Кіріспе
Аун Сан (Аун Сан,; 13 ақпан 1915 – 19 шілде 1947) – бирмәлік саясаткер, тәуелсіздік үшін күрескен белсенді және революционер. Ол Мьянманың британдық үстемдіктен тәуелсіздік алу жолындағы күресінде маңызды рөл атқарды, бірақ мақсатына жеткенге алты ай қалғанда қаза тапты. Аун Сан қазіргі Мьянма мен Татмадаудың (елдің қарулы күштерінің) негізін қалаушысы деп есептеледі және оны «Ұлт әкесі», «Тәуелсіздік әкесі» және «Татмадау әкесі» деп атап кеткен. Бирмадағы британдық отаршылдыққа соңғы нүкте қоюға арналған Аун Сан көптеген бирмәлік саяси топтар мен қозғалыстарды құрды немесе олармен тығыз байланыста болды, сонымен қатар өмірі бойында түрлі саяси ағымдарды зерттеді. Ол өмір бойы империализмге қарсы тұрды және студент кезінде социализмді оқыды. Университеттегі бірінші курсында Рангун университеті студенттер одағының атқару комитетіне сайланды және оның газетінің редакторы болды. 1938 жылы «Такин» қоғамына қосылып, бас хатшысы болды. 1939 жылы Бирма Коммунистік партиясын құруға көмектесті, бірақ партия басшылығымен болған қалың дауларға байланысты көп ұзамай одан бас тартты. Кейіннен ол Бирманың британдықтардан тәуелсіздік алуды мақсат еткен Халықтық революциялық партияны (кейін Бирма Социалистік партиясы) құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталмас бұрын Аун Сан Бирмадан қашып, Мьянма тәуелсіздігі үшін шетелдік қолдау алу үшін Қытайға барды. Жапондықтардың Бирманы басып алу кезінде ол доктор Ба Мау басқарған, Жапония қолдаған Бирма мемлекетінің соғыс министрі қызметін атқарды. Жапонияға қарсы жағдай өзгерген кезде ол тарап ауысып, одақтастармен бірігіп жапондықтарға қарсы күреске кірісті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Аун Сан – Атли келісімі арқылы Бирманың Ұлыбританиядан тәуелсіздігін келісімге келтірді. 1946-1947 жылдары Британдық Бирма колониясының 5-ші премьер-министрі болды. Өзінің «Антифашистік Халықтық Азаттық Лигасы» партиясын 1947 жылғы Бирмадағы жалпы сайлауда жеңіске жеткізді, бірақ ол және оның кабинетінің көп бөлігі ел тәуелсіздік алғанға дейін қаза тапты. Аун Санның қызы Аун Сан Су Чжи – мемлекеттік қайраткер, саясаткер және Нобель сыйлығының лауреаты. 2021 жылғы Мьянмадағы төңкерілгенге дейін Вин Мьинт кабинетінде Мьянманың мемлекеттік кеңесшісі және 20-шы (және алғашқы әйел) сыртқы істер министрі қызметін атқарды.
Aung San
Aung San (, ; 13 February 191519 July 1947) was a Burmese politician, independence activist and revolutionary. He was instrumental in Myanmar's struggle for independence from British rule, but he was assassinated just six months before his goal was realized. Aung San is considered the founder of modern day Myanmar and the Tatmadaw (the country's armed forces), and is commonly referred to by the titles "Father of the Nation", "Father of Independence", and "Father of the Tatmadaw". Devoted to ending British Colonial rule in Burma, Aung San founded or was closely associated with many Burmese political groups and movements and explored various schools of political thought throughout his life. He was a life long anti imperialist and studied socialism as a student. In his first year of university he was elected to the executive committee of the Rangoon University Students' Union and served as the editor of its newspaper. He joined the Thakin Society in 1938 and served as its general secretary. He also helped establish the Communist Party of Burma in 1939 but quit shortly afterwards due to vehement disagreements with the rest of the party leadership. He subsequently co founded the People's Revolutionary Party (later the Burma Socialist Party) with the primary goal of Burmese independence from the British. Shortly before the outbreak of World War II, Aung San fled Burma and went to China to solicit foreign support for Burmese independence. During the Japanese occupation of Burma, he served as the minister of war in the Japan backed State of Burma led by Dr. Ba Maw. As the tide turned against Japan, he switched sides and merged his forces with the Allies to fight against the Japanese. After World War II, he negotiated Burmese independence from Britain in the Aung San Attlee agreement. He served as the 5th Premier of the British Crown Colony of Burma from 1946 to 1947. He led his party, the Anti Fascist People's Freedom League, to victory in the 1947 Burmese general election, but he and most of his cabinet were assassinated shortly before the country became independent. Aung San's daughter, Aung San Suu Kyi, is a stateswoman, politician, and Nobel Peace Prize laureate. She was Burma's State Counsellor and its 20th (and first female) Minister of Foreign Affairs in Win Myint's Cabinet until the 2021 Myanmar coup d'état.
