Мьянма Ұлттық Демократия Лигасы: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Мьянмадағы саяси партия, мьянмалық саяси партия. Демократия үшін ұлттық лига (сократасы НЛД; бірман тілінде ဒီချုပ်) – Мьянмада (Бірма) тіркелмеген либералдық демократиялық саяси партия. 2015 жылғы жалпы сайлаудағы үлкен жеңісінен кейін елдің басқарушы партиясы болды, бірақ 2020 жылғы тағы бір үлкен жеңістен кейін 2021 жылдың ақпанында әскери төңкеріспен құлатылды. 1988 жылдың 27 қыркүйегінде құрылған НЛД Мьянманың демократияны қолдайтын қозғалысындағы ең ықпалды партиялардың біріне айналды. Мьянманың бұрынғы мемлекеттік кеңесшісі Аун Сан Су Чжи партияның жетекшісі болып табылады. Партия 1990 жылғы Мьянманың жалпы сайлауында парламентте маңызды үстемдікке ие болды. Алайда, биліктегі әскери хунта нәтижелерді мойындаудан бас тартты. 2010 жылдың 6 мамырында партия заңсыз деп жарияланды және 2010 жылдың қарашасына жоспарланған сайлауға тіркелуден бас тартқандықтан хунта таратуға бұйырды. 2011 жылдың қарашасында НЛД болашақ сайлауда қатысу үшін саяси партия ретінде тіркелу ниетін білдірді, ал Мьянманың Одақтық сайлау комиссиясы олардың тіркеу өтінімін 2011 жылдың 13 желтоқсанында мақұлдады. 2012 жылғы қосымша сайлауда НЛД 45 орынның 44-іне қатысты, 43 орынды жеңіп алды, ал жалғыз жеңіліс SNDP-ге бір орынмен тиді. Партия жетекшісі Аун Сан Су Чжи Каухму округінен депутаттыққа сайланды. 2015 жылғы жалпы сайлауда НЛД Ассамблеяның екі палатасында да үлкен көпшілікке ие болды, бұл 54 жылдан бері елдің әскери емес алғашқы президентіне жол ашты. НЛД Азия либералдары мен демократтары кеңесінің байқаушы мүшесі болып табылады. 2021 жылдың 21 мамырында хунта бақылауындағы Одақтық сайлау комиссиясы (ОСК) НЛД-ні тұрақты түрде тарату жоспарларын жариялады, бірақ кейіннен хунта бұл шешімді уақытша кері қайтарды. 2023 жылдың қаңтарында хунта әскерилердің сайлаудағы өкілі – Ұлттық бірлік және даму партиясына (ҰБДП) қолдау көрсетуге бағытталған жаңа сайлау заңын қабылдады, бұл НЛД-ні саяси партия ретінде қайта тіркелмеу туралы шешім қабылдауға әкелді. 2023 жылдың 28 наурызында ОСК НЛД-ні тіркемегені үшін таратып жіберді, ал НЛД бұл шешімді заңсыз деп қарастырды.

Political party in MyanmarBurmese political party

The National League for Democracy (, ; abbr. NLD; Burmese abbr. ဒီချုပ်) is a deregistered liberal democratic political party in Myanmar (Burma). It became the country's ruling party after a landslide victory in the 2015 general election but was overthrown in a military coup d'état in February 2021 following another landslide election victory in 2020. Founded on 27 September 1988, the NLD has become one of the most influential parties in Myanmar's pro democracy movement. Aung San Suu Kyi, the former State Counsellor of Myanmar, serves as its leader. The party won a substantial parliamentary majority in the 1990 Myanmar general election. However, the ruling military junta refused to recognise the result. On 6 May 2010, the party was declared illegal and ordered to be disbanded by the junta after refusing to register for the elections slated for November 2010. In November 2011, the NLD announced its intention to register as a political party to contest future elections, and Myanmar's Union Election Commission approved their application for registration on 13 December 2011. In the 2012 by elections, the NLD contested 44 of the 45 available seats, winning 43, with its only loss being in one seat to the SNDP. Party leader Aung San Suu Kyi won the seat of Kawhmu. In the 2015 general election, the NLD won a supermajority in both houses of the Assembly, paving the way for the country's first non military president in 54 years. The NLD is an observer party of the Council of Asian Liberals and Democrats. On 21 May 2021, the junta controlled Union Election Commission (UEC) announced plans to permanently dissolve the NLD, though the junta later temporarily reversed this decision. In January 2023, the junta enacted a new electoral law designed to favor the Union Solidarity and Development Party (USDP), the military's electoral proxy, leading the NLD to announce that it would not re register as a political party. On 28 March 2023, the UEC dissolved the NLD for failing to register, a decision which the NLD rejected as illegitimate.

