Кіріспе

1265 - 1282 жылдар аралығында Ілхандықтың моңғол билеушісі Абақа хан (27 ақпан 1234 – 4 сәуір 1282, "әкесінің інісі", сондай-ақ Абаға деп транслитерацияланған), Ілхандықтың екінші моңғол билеушісі (Ілхан) болды. Хулагу хан мен Есенчин ханымның ұлы және Толуидің немересі, ол 1265 жылдан 1282 жылға дейін билік құрды, ал одан кейін оның інісі Ахмет Текудер билікке келді. Абақаның билік ету кезеңінің көп бөлігі Монғол империясындағы азаматтық соғыстармен, мысалы, Ілхандық пен Алтын Орданың солтүстік хандығы арасындағы қақтығыстармен өтті. Абақа Мәмлүк сұлтандығы тұсында Сирияға жасалған сәтсіз жорықтарға да қатысты, оның ішінде Хомс шайқасының екіншісі де болды.

Өмір

Абақа Моңғолияда, Ильханат құрметті Хулагу ханның ұлы ретінде дүниеге келді. Абақа буддист болған. Хулагудың сүйікті ұлы болғандықтан, ол Түркістанның губернаторы тағайындалды. Хулагу 1265 жылы аурудан қайтыс болды. Өлімі алдында ол Византия императоры Михаил VIII Палеологпен Хулагудың әйелдері қатарына Византия императорлық отбасының қызын қосу мәселесін талқылаған. Михаил VIII өзінің заңды емес қызы Мария Палеологинаны таңдады, ол 1265 жылы Пантократор монастырының аббаты Теодосий де Вильярдуиннің сүйемелдеуімен жіберілді. Тарихшы Стивен Рансиман оның Антиохия патриархы Евфимийдің де онымен бірге келгенін хабарлайды. Абақа әкесінің қайтысынан кейін төрт ай өткен соң билікке келді, содан кейін бірнеше ай бойы иеліктер мен губернаторлықтарды қайта бөлумен айналысты.

Алтын Орда

Хүлэгу билігінен бастап, Илхандық моңғолдар Алтын Орда моңғолдарымен соғысқан. Бұл Абақа билігіне дейін де жалғасты, ал Алтын Орда оның билікке келгеннен кейінгі көктемде Илхандыққа шабуыл жасады. Бұл шабуылдың себебі Алтын Орда мен Мысыр мамлюктері арасындағы одақ еді. Осы одақтың аясында Алтын Орда Абақаны Сирияны басып алудан аудармақ болып, оның территориясына шабуылдар жасау арқылы алаңдатуға тырысты. Дегенмен, Мөңке Темір Мысыр мамлюк сұлтаны Бейбарспен де одақ құрып, Абақаға шабуыл жасап, бағындырылған территорияны бөлісуге уәде берді. Бірақ, сонымен қатар, Мөңке Темір Ильханның Ғияс уд-Дин Бараққа қарсы жеңісі үшін Абақаны құттықтау үшін елшілер жіберді. 1270 жылы ол Менгу Тимурға Ирандағы шеберханалардан түскен табысын жинауға рұқсат берді.

Шагаталар

Огедейдің немересі Кайду, Батудың немересі Менгу Тимур және Чағатай хандығының Барақ Таласта Құбылай хан мен Абақаға қарсы одақ құрды. Олар Кайдуды Орталық Азияның билеушісі етіп тағайындады. 1268 жылы басталған Кайду-Құбылай соғысы ғасыр соңына дейін жалғасты. 1270 жылы Чағатай хандығының Барақ ханы Иранды жанеуге тырысты, соның салдарынан Герат қаласындағы Абақаға шабуыл жасалды. Бірақ Абақа сәтті қорғанысқа шығып, Грузияда Бараққа туыс Тегудерді жеңді. Келесі жылы ол Шағатай хандығына қарсы әскер жіберіп, қарсы шара қолданды. Олар Бұхараны және айналасындағы аймақтарды тонады. 1280 жылға дейін Абақа мен Чағатай билеушілерінің бақылауындағы Қараунас арасында ұсақ қақтығыстар болды.

Христиандармен дипломатиялық қатынастар

Абақа – батыстың мамлюктерге қарсы ынтымақтастығын қамтамасыз етуге тырысқан моңғол билеушілерінің ұзақ тізіміндегі бірі болды. Ол 1267–1268 жылдары папа Клемент IV-пен хат алмасып, 1268 жылы Батыс Еуропаға моңғол елшісін жіберіп, өзінің күштері, Батыс және қайын атасы Михаил VIII-нің әскерлері арасында франко-моңғол одағын құруға ұмтылды. Ол Римнен және Арагонның Джеймс I-нен жауап алды, бірақ бұл Джеймстің 1269 жылы Акраға жасаған сәтсіз жорығына себеп болды ма, әзірге белгісіз. Абақа Арагон патшасына хат жазып, олар Киликияға келгенде ағасы Ағайды олармен бірге қосылуға жіберетінін мәлімдеді. Абақа Англияның Эдуард I-ге де елшілік жіберді, ал 1274 жылы Лионның екінші кеңесіне папа Григорий X-ке моңғол делегациясын жіберді, онда Абақаның хатшысы Рихалдус жиналысқа Хүлэгудің христиандарға көрсеткен мейірімділігін еске салып, Абақаның Сириядан мұсылмандарды қууды жоспарлап отырғанын баяндады. Алайда, бұл дипломатиялық миссия да, 1276 және 1277 жылдары Еуропаға жіберілген тағы екі елшілік те ешқандай нақты нәтиже бермеді.