Ерте өмір және білім
Аун Сан 1915 жылғы 13 ақпанда Магвей ауданындағы Натмаук қаласында, британдық үстемдік кезінде дүниеге келді. Оның отбасы орташа табысты деп есептелді. Ол тоғыз баладағы ең кішісі болды – үш апасы мен бес ағасы бар еді. Аун Сан сегіз жасқа дейін көбінесе сөйлемеді. Жасөспірім шағында ол айналасындағыларға мән бермей, сағаттап кітап оқып, ойға далатын. Жастығында ол көбінесе сыртқы түріне және киімдеріне немқұрайлы қарады. Оның "Кітаптар әлемі" журналының "Пікір" бөлімінде жарияланған алғашқы мақалаларында, У Тхант қолдаған батыстық үлгідегі жекелеушілік идеологиясына қарсы шығып, "адам өмірін біркелкілендіру" принципіне негізделген әлеуметтік философияны жақтады. Кейіннен Аун Сан У Нүмен болған ортақ достығы арқылы У Тхантпен жақындасты.
Университет жылдары
Аун Сан 1933 жылы Рангун университетіне түсіп, тез арада студенттік көшбасшыға айналды. Ол Рангун университеті студенттер одағының (РУСУ) атқару комитетіне сайланды. Содан кейін ол РУСУ-дың «Оуэй» («Тоқтықұс шақыруы») журналының редакторы болды. Замандас студенттер Аун Санды харизматикалық және саясатқа аса қызығушылық танытқан адам деп сипаттады. Шығарылу үш айлық екінші студенттік ереуілге әкеп соқты, одан кейін университет басшылығы Аун Сан мен Нуді қызметке қайта орналастырды. 1936 жылғы оқиғалар Аун Санның болашағына терең әсер етті. 1936 жылға дейін ол Рангун университетінен тыс жерде көп танылмаған еді, бірақ студенттік ереуіл кезінде оның есімі мен суреті күнделікті газеттерде жарияланып, талқыланды, ол бүкіл елде ұлтшыл революционер және студенттік көшбасшы ретінде белгілі болды. Ол студенттік бойкот кеңесінің хатшысы болып, сондай-ақ үкімет тарапынан ереуілге жауап ретінде құрылған Университет заңына түзетулер енгізу комитетінің студенттік өкілі болды. 1936 жылы студенттік ереуіл аяқталғаннан кейін ол Рангун университеті студенттер одағының вице-президенті болып сайланды. Студенттік ереуілге қатысқандықтан, ол 1936 жылы емтиханға қатыса алмады және 1937 жылы бакалавр дәрежесін алды. Бітіргеннен кейін Аун Сан заң мамандығын оқуға кірісті. Оның сол кездегі ниеті «Индия мемлекеттік қызметіне емтихан тапсырып, саясатқа қатысу» болды. 1937 жылы басқа студенттік көшбасшылармен бірге ол Бүкіл Бірма студенттік одағын (кейін Бүкіл Бірма студенттік одақтар федерациясы деп аталды) құрды, онда ол бас хатшы болып сайланды. 1938 жылы ол Бүкіл Бірма студенттік одағының және Рангун университеті студенттер одағының президенті болды, бірақ осы міндеттемелерді орындауға кеткен уақыт оқуға жеткіліксіз болды және ол 1938 жылы емтиханды тапсыра алмады. 1938 жылдан кейін ол дәстүрлі мансапты қуып жеңілуден бас тартып, революциялық саясатқа толыққанды берілді.
Тәкін революционер
1938 жылдың қазан айында Аун Сан заң сабақтарын тастап, ұлттық саясатқа қатысты. Ол кезде ол британдық билікке қарсы және империализмге бейшала тұрды. «Біз – бірмалықтар қауымдастығы» (Dobama Asiayone) ұйымына қосылғанда, ол «Такин» (лорд немесе шебер) атағын алды – бұл атау Батыс елдеріндегі адамдарға деген құрметті, бейресми атау ретінде қолданылды. Бірмалықтардың осы атауды пайдалануы, бірмалықтар өз елінің нағыз иелері екенін көрсетуі еді. 1940 жылдың тамызына дейін ол ұйымның бас хатшысы болып қызмет етті. Осы қызметте ол ел бойынша бірнеше ереуілдер ұйымдастыруға көмектесті, олар МЕ 1300 революциясы деп белгілі болды. Бұл қозғалыстың аты бірмалық күнтізбенің 1300 жылына негізделген – батыс күнтізбенің 1938 жылғы тамызы мен 1939 жылғы шілдесі аралығындағы кезең. 1939 жылдың 18 қаңтарында «Біз – бірмалықтар қауымдастығы» үкіметті құлату үшін күш қолдануға ниетті екенін жариялады, бұл биліктің ұйымға қарсы шаралар қабылдауына әкелді. 