1990 жылдар: Басталуы

NLD 8888 көтерілісінен кейін құрылды, бұл 1990 жылы демократияны қолдаған наразылықтар сериясы болды және әскерилер елді төңкеріліспен қайта басып алған кезде аяқталды. Ол 1940 жылдары Бірма тәуелсіздігі қозғалысының маңызды тұлғасы болған Аун Санның қызы Аун Сан Су Чжидің басшылығымен құрылды. Ол демократияны жақтаушылардың ынталандыруымен жұмысқа алынды. Партияның алғашқы төрағасы - бригадир генерал Аун Гы, ал Аун Сан Су Чжи - партияның Бас хатшысы. 1990 жылғы парламент сайлауында партия 59% дауыс алып, 492 орынның 392-сін жеңіп алды, ал биліктегі Ұлттық бірлік партиясы 10 орынға ие болды. Дегенмен, биліктегі әскери хунта (бұрынғы SLORC, кейін Мемлекеттік бейбітшілік және даму кеңесі немесе SPDC) партияға үкімет құруға жол бермеді. Сайлаудан кейін көп ұзамай партия қысымға алынды, ал 1996 жылы Су Чжи үй қамауына алынды. Ол 2010 жылдың 13 қарашасында босатылғанға дейін келесі 21 жылдың 16 жылын осылай өткізді. Бірақ, бірнеше жоғары лауазымды NLD мүшелері тұтқындалудан қашып, Бірма Одағының Ұлттық Коалициялық Үкіметін (NCGUB) құрды.

2000 жылдар: Әскери билікте репрессиялар жалғасуда

2001 жылы үкімет Мьянманың барлық аймақтарында NLD филиалдарын қайта ашуға рұқсат берді және бірқатар тұтқынға алынған мүшелерін босатты. 2002 жылдың мамыр айында NLD бас хатшысы Аун Сан Су Чжи тағы да үй қамауынан босатылды. Ол және басқа NLD мүшелері ел бойынша көптеген сапарлар жасап, халықтан қолдау алды. Алайда, 2003 жылдың мамыр айында Депайын қалашығына барған сапарында әскерилердің қолдауымен жасалған қырғын кезінде ондаған NLD мүшелері атылып өлтірілді. Партияның бас хатшысы Аун Сан Су Чжи және партия вице-президенті У Тин Оо қайтадан тұтқындалды. 2004 жылдан бастап үкімет партияның қызметін тоқтатты. 2006 жылы көптеген мүшелер NLD-дан шығып кетті, себебі Татмадав (Қарулы күштер) және Одақ бірлігі мен даму қауымдастығы тарапынан қысым мен мазақтауға ұшырады. 2008 жылдың қазан айында, Шафран революциясынан кейін болған жарылыстардан кейін Янгон қаласының Швепита ауданындағы Хтан Чаук Пин шағын ауданында әскери хунта қолдаған Одақ бірлігі мен даму қауымдастығы кеңсесінің жанында бомба жарылып, бір адам қаза тапты. Қаза тапқан адам – Сафран революциясына қатысқан бұрынғы будда монахы Тхет Оу Вин, ол өз үйінде бомба жасап жатқан кезде қаза тапты. Хунта бұл бомбаны орнатуға Демократиялық Ұлттық Лига партиясын айыптады, бірақ сарапшылар сол кезде оппозицияның қатаң бақыланатын қауіпсіздік жағдайында мұндай әрекеттерге баруға мүмкіндігі болмады деп санайды.

