Кіріспе

Француздық Бірінші дүниежүзілік соғыс ұшағы Nieuport 17 C.1 (немесе заманауи дереккөздерде Nieuport XVII C.1) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Nieuport компаниясы жобалаған және өндірген француздық жартылай ұшақ. Nieuport 11-ге қарағанда жақсартылған бұл модель, бұрынғы Nieuport ұшақтарынан сәл үлкен болды және уақытша Nieuport 16-дан гөрі қуаттырақ қозғалтқышқа жақсы бейімделді. Алғашқы үлгілерінен басқа, ол жаңа Alkan Hamy синхрондау жүйесімен жабдықталды, бұл фюзеляжда орнатылған синхрондалған Vickers пулеметінің перне арқылы оқ атуына мүмкіндік берді. 1916 жылғы наурыз айында пайда болған кезде, оның ерекше маневрлеу қабілеті мен жоғары жылдамдықпен көтерілуі екі жақтың да ұрыс ұшақтарынан айқын артықшылықты қамтамасыз етті және ол "сол кездегі ең жақсы қуғын ұшағы" деп сипатталды. Ол көптеген операторлармен пайдаланылды, барлық одақтас елдердің қарулы күштерінде қызмет етті, ал көшірмелері Deutsche Luftstreitkräfte (Германия әуе күштері) тарапынан да қолданылды. Nieuport 17 және оның модификациялары бірнеше француз фирмаларымен жаппай өндірілді, Италияда Nieuport Macchi және Ресейде Dux компаниялары лицензия бойынша шығарды. Лицензиясыз көшірмелер, атап айтқанда Siemens Schuckert D. I және Euler D. I Германияда жасалды. Nieuport 21 және 23 үлкен өзгерістерді білдірмеді. Аэродинамикалық жетілдірулер Clerget қозғалтқышымен жабдықталған 17bis моделіне әкелді. Le Rhône роторлық қозғалтқыштарының күштірек нұсқалары мен ұсақ жақсартулар Nieuport 24, 24bis және 27 модельдерін құрады.

Шығу тегі

1914 жылдың қаңтар айында Густав Делаж Nieuport компаниясының бас конструкторы болып тағайындалғаннан кейін, сескиплан үлгілерінің сериясы жасалды. Nieuport сыммен бекітілген монопландарымен танымал болды және олардың дамуы шегіне жеткен еді. Делаж сескиплан конфигурациясын монопланның төмен соққысы мен бипланның жоғары беріктігі арасындағы шартты келісім ретінде қабылдады. Делаждың алғашқы сескипланы – 1914 жылғы екі орындық Nieuport 10 болды, одан кейін келесі жылы кішігірім бір орындық Nieuport 11 ұшағы жасалды, ол өз кезегінде Nieuport 16 ұшағымен толықтырылды. Соңғы ұшақтың үлкен қозғалтқышы оның алғы бөлігін ауырлатты және қанат жүктемесін арттырды, әсіресе синхронды Vickers пулеметімен қаруланғанда. Консервативті Nieuport 16 ұшағымен бірге жасалған Nieuport 17, сәл үлкенірек, ұзартылған қанаттары мен фюзеляжы, жақсартылған аэродинамикалық пішіні және жақсырақ тепе-теңдігімен ерекшеленді. Ол Le Rhône 9J қозғалтқышымен жабдықталды, ал кейінгі үлгілерде басқа да қозғалтқыштар қолданылды.

Дизайн

Нейпорт сесквипландарының жоғарғы қанаттары сол кезең үшін тән құрылымды қолданды, кең аралықтағы шпарлары толық хордалы қабырғалармен және қысымға төзімді қабырғалармен байланысқан, ішкі жағынан сымдармен және алдыңғы жиегіндегі кішкентай тіректермен нығайтылған. Төменгі қанаттың жалғыз шпары жоғарғы қанаттың артқы шпарының тікелей астында орналасқан және V-тәрізді тіреуішпен бекітілген. Көлденең тұрақтандырғыш, лифт және руль диаметрі бойынша дәнекерленген болат түтіктерден жасалған, ал оларды басқару кәдімгі кабельдер мен шкивтер арқылы жүзеге асырылды. Жалғыз шпар, қозғалыс центрінен кейін орналасқан, бұл жоғары жылдамдықтарда төменгі қанаттың бұрылуына әкелуі мүмкін, қанат тоқтағанша шабуыл бұрышын арттырады, содан кейін ол қалыпты күйіне оралып, қанат сынғанша немесе ұшқыш ұшақты баяулатқанша бұл процесті қайталайды. Британдық «Нейпорттары» бұл мәселені жеңілдету үшін №2 әуе кемелерін жабдықтау депосында модификацияланды. Француз қызметінде кейбір N.17 қанаттарының төменгі бөліктері жаңа «Нейпорт 24» үшін арналған ескі қосалқы бөлшектермен ауыстырылды. 17 ұшағының фюзеляжы төрт күлді ұзындығы бар, тікбұрышты болаттан жасалған қозғалтқыштан руль тірегіне дейін созылған. Жоғарғы ұзындықтар кабина айналасында иілген, фюзеляждың көп бөлігіне трапеция пішіндес қима берген. Бұл қарағайдан жасалған тіректермен, диагональды сымдармен және болат пластиналармен нығайтылған. Алдыңғы фюзеляждың қабырғалары мен жоғарғы бөлігі жеңіл пішінді фанера панельдерімен, ал артқы фюзеляждың қабырғалары матамен жабылған. Ұшқыштың артында, фанерамен қапталған бас тіреуіш орналасқан, ол бойлық тіреулермен демеліп тұрды. Жаңа Alkan Hamy синхрондау механизмінің пайда болуы ең алғашқы үлгілерде қанатқа орнатылған Льюис пулеметін, пропеллер арқымен оқ атуға мүмкіндік беретін, фюзеляжға орнатылған синхрондалған Викерс пулеметімен алмастыруға мүмкіндік берді.

