifically, the "Kingship of the Land of Iran" (pādshāhi ye Irān zamin), was easily sold to their Mongol masters by these bureaucrats. A lasting effect of the Mongol conquests was the emergence of the "national state" in Iran during the Ilkhanate era. The Ilkhanate Mongols remained nomadic in their way of life until the end of the dynasty. Their nomadic routes covered central Iraq, northwest Iran, Azerbaijan, and Armenia. The Mongols administered Iraq, the Caucasus, and western and southern Iran directly with the exception of Georgia, the Artuqid sultan of Mardin, and Kufa and Luristan. The Qara'unas Mongols ruled Khorasan as an autonomous realm and did not pay taxes. Herat's local Kart dynasty also remained autonomous. Anatolia was the richest province of the Ilkhanate, supplying a quarter of its revenue while Iraq and Diyarbakir together supplied about 35 percent of its revenue. In 1330, the annexation of Abkhazia resulted in the reunification of the Kingdom of Georgia. However, tribute received by the Il Khans from Georgia sank by about three quarters between 1336 and 1350 because of wars and famines.
Мұра
Илхандықтың пайда болуы Батыс Азия тарихына маңызды әсер етті. Біріккен Моңғол империясының құрылуы Азиядағы сауда-саттық пен коммерцияны едәуір жеңілдетті. Ильхандық пен Қытайдағы Юань әулеті арасындағы байланыстар осы дамуға ықпал етті. Ильханидтер Императорлық Қытайдың айдаһар киімін киді, ал Моңғолдардың қытайлық саяси жүйеге күшті ықпалының нәтижесінде Ильханидтер қытайлық Хуанди (Император) атағын қолданды. Ильхандықтар Юань әулетінен алған мөрлерден өзге, өздері де қытай іспеттес таңбалары бар мөрлер жасады, онда қытай үкіметтік мекемелеріне сілтемелер кездеседі. Ильхандық сонымен қатар кейінгі Сафавид мемлекетінің және, әрі қарай, қазіргі Иран мемлекетінің құрылуына жол ашты. Хулагудың жаулаулары Иранды шығыстан қытайлық ықпалға ашты. Бұл, оның ізбасарларының қолдауымен бірігіп, Иран сәулет өнеріндегі ерекше шеберлікті дамытуға себеп болды. Ильхандық билігі тұсында ирандық тарихшылар араб тілінен өздерінің ана тілі – парсы тіліне көшті. Екі жақты есеп жүргізудің алғашқы принциптері Ильхандықта қолданылды, ал мердибан Осман империясы тарапынан қабылданып алынды. Бұл дамулар Еуропада қолданылатын есептеу тәжірибесінен тәуелсіз болды. Бұл есеп жүйесі негізінен 1295-1304 жылдар аралығында Ғазан ханның ауыл шаруашылығы және салық реформаларының нәтижесінде туған әлеуметтік-экономикалық қажеттіліктерге жауап ретінде қабылданды.
The emergence of the Ilkhanate had an important historical impact in West Asia. The establishment of the unified Mongol Empire had significantly eased trade and commerce across Asia. The communications between the Ilkhanate and the Yuan Dynasty headquartered in China encouraged this development. The dragon clothing of Imperial China was used by the Ilkhanids, the Chinese Huangdi (Emperor) title was used by the Ilkhanids due to heavy influence upon the Mongols of the Chinese system of politics. Seals with Chinese characters were created by the Ilkhanids themselves besides the seals they received from the Yuan dynasty which contain references to a Chinese government organization. The Ilkhanate also helped to pave the way for the later Safavid dynastic state, and ultimately the modern country of Iran. Hulagu's conquests had also opened Iran to Chinese influence from the east. This, combined with patronage from his successors, would develop Iran's distinctive excellence in architecture. Under the Ilkhans, Iranian historians also moved from writing in Arabic to writing in their native Persian tongue. The rudiments of double entry accounting were practiced in the Ilkhanate; merdiban was then adopted by the Ottoman Empire. These developments were independent from the accounting practices used in Europe. This accounting system was adopted primarily as the result of socio economic necessities created by the agricultural and fiscal reforms of Ghazan Khan in 1295–1304.
Ілхан - 19-20 ғасырлардағы Иранның рулық атағы
Ілхан атағы 19 ғасырда Оңтүстік Иранның қашқаи көшпенділерінің арасында қайта пайда болды. Жан Мұхаммед хан 1818/19 жылдары оны қолдана бастады, және одан кейінгі қашқаи басшыларының барлығы осы атақты жалғастырды. Соңғы қашқаи ілханы – 1954 жылы Мохаммад Мосаддықты қолдағандықтан елден қуылған Насыр хан. 1979 жылғы Ислам революциясы кезінде ол отанына оралғанмен, бұрынғы мәртебесіне ие бола алмады және 1984 жылы қашқаилардың соңғы ілханы ретінде қайтыс болды.
The title ilkhan resurfaced among the Qashqai nomads of southern Iran in the 19th century. Jan Mohammad Khan started using it in 1818/19, and this was continued by all the following Qashqai leaders. The last Qashqai ilkhan was Nasir Khan, who in 1954 was pushed into exile after his support of Mohammad Mosaddegh. When he returned during the Islamic Revolution in 1979, he could not regain his previous position and died in 1984 as the last Ilkhan of the Qashqai.