Тоғызыншы крест жорығы (1271)

1260 жылы Антиохияның Богемонт VI-ін қайын атасы Арменияның Хетом I-і моңғол билігіне өз еркімен бағынуға көндірді, Хулагу билікте болғанда, Абақаның әкесі, Антиохия мен Триполині Ильханаттың қарастырылған мемлекеттеріне айналдырды. 1268 жылы мамлюк басшысы Бейбарс Антиохияны жаулап алды, ал Богемонт Триполиді жоғалтпау үшін Бейбарспен бітімге келді. Антиохияның құлауына жауап ретінде 1271 жылы Англияның Эдуард I Аккаға келді, жаңа крест жорығын бастауға тырысты. Бұл әскери сәтсіздікке ұшырады, бірақ Эдуард Англияға қайтудан бұрын мамлюктермен бітімге қол жеткізе алды. Эдуард Аккаға келген кезде, ол Реджинальд Россель, Ваус Годфрой және Паркер Джон басқаратын елшілікті Абақаға жіберіп, монғолдардан әскери көмек сұрады. Абақа Түркістандағы басқа да қақтығыстармен айналысқандықтан, Эдуардтың өтінішіне жағымды жауап берді және генерал Самагардың басқаруымен Сельджук Анатолиясындағы басып алу армиясынан Сирияға 10 000 монғол атты әскерін жіберді.

Моңғолдар, соның ішінде бірқатар көмекші Сельджук әскерлері, Алепподан оңтүстікке қарай жерді қиратты. Күші салыстырмалы түрде аз болғанымен, олар мұсылман халқының (моңғол генералы Китбуканың бұрынғы жорықтарын еске алған) Каирге дейін оңтүстікке қарай көшіп кетуіне себеп болды. Эдуардтың өзі монғолдармен әрекеттерді үйлестіру үшін өз күштерін жинауға немесе тіпті әскери жеңіске жете алмады, сондықтан Абақаның әскерлері ақырында кері шегінді. 1271 жылдың 12 қарашасында Бейбарс Мысырдан қарсы шабуыл жасағанда, моңғолдар Евфраттан бұрынғыдай артта қалған еді.

1280 1281 жылғы науқандар

1277 жылы мамлюк әмірі Бейбарс қайтыс болды. 1280 және 1281 жылдары Абақа Сирияға қарсы жаңа шабуылдар ұйымдастырды. 1280 жылдың қыркүйегінде моңғолдар Баграс пен Дарбсақты басып алды, ал 20 қазанда Алеппоны жаулап алды. Моңғолдар өздерінің жорығына әскери қолдау сұрау үшін Аккеге елшілер жіберді, бірақ крестшілер әлі де мамлюктермен 10 жылдық бітімде болды. Патриархтың викари қала аштықтан зардап шегіп жатқанын және Иерусалим патшасы басқа соғысқа тартылғанын айтып, Абақаның өтінішін қабылдамады. Кипр патшасы Хью III және Богемонд VII әскерлерін жұмылдырды, бірақ араласа алмады, себебі мамлюктер оларды моңғолдар мен олардың арасына орналастырды. Абақа мен Лео III франктерді жаңа крест жорығын бастауға шақырды, бірақ тек Госпитальерлер мен Эдуард I (қаржы жетіспегендіктен келе алмады) жағымды жауап берді. Маркабтың госпитальерлері Букайяға бірлескен шабуылдар жасап, 1280 жылдың қазан айында Крак де Шевальерге дейін шабуылдап, 1281 жылдың ақпанында Крактың мамлюк әскерін жеңіп, Сұлтан Калавунға қарсы бірнеше жеңіске жетті. Моңғолдардың басып кіруі 1281 жылдың қыркүйегінде басталды. Оларға Лео III басқаратын армян әскері қосылды, сондай-ақ Маркаб бекінісінен келген 200-ге жуық госпитальер рыцарі қосылды, олар мамлюктермен жасалған бітімге бағынбайтындарын есептеді.

Өлім және мұрагерлік

Абақа 1282 жылғы 4 сәуірде Хамадан қаласында қайтыс болды, мүмкін, алкогольдік психоз немесе делірий тременс күйінде. Бұл ауру, көптеген моңғол басшыларында болған, ішімдікті шамадан тыс ішуден туындаған болуы мүмкін. Алайда, 1285 жылы оның қаржы министрі Шамс ад-Дин Джувайни оны улаған деп айыпталды. Абақа қайтыс болғаннан кейін оның жесірі Мария Константинопольге қайтып қашты, онда оның әкесі, Бағдадтың басына келген жағдайдан аман қалдыруға тырысқан сықылды, оны тағы бір моңғол ханына үйлендіруге әрекеттенді. Мария бұл ұсынысты қабылдамай, монах болып, шамамен 1285 жылы Панагия Мухлиотисса шіркеуін құрды. Абақаның орнын оның інісі Текудер басты, ол бұрынғы Мысыр мамлюктерімен болған қақтығыстарына қарамастан, ислам дініне кірді. Текудер Абақаның христиандық саясатын кері қайтарып, мамлюк сұлтаны Калаунмен одақ құруды ұсынды, ол 1285 жылы Маргаттың солтүстік бекінісін, 1287 жылы Латтакияны және 1289 жылы Триполиді жаулап алып, франк аймақтарына шабуылдарын жаңартты. 1284 жылы Абақаның ұлы Арғун Кубилайдың қолдауымен сәтті көтеріліс жасады. Арғун өзінің інісі Текудерді өлімге кесті және билікті өзіне алды, Абақаның христиандық саясатына оралып қайтты. 1291 жылы кіші ұлы Гайхату таққа отырды.