2010 жылдар: Әскери билікпен билікті бөлісуге көшу

NLD 2010 жылғы қарашада өткен жалпы сайлауды бойкоттады, себебі оның ең белгілі мүшелерінің көптегеніне қатысуға рұқсат берілмеді. Заңдар партия мүшелерін сайлауға қатысу үшін оларды партиядан шығаруды талап ететіндей етіп жасалған. Бұл шешім мамыр айында қабылданды және партияның ресми түрде тыйым салынуына әкелді. Бірақ партия 3%-дан аз дауыс алды. Сайлауда әскери қолдауға ие болған «Одақ бірлігі және даму партиясы» (USDP) үлкен артықшылықпен жеңіске жетті, ал АҚШ президенті Барак Обама оны «ұрланған» деп сипаттады. 2011 жылы Су Чжи мен Мьянма үкіметі арасында келіссөздер өтті, нәтижесінде оның талаптарын қанағаттандыруға бағытталған бірқатар ресми қадамдар жасалды. Қазан айында Мьянманың саяси тұтқындарының шамамен оннан бірі кешіріліп босатылды және кәсіподақтар заңды деп жарияланды. 2011 жылғы 18 қарашада жетекшілерінің отырысынан кейін NLD, «Одақ бірлігі және даму партиясы» депутаттарының министрлер болып тағайындалуына байланысты 48 толықтыру сайлауына қатысу мақсатында саяси партия ретінде қайта тіркелу ниетін жариялады. Бұл шешімнен кейін Су Чжи Барак Обамамен телефон арқылы сөйлесіп, АҚШ Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтонның Мьянмаға сапар шешуіне келісті, бұл қадам Мьянманың одақтасы Қытай тарапынан сақтықпен қабылданды. Сапар 30 қарашада өтті. Еуропалық Одақ вице-президенті Кэтрин Эштон Мьянмада «әділ және ашық» сайлау мүмкіндігін құптады және ЕО Мьянмаға қатысты сыртқы саясатын қайта қарастыратынын мәлімдеді. NLD 2012 жылғы Мьянмадағы толықтыру сайлауында барлық қолжетімді орындарға түсті. Сайлау нәтижелерінің заңдылығына қатысты күмәндер болды, сондай-ақ NLD сайлау кампаниясы және басқа да бұзушылықтар туралы хабарлады. NLD үміткерлері, Су Чжи де бар, ұлттық және аймақтық деңгейдегі 45 орынның 43-ін жеңіп алды. NLD сайлау кезінде барлық қолжетімді парламенттік орындардың 85%-ын иеленді. 2017 жылғы қаңтарда партияның құқықтық кеңесшісі және мұсылман Ко Ни қаза тапты. Халықаралық БАҚ NLD-ны 2016 жылдан бастап рохинджаларға қарсы әскери күштердің жаңадан бастаған зорлық-зомбылықтарына жауап бермегені үшін, сондай-ақ «елдегі нашар заң үстемдігін, сыбайласқан сот жүйесін және қауіпсіздік күштерінің зорлық-зомбылықтары үшін жазасыздыққа жол бермеуге жеткілікті шаралар қабылдамағаны үшін» сынға алды (бірақ қауіпсіздік мекемелері әлі де әскерилердің бақылауында).