23 қаңтарда полиция Шведагон пагодасындағы ұйымның кеңсесіне шабуыл жасап, Аун Санды тұтқындады. Оны үкіметті құлатуға сөз байласуы айыбымен он бес күнге түрмеге қамады, бірақ кейіннен бұл айыптар алынып тасталды. Аун Сан босатылғаннан кейін, ел бойынша ереуілдер, салық төлеуден бас тарту және партизандық соғыс жүргізу арқылы Бірманың тәуелсіздігіне қол жеткізу стратегиясын ұсынды. 1939 жылдың тамызында Аун Сан Бірма Коммунистік партиясының (БКП) негісқалаушысы және бірінші бас хатшысы болды. Кейін Аун Сан БКП-мен қарым-қатынасының тым жақсы болмағанын, себебі ол партияға екі рет кіріп, екі рет шыққандығын айтты. БКП-ны құрғаннан кейін, Аун Сан тағы бір ұқсас ұйым құрды, ол «Халық революциялық партиясы» немесе «Бірма революциялық партиясы» деп аталды. Бұл партия марксистік идеологияда болды және британдық билікке қарсы Бірманың тәуелсіздігін қолдау мақсатымен құрылды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бірма Социалистік партиясы болып қайта құрылды. Аун Сан студенттік және саяси жетекші ретінде көп жұмысына ақы алған жоқ және осы уақыттың көп бөлігін кедейлікте өмір сүрді. Ол әріптестері тарапынан жоғары жұмысқа деген құлшынысымен және ұйымдастыру қабілетімен танылды, бірақ кейде жаман қарым-қатынас дағдылары немесе мақтандығы үшін сынға ілікті. Ол ешқашан ішімдік ішпеді және романтикалық қарым-қатынастардан аулақ болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Аун Сан Добама, Бүкіл Бірма студенттер одағы, саяси белсенді монахтар және доктор Ба Маудың Кедейлер партиясы арасында одақ құрып, тағы бір ұлтшыл ұйым – «Азаттық блогын» құруға көмектесті. Доктор Ба Мау «Азаттық блогының» анаршині («диктаторы») болды, ал Аун Сан оның астында топтың бас хатшысы болып жұмыс істеді. Топтың мақсаттары соғыстан пайдаланып, Бірманың тәуелсіздігін алу идеясы бойынша ұйымдастырылды. «Азаттық блогының» ұйымы, мақсаттары мен тактикасы Үндістанның «Алға қарай» революциялық тобынан үлгі алды, оның басшысы Субхас Чандра Боз Ба Маумен үнемі байланыста болды. 1939 жылы Аун Сан үкіметті күшпен құлатуға ниеттенгені үшін қысқа уақытқа тұтқындалды, бірақ босатылды. Босатылғаннан кейін Аун Сан бүкіл ел бойынша ереуілдер, салыққа қарсы науқандар және партизандық көтеріліс жүргізу арқылы Бірма тәуелсіздігін қолға алу стратегиясын ұсынды. Аун Сан Бірмаға оралғанда, Бірма үкіметі оны және Такиндер мен «Азаттық блогының» көптеген басқа да басшыларын тұтқындауға бұйрық шығарғанын білді, өйткені бұл ұйымдардың ағылшындарға қарсы төңкеріс ұйымдастыруға күш салғандығы, кем дегенде жапондықтардың жарым-жартылай қолдауымен. 1940 жылдың қалған бөлігін Аун Сан Токиода жапон тілі мен саяси идеологияны үйренуге арнады. Ол сол кезде Батыс жекешілдігіне қарсы екенін және Жапония үлгісінде «бір мемлекет, бір партия, [және] бір басшы» бар авторитарлық мемлекет құруды көздегенін жазды. Жапонияда ол жапон кимоносын киді және «Омода Монджи» деген жапон есімін қабылдады. Осы уақыт аралығында «Еркін Бірма үшін» жобасы жасалды. 1941 жылдың ақпан айында Аун Сан жапондық барлау қызметімен жұмыс істеп, Бангкоктағы Хла Мяңнан шығып, жасырын түрде Бірмаға қайта кірді және жапондықтармен жұмыс істеуге қосымша бірмалық агенттермен байланыс орнатып, оларды жалдауға тырысты. Ол колонияға жасырын түрде Бассейн порты арқылы кірді, лонгйиге ауысты, және псевдонимді пайдаланып Рангунға пойызға отырды. Бірнеше апта ішінде ол өзінің бұрынғы революциялық әріптестерінің отызын жалдап, жапондық барлау жүйесі арқылы елден тымыздан алып шықты. Осы «Отыз жолдас» жапондықтардың басып алған Хайнань аралына