Кіріспе
Орта Азиялық парсылық түркі-монғол империясы (1370–1507)
Тимуридтер империясы – 15 ғасырдың басында Ұлы Иранды билеген, мәдени жағынан парсылық түркі-монғол империясы. Ол қазіргі Иран, Ирак, Ауғанстан, Орталық Азияның көп бөлігі, Оңтүстік Кавказ, сондай-ақ қазіргі Пәкістанның, Солтүстік Үндістан мен Түркияның аймақтарын қамтыды. Империя мәдени тұрғыдан әртүрлі, түркі-монғол және парсылық ықпалдарды біріктірді, ал династияның соңғы өкілдері "үлгілі парсы-ислам билеушілері" деп есептелді. Империяны 1370 жылдан 1405 жылы қайтыс болғанға дейін Тимур (Тамерлан деп те аталады) құрған, ол түркі-монғол тегінен шыққан әскербасы болды. Ол өзін Шыңғыс ханның империясын қайта жаңғыртушы деп санады, Шыңғыс ханның мұрагерімін деп есептеді және Боржигинмен тығыз байланыста болды. Тимур Мин Қытайымен және Алтын Ордамен белсенді сауда қатынастарын жалғастырды, Ма Хуан мен Чэнь Чэн сияқты қытай дипломаттары Самарқанға тауар сатып алу және сату үшін үнемі барып тұрды. Империя Тимуридтердің өркендеуіне, әсіресе астроном және математик Улуғ Бегтің тұсында әкелді. 1467 жылы билеуші Тимуридтер әулеті Персияның көп бөлігін Ақ-Коюнлу конфедерациясына жоғалтты. Алайда Тимуридтер әулетінің мүшелері Орталық Азия мен Үндістанның кейбір аймақтарындағы кішкентай мемлекеттерді, кейде Тимурид әмірліктері деп аталатын мемлекеттерді басқаруды жалғастырды. 16 ғасырда Ферғанадан (қазіргі Өзбекстан) шыққан Тимурид әмірі Бабур Кабулстанға (қазіргі Ауғанстан) шабуыл жасап, кішкентай мемлекет құрды. Жиырма жылдан кейін ол осы мемлекетті Үндістандағы Дели сұлтандығына шабуыл жасау үшін және Моғол империясын құру үшін баспана ретінде пайдаланды.
The Timurid Empire was a late medieval, culturally Persianate Turco Mongol empire that dominated Greater Iran in the early 15th century, comprising modern day Iran, Iraq, Afghanistan, much of Central Asia, the South Caucasus, as well as parts of contemporary Pakistan, North India and Turkey. The empire was culturally hybrid, combining Turko Mongolian and Persianate influences, with the last members of the dynasty being "regarded as ideal Perso Islamic rulers". The empire was founded by Timur (also known as Tamerlane), a warlord of Turco Mongol lineage, who established the empire between 1370 and his death in 1405. He envisioned himself as the great restorer of the Mongol Empire of Genghis Khan, regarded himself as Genghis's heir, and associated closely with the Borjigin. Timur continued vigorous trade relations with Ming China and the Golden Horde, with Chinese diplomats like Ma Huan and Chen Cheng regularly traveling west to Samarkand to buy and sell goods. The empire led to the Timurid Renaissance, particularly during the reign of astronomer and mathematician Ulugh Begh. By 1467, the ruling Timurid dynasty, or Timurids, had lost most of Persia to the Aq Qoyunlu confederation. However, members of the Timurid dynasty continued to rule smaller states, sometimes known as Timurid emirates, in Central Asia and parts of India. In the 16th century, Babur, a Timurid prince from Ferghana (modern Uzbekistan), invaded Kabulistan (modern Afghanistan) and established a small kingdom there. Twenty years later, he used this kingdom as a staging ground to invade the Delhi Sultanate in India and establish the Mughal Empire.
Мемлекеттің атауы
Тимуридтер тарихшысы Шараф әл-Дин Әли Язди өзінің "Зафарнама" (Жеңіс кітабы) еңбегінде Тимур мемлекетінің аты Туран болғанын айтады. Тимур жеке өзі мемлекетінің атын Туран деп атауды Олу Таг тауларының (қазіргі Қазақстан) бір жартасына қашап жазуға бұйырған, бұл қазір Карсақпай жазуы деп белгілі. Түпнұсқа мәтінде былай делінген:
"Тұран сұлтаны Тимур бей үш жүз мың әскерімен Ислам үшін Болгар ханы Тохтамыш ханға қарсы жорыққа шықты."
Тимурид дәуірінің әдебиетінде бұл мемлекет ресми түрде "Түрік" және "Таджик" сөздері жұптасқандай, Иран мен Туран деп аталды. Екі аймақтың шекарасы Окс өзені деп есептелді. Екі термин де императорлық дәстүрлермен байланысты: Иран – парсы және парсы-исламдық мәдениеті, ал Туран – түріктер мен моңғолдардың далалық империялары. Маураннахр (ما وراء النهر) да осы мемлекеттің аты ретінде кездеседі. Шиит авторларының мәліметінше, Тимуридтердің билеуші әулеті Гуркани (Gurkāniyān) деп аталды. Гуркани – "күйеу бала" деген мағынаны білдіреді, Тимур өзінің билігін заңдастыру үшін қолданған лақап есім, себебі ол Шыңғыс ұрпағы екенін дәлелдей алмады. Осы мақсатта ол Шыңғыс хандық әулетінен Сарай Мулк Ханумға үйленді.