The NLD boycotted the general election held in November 2010 because many of its most prominent members were barred from standing. The laws were designed in such a way that the party would have had to expel these members to be allowed to run. This decision, taken in May, led to the party being officially banned. but secured less than 3% of the vote. The election was won in a landslide by the military backed Union Solidarity and Development Party (USDP), and was described by U. S. President Barack Obama as "stolen". Discussions were held between Suu Kyi and the Burmese government during 2011, which led to a number of official gestures to meet her demands. In October, around a tenth of Myanmar's political prisoners were freed in an amnesty and trade unions were legalised. On 18 November 2011, following a meeting of its leaders, the NLD announced its intention to re register as a political party in order to contend in 48 by elections necessitated by the promotion of Union Solidarity and Development Party MPs who had been appointed as ministers. Following the decision, Suu Kyi held a telephone conference with Barack Obama, in which it was agreed that U. S. Secretary of State Hillary Clinton would make a visit to Myanmar, a move received with caution by Burma's ally China. The visit took place on 30 November. European Union Vice President Catherine Ashton welcomed the possibility of "fair and transparent" elections in Burma, and said that the EU would be reviewing its foreign policy towards the country. The NLD contested the all available seats during the 2012 Myanmar by elections. The election was marred with skepticism over whether the results would be legitimate, and the NLD reported issues with campaign conduct and other irregularities in the election's lead up. NLD candidates, including Suu Kyi, won 43 of the 45 available seats at both the national and regional levels. The NLD secured 85% of all available parliamentary seats during the election. Ko Ni, a legal advisor to the party and a Muslim, was assassinated in January 2017. The party was criticised by international media outlets for its lack of response to renewed military led violence against the Rohingya beginning in 2016, as well as for "doing little to address the country’s weak rule of law, corrupt judiciary, or impunity for security force abuses" with the power they had (although security institutions remain dominated by the military).

2020 жылдар - қазіргі уақыт: әскери билікке қайта оралу

Мьянмадағы 2020 жылғы жалпы сайлауда НЛД 2015 жылғыдан да үлкен артықшылықпен жеңіске жетіп, жаңа үкімет құруға қажетті мандатты алды. Керісінше, әскери қолдауға ие болған «Одақ бірлігі және даму» партиясы ұлттық заң шығарушы органның екі палатасындағы 8 орыннан айырылды. Ішкі және халықаралық сайлау бақылаушылары сайлау қорытындыларын сенімді деп таныды, ешқандай елеулі бұзушылықтар тіркелмеді. Бірақ, әскерилер сайлаудың нәтижелері бұрмаланғанын мәлімдеп, сайлаушылар тізіміндегі 8,6 миллион қателік туралы айтты. 2021 жылдың 28 қаңтарында Одақтық сайлау комиссиясы әскерилердің алаяқтық туралы айыптауларын растай алмағандықтан қабылдамады. 4 ақпанда 70 НЛД депутаты төңкерілген үкіметке қарсылық білдіріп, қызметке кірісуге ант берді. Келесі апталарда әскери хунта жүздеген НЛД мүшелерін қамауға алды, олардың көпшілігі төңкерілген үкіметке қарсы наразылық акцияларына қатысқан деген айыппен ұсталды. 2023 жылдың қазіргі кезеніне дейін 1232 НЛД мүшесі түрмеге қамалды (оның ішінде 80 сайланған депутат), ал кем дегенде 84 НЛД мүшесі қамауда қайтыс болды. НЛД төңкерілген үкіметтің құрылуына заңдық негіздерін мойындамады. Төңкерілгеннен кейін 2 ақпаннан бастап полиция органдары НЛД кеңселерiн басып алып, тінту жүргізді. Құжаттар, компьютерлер мен ноутбуктер күштеп тартылып алынды, ал НЛД бұл тінтулерді заңсыз деп мәлімдеді. 2021 жылдың 21 мамырында хунта бақылауындағы Одақтық сайлау комиссиясы (ОСК) НЛД партиясын тарату жоспарларын жариялады, бірақ кейін бұл шешімнен бас тарды. Хунта өкілі Зау Мин Тун НЛД келесі жалпы сайлауға қатысу-қатыспау туралы өзі шешім қабылдайтынын мәлімдеді. 2023 жылдың қаңтарында хунта «Одақ бірлігі және даму» партиясын (ОБДП) қолдауға бағытталған жаңа сайлау заңын қабылдағаннан кейін, НЛД саяси партия ретінде қайта тіркелмейтінін және хунта өткізген сайлау нәтижелерін мойындамайтынын жариялады.