одан әрі дайындық үшін әкелінді. Аун Сан жиырма бес жаста, топтағы үшінші үлкен адам еді. Хайнанда жаттығу кезінде барлық отыз адам «Бо» сөзінен басталатын псевдонимдерді алды, яғни «әмірші», бұл Батыстағылар Бірмада қолданатын атақ еді. Аун Сан «Бо Теза» («Теза» «от» дегенді білдіреді) атты әскери атақты алды. Отыз жолдас Хайнанда Судзуки Кейджи мен басқа да жапондық офицерлермен алты ай бойы жаттықты. Аун Сан, Не Вин және Сеткья атаулы арнайы дайындық алды, өйткені жапондықтар оларды жапондықтардың жаулап алуынан кейін Бірма үкіметінде жоғары лауазымдарға орналастыруды көздеді. Бұл оқиғаға бірмалық аристократиядан қалған thwe thauk («қан ішу») рәсімі қатысты. Қатысушылар өздерінің қолына жасалған жарадан қан жинап, күміс табақтағы спиртпен араластырып, мәңгілік достық пен адалдыққа ант беріп, оны ішті. Үш күннен кейін БИА жапондық 15-ші армияның артынан Бірмаға кірді. Бірма астанасы Янгон 1942 жылы наурыз айында жапондықтардың қолынан өтті. БИА Такин Тун Оке басшылығымен ел үшін әкімшілік құрды, ол жапондықтар оны таратуға дейін жапондық әскери әкімшілікпен қатар жұмыс істеді. Шілдеде БИА-ның құрамы қайта құрылып, Бірма қорғаныс армиясы (БДА) болып қайта құрылды. Аун Сан полковник болып, әскери бөлімге басшылықты атқарды. Соғыс Жапонияға қарсы бұрылған кезде, Аун Сан Жапонияның соғыста жеңіске жету қабілетіне күмәндана бастады және 1944 жылдың тамызында жасырын түрде «Фашистікке қарсы халықтық бостандық лигасын» құрып, Бірмада жапонға қарсы көтеріліс ұйымдастыруды жоспарлады. Ол Багода Бірма Ұлттық армиясы, Бірма Коммунистік партиясы және Халықтық революциялық партия (кейіннен Бірма Социалистік партиясы болып өзгерді) арасында жасырын кездесу ұйымдастырды. Осы кездесуден кейін Аун Санның әскері жапондықтарға қарсы соғысқа дайындық ретінде құпия түрде азық-түлік жинауға кірісті. 1945 жылдың наурыз айының соңында одақтас күштер Рангунға қарай алға жылжуда, Аун Сан БНА-ны Рангундағы Үкімет үйінің алдында парадта бастап, содан кейін оларды жапондықтар майданға жіберді. Бірнеше күннен кейін, 27 наурызда БНА жақтарын ауыстырып, жапондарға шабуыл жасады. 27 наурыз – қарсылық күні деп аталып, әскери режим оны «Татмадау (Қоралды Күштер) күні» деп атады. Бірма әскері жапондықтарға қарсы шабуыл бастағаннан кейін, ол «Отандық Бірма күштері» деп қайта аталды және оның басқару құрылымы сегіз түрлі аймаққа бөлінді. Аун Санға Проме, Хензада, Тарравадди және Инсейн аудандарын қамтитын бірінші аймақты басқару тапсырылды. Оның тағайындалған саяси кеңесшісі – Коммунистік партия жетекшісі Такин Ба Хейн еді. 30 наурызда Оңтүстік-Шығыс Азиядағы одақтас әскерлерінің бас қолбасшысы Луис Монтбаттен Бірма армиясын «одақтас күш» деп ресми таныды. Бірма Ұлттық армиясы соғыстың қалған бөлігінде жапондықтарды мазақтауды жалғастырды. Одақтас күштер Рангунды 1945 жылдың 2 мамырында қайта басып алғанда, БНА екі күн бұрын басқа әскерлерге қаратылып, қалаға символдық түрде жіберілді. Одақтас күштер Аун Санның әскерін дефекциядан кейін біршама қарумен жарақтандырып, БНА-ға 3000 шағын қару берді. Аун Сан алғаш рет 1945 жылдың 16 мамырында генерал Билл Слиммен кездесті, Слимнің лагеріне күтпеген жерден жапондық генерал-майордың формасында келді. Кездесуде Аун Сан жапондықтар Бірмадан қуылғанша британдықтармен одақтасу ниетін білдірді және оның күштерін Слимнің британдық әскеріне қосуға келісті. Слим Аун Саннан жапондық офицердің формасында күтпеген жерден оның лагеріне келуі және батыл мінез танытуы қауіпті емес пе деп сұрағанда, Аун Сан «жоқ, өйткені сіз британдық офицерсіз» деп жауап берді. Слим кейін Аун Сан кездесуде жақсы әсер қалдырғанын жазды.
In February 1941 Aung San, working with Japanese intelligence, left Hla Myaing in Bangkok and secretly re entered Burma and began efforts to contact and recruit additional Burmese agents to work with the Japanese. He entered the colony secretly through the port of Bassein, changed into a longyi, and booked a train to Rangoon using a pseudonym. Within weeks he had recruited thirty of his old revolutionary colleagues and smuggled them out of the country via Japanese intelligence networks. These "Thirty Comrades" were taken to the Japanese occupied island of Hainan for further training. Aung San was twenty five, the third oldest of the group. While training on Hainan all thirty of the men took pseudonyms beginning with the word "Bo", meaning "officer", which had become a title used by Westerners in Burma. Aung San took the nom de guerre "Bo Teza" ("Teza" means "fire"). The Thirty Comrades trained for six months on Hainan with Suzuki Keiji and other Japanese officers. Aung San, Ne Win, and Setkya all received special training, since the Japanese intended to place them in senior positions in the Burmese government following the Japanese conquest of the territory. The event involved the thwe thauk ("blood drinking") ceremony, a tradition inherited from the Burmese aristocracy. The participants collected their blood from a cut in their arms, mixing the participants' blood together with alcohol in a silver bowl, and drinking it while pledging eternal comradeship and loyalty. Three days later the BIA entered Burma behind the invading Japanese Fifteenth Army. The capital of Burma, Rangoon, fell to the Japanese as part of the Burma Campaign in March 1942. The BIA formed an administration for the country under Thakin Tun Oke that operated in parallel with the Japanese military administration until the Japanese disbanded it. In July, the disbanded BIA was re formed as the Burma Defense Army (BDA). Aung San was made a colonel and put in charge of the force. As the tide of war turned against Japan, Aung San was increasingly skeptical of Japan's ability to win the war and made plans to organize an anti Japanese uprising in Burma, secretly forming the "Anti Fascist People's Freedom League" in August 1944. He organized a secret meeting in Bago between the Burma National Army, the Communist Party of Burma, and the People's Revolutionary Party (which later reformed into the Burma Socialist Party). After this meeting, Aung San's forces began to secretly store supplies in preparation of their fight against the Japanese. In late March 1945, as Allied forces advanced towards Rangoon, Aung San led the BNA in a parade in front of Government House in Rangoon, after which they were sent by the Japanese to the front. A few days later, on 27 March, the BNA switched sides and attacked the Japanese instead. 27 March came to be commemorated as Resistance Day, until the military regime renamed it "Tatmadaw (Armed Forces) Day". After the Burmese army began the attack on the Japanese, it was renamed the "Patriotic Burmese Forces" and its command structure was divided into eight different regions. Aung San was given command of the first region, comprising the areas of Prome, Henzada, Tharrawaddy, and Insein. His designated political advisor was Thakin Ba Hein, a Communist Party leader. On 30 March, the Allied commander in Southeast Asia, Louis Montbatten, formally recognized the Burmese army as "an Allied force". The Burmese National Army continued to harass the Japanese throughout the remainder of the war. When Allied forces retook Rangoon on 2 May 1945, the BNA were symbolically sent into the city two days before any other soldiers. The Allies helped to arm Aung San's forces somewhat after their defection, supplying the BNA with 3,000 small arms. Aung San first met with General Bill Slim on 16 May 1945, appearing unexpectedly in Slim's camp in the uniform of a Japanese major general. At the meeting Aung San stated his intentions to ally with the British until the Japanese had been driven out of Burma, and agreed to incorporate his forces into Slim's British led army. When Slim asked Aung San whether he was taking a risk by unexpectedly coming to his camp in the uniform of a Japanese officer and adopting a bold attitude, Aung San answered that he was not, "because you are a British officer." Slim later wrote that Aung San had made a good impression in the meeting.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
Екінші дүниежүзілік соғыс 1945 жылдың 12 қыркүйегінде аяқталды. Соғыс аяқталғаннан кейін Бірма ұлттық армиясы Патриоттық Бірма күштері (ПБК) деп қайта аталды, содан кейін жапондықтар елдің әртүрлі аймақтарынан ығыстырылғанда британдықтар оларды біртіндеп қарусыздандырды. Патриоттық Бірма күштерінің басшыларына 1945 жылдың қыркүйегінде Цейлондағы Лорд Луис Маунтбеттенмен өткен Канди конференциясының келісіміне сәйкес, британдық басшылық астындағы Бірма армиясында лауазымдар ұсынылды. Аун Сан келіссөздерге шақырылмады, себебі британдық генерал-губернаторы сэр Реджинальд Дорман Смит оны соғыс кезінде Татон қаласында мұсылман басшысын жазатайым атқылаудағы рөлі үшін сотқа тарту керек пе екенін талқылап жатты. Аун Санға ауыл басшысын атқылау ісі бойынша ешқандай сот процесі болған жоқ және ол жаза алмады. Конференцияға қатысушылар жаңа бірмалық армияның құрамына Аун Санның жапондықтармен оқытылған 5000 бамар сарбазы мен британдықтармен оқытылған 5000 сарбазы кіретініне келісті, олардың көпшілігі чин, качин немесе карен тайпаларынан болды. Аун Сан Араканнан У Сейдаға хат жазып, оның британдықтарға қарсы партизандық күресін қолдайтынын, бірақ тактикалық себептермен олармен ынтымақтасатынын мәлімдеді. Канди конференциясынан кейін ол бұрын таратылған әскерлерін жарымәскери ұйым – Халықтық еріктілер ұйымы (ХЕҰ) ретінде қайта ұйымдастырды, олар униформа кие берді және қоғамдық жерлерде жаттығулар жасады. ХЕҰ Аун Сан мен оның партиясына, үкіметке емес, жеке адалдығымен ерекшеленді. 1947 жылға қарай ХЕҰ-да 100 мыңнан астам мүше болды. 1946 жылдың қаңтарында Качин астанасы Миткинада жеңіс тойы өтті. Губернатор Дорман Смит шақырылды, бірақ Аун Сан мен оның партиясынан ешкім шақырылмады, себебі олардың «Бірма тәуелсіздік армиясымен байланысы» болды. Өте батыл қадам ретінде Аун Сан ауыл басшысын атқылау ісі үшін өзінің кінәсін мойдалады. Оны тұтқындау ХЕҰ-ның бүкіл елдегі қарулы көтерілісіне әкелуі мүмкін болғандықтан, Дорман Смит Бирманың жаңа генерал-губернаторы сэр Хьюберт Рэнспен ауыстырылды. Рэнс Аун Санды мойындауға және онымен тікелей келіссөздер жүргізуге келісті, мүмкін оларды Бірма Коммунистік партиясынан алшақтату мақсатында. Ол сондай-ақ Аун Санды Атқарушы кеңесте (алдағы бірмалық ұлттық сайлаудың орнына құрылған уақытша кабинет) қорғаныс жөніндегі кеңесші лауазымына тағайындауға келісті. 1946 жылдың 28 қыркүйегінде Аун Сан одан да жоғары лауазым – төрағаның орынбасары болып тағайындалды, бұл оны Британдық Бирманың 5-ші премьер-министрі етті. Аун Сан бастапқыда Бірма Коммунистік партиясымен тығыз байланыста болды, бірақ олар оны британдықтармен жұмыс істегені үшін сынағаннан кейін, ол 1946 жылдың 3 қарашасында барлық коммунистерді өзінің Антифашистік Халықтық Азаттық лигасынан шығарды.