Идеология және саяси ұстанымдар

Партия Мьянмада 1962 жылдан 2011 жылға дейін әскери билікте болған кезеңнен кейін көппартиялық демократияға зорлықсыз жолмен қол жеткізуді жақтады. Партия сонымен қатар адам құқықтарын (атап айтқанда, кең ауқымды сөз бостандығын), заң үстемдігін және ұлттық келісімді қолдайтынын мәлімдейді. NLD либералды, демократиялық либералды, либералды консервативті сипатталады. NLD популизмді және қорғаушылық экономикалық саясатты қолдайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, NLD әлеуметтік-демократиялық партия болған. Аун Сан Су Чжи 2008 жылғы конституцияға, оның жасалуына қарулы күштердің қатысқандығы болған, мысалы, парламенттік орынның 25 пайызын тағайындалған әскери өкілдерге міндетті түрде беру демократиялық емес екенін айтқан.

Партиялық рәміздер

Партияның туында тауыс бейнеленген, ол Мьянманың маңызды символы болып табылады. Тауыстың билеуі (құйрық қауырсындарын жаюы немесе әдемі көрсетуі) Мьянма монархиялық туларында және елдегі басқа да ұлтшыл символдарда жиі кездеседі. Соғысқа дайын тұрған тауыс елдегі әскери диктатураға қарсы ондаған жылдар бойы жүргізілген демократиялық күреспен байланысты. Ол түсі жасыл түлкіге ұқсайды, себебі басында шошасы бар. NLD партиясының символы Мьянма (Бірма) студенттік одағының туынан алынған. Бұл студенттік одақ 1948 жылы Бірма тәуелсіздігіне дейін жылдар бұрын, Бірмадағы британдық отаршылдыққа қарсы көтерілістен бастап құрылған. Ол Бірманың саяси өмірінде маңызды рөл атқарды. Аун Сан Су Чжидің қайтыс болған әкесі Богиоке Аун Сан (генерал Аун Сан) Рангун университеті студенттік одағының бұрынғы президенттерінің бірі болған. Партияның белгісі – дәстүрлі бамбуктан жасалған бас киім (ခမောက်).

Бірма Конституциялық комитеті

Сайлау Жалпы жеңілген орын саны Жалпы дауыс саны Дауыс үлесі Сайлау қорытындысы Ескерту Сайлау жетекшісі1990 7,930,841 59,9% 392 Аун Сан Су Чжи

Өкілдер палатасы (Питу Хлуттав)

Сайлау Жеңілген орын саны Жалпы дауыс саны Дауыс үлесі Сайлау қорытындысы Ескерту Сайлау жетекшісі2010 — — — Бойкотталды Аун Сан Су Чжи2012 — — 37 2015 12 794 561 57,1% 218 2020 — — 3

Әйелдер комитеті

NLD әйелдер комитеті – NLD әйелдерінің комитеті және мұқтаж әйелдерге құқықтық және әлеуметтік көмек көрсетті. Аймақ, штат, аудан және ауылдық деңгейлерді қоса алғанда, барлық әкімшілік деңгейде әйелдер жұмыс комиссиялары құрылды. Орталық әйелдер комитетінің төрағасы – Мэй Вин Миин.

NoNameDuties1. Май Вин Миин – төраға
2. Зин Мар Аун – хатшы
3. Кхин Кхин Фью – мүше
4. Шве Поне – мүше
5. Лат Лат – мүше
6. Тет Тар Нве – мүше
7. Тхандар – мүше
8. Тхан Тхан Ае – мүше
9. Ай Ай Мар – мүше
10. Ай Му (немесе) Шар Ми – мүше