Аун Сан-Аттли келісімі мен Панглон конференция
Аун Сан, барлық жағдай бойынша премьер-министр болатын, бірақ ол әлі де британдық ветоға бағынған. 1947 жылы британ премьер-министрі Клемент Атли Мьянма тәуелсіздігінің шарттарын келісу үшін Аун Санды Лондонға шақырды. Ұлыбританиямен келісімге қол қойылғаннан кейін екі апта өткен соң, Аун Сан 1947 жылдың 12 ақпанында екінші Панглон конференциясында Шан, Качин және Чин халықтарын өкілдік ететін көшбасшылармен келісімге келді. Осы келісімде бұл көшбасшылар он жылдан кейін, 1958 жылы «толық автономия» және бөліну құқығымен біріккен тәуелсіз Мьянмаға қосылуға келісті. Карен көшбасшыларымен кеңес жүргізілмеді және олар келісімге қатыспады. Олар британ империясының құрамында жеке Карен мемлекетін құруды үміттенеді. Панглон келісіміне қол қойылған күн Мьянмада «Одақ күні» ретінде тойланады, тіпті Не Вин 1962 жылы жасаған төңкерісінен кейін Мьянманың аз ұлт өкілдерімен жасалған барлық келісімдерді жойды. 1947 жылдың сәуір айында өткен жалпы сайлау үлгілі болған жоқ; Карендер және Аун Санның көптеген саяси қарсыластары сайлау процесін бойкоттады. Олар дерлік қарсылықсыз қатысқандықтан, Аун Сан партиясының барлық делегаттары сайланды. Шілдеде Аун Сан Мьянманы қайта жаңғырту мәселесін талқылау үшін Рангун қаласындағы Соррента вилласында бірқатар конференциялар өткізді. 1947 жылғы сайлаудан кейін Аун Сан өзінің кабинетін құра бастады. Өзінің және Тин Тут сияқты этникалық бірмалық мемлекет қайраткерлерінен басқа, ол сондай-ақ Карен көшбасшысы Махн Ба Хаингті, Шан басшысы Сао Хсам Хтунды және Бамар көшбасшысы У Разақты (тамыл тегінен) өзінің кабинетіне шақырды. Коммунистер қатысуға шақырылған жоқ.
Құрлық
Британдықтар Бирманы басқарудың соңғы жылдарында Аун Сан Бирманың соңғы губернаторы полковник сэр Реджинальд Дорман Смитпен жақын дос атанды. Ол ағылшын-ирландтық болатын және Аун Сан жеке қиындықтарын осы кісімен үнемі бөлісіп тұратын. 1946 жылдың басында, өмірінен шамамен бір жыл бұрын, Аун Сан Дорман Смиттен өзін мұңды сезініп, бұрынғы бірмалық әскери достарынан алыс екенін, көптеген жауы бар екенін және жақын арада өліміне қасты жасауға тырысатындарынан қорқатынын айтты. 1947 жылдың 19 шілдесінде сағат 10:30-дан кейін әскери киім киген қарулы адамдарды тасымалдаған бір ғана әскери джип Аун Сан жаңа кабинетімен кездесіп отырған Секретариат ғимаратының ауласына кірді. Үкіметтік ғимаратты қорғайтын қабырға немесе қақпа болған жоқ, ғимаратты күзеткен күзетшілер көлікті тоқтатуға тырысқан да жоқ. Олар гранаталармен қаруланып, баспалдақпен кеңес бөлмесіне қарай жүгіріп, есікте тұрған күзетшіге оқ атып, кеңес бөлмесіне кірді.
Салдары
Бірманың Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы соңғы премьер-министрі У Сау (1946 жылдың соңында қастандықтан аман қалғанда бір көзін жоғалтқан) кейіннен сотталып, қастандыққа жауапты деп атылды, бірақ Аун Санның өлімінен бері көптеген тараптар жауапкершілікті өз мойнына алды. Бірқатар адамдар бұл оқиғаға Ұлыбританияның барлау қызметінің бір тобы кінәлі деп санайды. Аун Сан, оның кабинетінің көп бөлігі және У Саудан өзге, сол кезде Аун Санға жақын болған тағы бірнеше адамдар қастандық құрбаны болды немесе оларға қастандық жасауға тырысты. Олардың арасында Аун Санның ағылшын адвокаты Фредерик Генри, ол үйінде өлтірілді, және Аун Санның қастандығын тергеген жеке детектив Ф. Коллинз есімді адам бар еді. Генерал Кяу Заудың сөзіне қарағанда, бұл кісі өлтірулер біреудің қастандыққа қатысқандығын жасыруға тырысқанын көрсетеді. 1948 жылдың қыркүйегінде, Бірма тәуелсіздік алғаннан кейін тоғыз ай өткен соң, біреу Аун Санның ең жақын кеңесшілерінің бірі және сол кезде Бірманың алғашқы сыртқы істер министрі болған Тин Тютті оның көлігіне граната лақтырып өлтірді. Қастандық жасағандар ешқашан ұсталған жоқ және ешкім оның өлімі үшін жауапқа тартылмады.
Ұлыбританияның қатысуы
Аун Санның қазасына британдықтардың қатысы бар деген теория 1997 жылы оқиғаның 50 жылдығына арналған BBC арнасында көрсетілген деректі фильмде зерттелді. Сот отырысы барысындағы тергеулер көрсеткендей, бірнеше төменгі шенді британдық офицерлер Бірманың бірқатар саясаткерлеріне, оның ішінде У Сауға қару-жарақ сатқан. У Сау сотталғаннан кейін көп ұзамай, британдық армия офицері капитан Дэвид Вивиан У Сауға қару-жарақ жеткізгені үшін бес жылға бас бостандығынан айырылды. 1949 жылдың мамыр айында Карен сарбаздары Инсейн түрмесін басып алғанда Вивиан түрмеден босатылды. Генерал Кяу Заудың сөзіне сүйенсек, ол 1950 жылға дейін Кавкарейкте кэрендермен бірге тұрды, содан кейін Таиландқа, ал одан Англияға қайтып, 1980 жылы қайтыс болғанға дейін онда өмір сүрді. Оның ниеттері сот барысында да, одан кейін де толыққанды ашылмады.
Шығу тегі
Аун Санның ата-анасы У Фар және Дау Су болды. У Фар заңгер болған, оны басқалар тартымсыз және жайлы мінезді адам деп сипаттаған. Аун Санның айтуынша, У Фар заң оқып, 174 студенттің арасында емтиханды үшінші болып тапсырған. Бірақ білімі аяқталғаннан кейін ол заңгер болып жұмыс істемеді, керісінше, бизнеспен айналысуға көшті. У Фар Аун Сан 8-сыныпта оқып жүргенде 51 жасында қайтыс болды. Аун Санның әкесінің әжесі Дау Тху Са болды, оның әулеті Паган Корольдігінің соңғы патшасы Наратхихапате арқылы патшалық отбасына дейін жетеді. Дау Тху Саның Бірманың соңғы королігі үкіметінде жұмыс істеген бірнеше туыстары болды. Оның туыстарының бірі – Бо Мин Яунг, король Мидон тұсында патшалық қазынашысы болған. Король Мидон Бо Мин Яунгқа «Махар Мин Кяу Мин Хтин» атағын берді, бұл Бірма королінің жақын туыстары емес адамдарға берілетін құрметті атақ, шамамен рыцарь атағына тең. Ол мейірімді және жұмсақ мінезімен танымал болды. Бо Мин Яунгтың Аун Санның патриоттық көзқарасына үлкен әсер еткен, сол есімді кіші інісі болды. Дау Тху Са кіші Бо Мин Яунгты туған қаласындағы сұлулығымен, күшімен, жазу өнерімен және қылышпен күресу шеберлігімен танымал болған деп есінде сақтады, оны ол күнделікті жаттығу арқылы жетілдірген. Король Мидон оны дипломатиялық қызметке тағайындады, ал Бирманың соңғы патшасы Тибаудың тұсында Жоғарғы Бирмадағы Пегу тауларының солтүстік жағына жақын Мё Лу Лин аймағын басқаруға бекітті. 1885 жылғы қысқа ғана соғыстан кейін, үшінші ағылшын-бирма соғысынан кейін король Тибаудың тақтан басқаны және Британдық Раджға жер аударылғаны туралы хабарды естігеннен кейін Бо Мин Яунг ашуланып, британдықтарға қарсы тұруға бел буды. Көтеріліс сәтсіз аяқталды. Ол бас иғаннан бас тартқандықтан, британдық сарбаздар Бо Мин Яунгты басын шауып өлтірді. Кейбір дереккөздер Бо Мин Яунгтың Аун Санмен байланысын басқаша сипаттайды, оның Аун Санның әкесінің әжесі емес, әкесінің туысы болғанын айтады.
Мұра
Аун Санның Бірма тәуелсіздігі мен ел бірлігін құру жолындағы еңбегі үшін ол қазіргі Бірманың архитекторы және ұлттық батыр ретінде құрметтеледі. 1947 жылы Шведагон пагодасының іргесінде шейіттер мазары салынды, ал 19 шілде – Шейіттер күні болып белгіленді. Аун Санның алғашқы мазары 1983 жылғы 9 қазанда болған жарылыстан, Оңтүстік Корея президенті Чун Ду Хванды Солтүстік Корея агенттерінің өлтіру талпынысынан құтқаруға асыққанда қирады. Оның орнына тағы бір ескерткіш орнатылды. Аун Санның 1948 жылғы 4 қаңтардағы қазасынан кейін бірнеше ай өткен соң Бірма тәуелсіздік алды. 1948 жылдың тамызында Бірма әскері мен коммунистер мен этникалық қақтығыстарды қоздырған топтар арасында азаматтық соғыс басталды. Мьянмадағы ішкі қақтығыс бүгінгі күнге дейін жалғасуда. Аун Санның есімі Бірма тәуелсіздік алғаннан бері барлық үкіметтермен аталып келді, бірақ 1990 жылдардағы әскери режим Аун Санның есін жоюға тырысты. Дегенмен, оның бірнеше мүсіндері бұрынғы астана Янгонды әшекейлеп тұр, ал оның суреті бүкіл елдегі көптеген үйлер мен кеңселерде мақтан тұтады. Янгонның ең танымал базары – Скотт базары оның құрметіне Бogyoke базары деп аталды, ал Комиссар көшесі тәуелсіздік алғаннан кейін Бogyoke Аун Сан көшесі болып қайта аталды. Бұл атаулар сақталды. Бірмадағы көптеген қалалар мен аудандарда оның есімімен аталатын көшелер мен саябақтар бар. Аун Санның қазасынан кейінгі онжылдықтарда көптеген адамдар оны демократиялық реформаның символы ретінде қарастырды. 1988 жылғы әскери диктатураға қарсы 8888 көтерілісі кезінде наразылық білдірушілер оның плакаттарын өз қозғалысының символы ретінде көтеріп жүрді. Көптеген адамдар сол кезде Аун Санды Бірманың болашағының символы ретінде қарады – гүлденген, демократиялық және бейбіт ел. 1962 жылы Не Вин бастаған Бірма әскері төңкеріс жасап, азаматтық үкіметті құлатты және әскери билік орнатты. Бірма әскері өз үкіметінің заңдылығын Аун Санның екінші дүниежүзілік соғыста елді басқаруымен, әскери және саяси көшбасшы ретіндегі рөлімен негіздеді. Төңкерістен кейін Не Вин ресми мәлімдемелер мен насихат арқылы Аун Санның заңды мұрагері екенін, өйткені ол қарулы күштердің басшысы және Отыз жолдастың мүшесі екенін жариялады. Аун Санның суреті алғаш рет 1958 жылы, оның қазасынан он жыл өткен соң қолданысқа енгізілді. Бұл практика 1988 жылғы көтеріліске дейін жалғасты, содан кейін үкімет оның суретін бірмалықтардың өмірінен алынған көріністермен ауыстырды, мүмкін оның қызы Аун Сан Су Чжидің танымалдылығын төмендету мақсатында. 2017 жылы Мьянма Парламенті Аун Санның суретін қайта орнату үшін 286–107 дауыспен шешім қабылдады. Аун Санның суреті бар жаңа 1000 кьяттық банкноттар 2020 жылғы 4 қаңтарда, Тәуелсіздік күнінің 72 жылдығына орай жарияланды.
Отбасы
1942 жылы ол соғыс министрі болған кезде Аун Сан Кхин Кьимен танысып, үйленді, сол кезде оның қарындасы коммунистік көшбасшы Такин Тан Тунмен танысып, үйленді. Аун Сан мен Кхин Кьидің төрт баласы болды. Аун Сан қаза болғаннан кейін оның жесірі Мьянманың Үндістандағы елшісі болып тағайындалды, ал отбасы шетелге көшіп кетті. Аун Санның ең кіші баласы Аун Сан Су Чжи Аун Сан қаза болғанда екі жаста еді. Ол Нобель сыйлығының лауреаты, Мьянманың мемлекеттік кеңесшісі, Мьянманың бірінші әйел сыртқы істер министрі және Ұлттық демократия лигасының (NLD) саяси партиясының жетекшісі. Аун Санның үлкен ұлы Аун Сан Оо АҚШ-та жұмыс істейтін инженер, ол өз әпкесінің саяси қызметімен келіспейді. Аун Санның екінші ұлы Аун Сан Лин сегіз жасында отбасылық үйдің ауласындағы сәндік көлге батып қайтыс болды. 1946 жылдың қыркүйегінде дүниеге келген Аун Санның кіші қызы Аун Сан Чит 1946 жылдың 26 қыркүйегінде, Аун Санның дүниеге келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң қайтыс болды, сол күні Аун Сан губернатордың атқарушы кеңесіне кірді. Аун Санның әйелі Дау Кхин Кьи 1988 жылдың 27 желтоқсанында қайтыс болды.