Деривативтер

1916 жылдың мамыр айында пайдалануға берілген, бірақ қыркүйекке дейін аталмаған Nieuport 21, негізінен 17-ден төмен қуатты Le Rhône 9C немесе Le Rhône 9Ga қозғалтқышын қабылдауымен ерекшеленді. Бұл ұшақтың төзімділігін арттырып, қанатының жүктемесін азайтады және ол жоғары биіктіктегі бомбалаушыларды сүйемелдеуге пайдалы болды, бірақ мұндай жағдайда сирек қолданылды. Француз және әсіресе орыс әскерлерінде 21 әдетте Nieuport 17-мен бірдей истребитель рөлінде қолданылды, сонымен қатар ол озық жаттығу ұшағы ретінде де пайдалы болды. 21 жиі Nieuport 11 деп жаңылыстырылады, себебі екеуінде де бас тірегі болмады және бірдей кабельдер мен қозғалтқыштар қолданылды, әсіресе кейбір Nieuport 11 ұшақтарында қанат жақтары болғанда. 17-ге ұқсас, 21 үлкенірек және жоғары қанаттарын ұстап тұратын ұшқыш сымдары арқылы анықталады. Nieuport 11-де ұшқыш сымдар бір нүктеде бірікті, ал 21-де олар төменгі фюзеляждың әртүрлі нүктелеріне параллель жүреді. Nieuport 23 негізінен 17-ге ұқсас болды, басты айырмашылығы – басқа пулемет синхронизаторының қолданылуы. Пулемет оң жаққа жылжытылды, жанармай және май бактерілерінің орналасуы, сондай-ақ орталық бөліктің арматурасы сәйкес өзгертілді. Nieuport 23 ұшақтары француз және британ эскадрильяларында Nieuport 17 ұшақтарымен бірге пайдаланылды, олар Nieuport 24, 24bis және 27 ұшақтарымен ауыстырылғанша қолданылды. Nieuport 17bis, 1916 жылдың соңында пайда болған, күштірек Clerget 9B тоғыз цилиндрлі роторлық қозғалтқышын қолданды. N.17bis-тің фюзеляж жақтары 17-нің жалпақ жақтарына қарағанда тігілген тігістермен жабдықталған. Басты пайдаланушы – британдық Royal Naval Air Service, ол Nieuport-тан 32 дана, ал Nieuport & General Aircraft Company лицензиясы бойынша тағы 50 дана тапсырыс берді. Le Rhône-нан ауыр болғандықтан, Clerget роторларының қуаты жылдам номиналды қуатынан төмендеді, нәтижесінде 17bis-тің өнімділігі төмендеді. Қару-жараққа көбінесе стандартты қанат үстіндегі Lewis пулеметімен синхронды Vickers пулеметі кірді. 17bis-ке қатысты Nieuport 23bis, 17bis-тің аэродинамикалық жақсартуларын біріктірді, бірақ Le Rhône қозғалтқышына қайта оралды. Олардың саны аз болды және Royal Naval Air Service оларды қолданған болуы мүмкін. Француздар мен британдықтар үшін сынақ мақсатында Nieuport 17 негізінде екі үшұшақ құрылды. Тар қанаттары ерекше тәртіппен орналастырылды, ортаңғы қанат ең алдында, ал жоғарғы қанат ең артта болды. Бұл сынақтар нәтижесінде қосымша тапсырыстар түспеді. Nieuport кейіннен британдық Royal Flying Corps және Royal Naval Air Service сынаған Nieuport 17bis-те де осы құрылымды сынады, бірақ ол да прототип ретінде қалды. Неміс-американдық өнертапқыш Эмиль Берлинердің атымен аталған эксперименталды Berliner тікұшақтарының бірнешеуі Nieuport 23 фюзеляждарының негізінде, соның ішінде 1922 және 1923 жылғы үлгілерінде жасалды.

Пайдалану тарихы

1916 жылдың наурыз айында жаңа Nieuport 17 1915 жылғы Fokker Scourge-ді тоқтатуға үлкен үлес қосқан бұрынғы Nieuport 11 және 16 истребителдерін алмастыру үшін майданға жетті. 1916 жылдың 2 мамырында N.57 эскадрильясы жаңа үлгімен толық жабдықталған алғашқы бөлімше болды. 1916 жылдың соңы мен 1917 жылдың басында Nieuport 17 Aéronautique Militaire ұшақтарының барлық истребитель эскадрильясын жарақтандырды. Француздың ең үздік ұшқыштары өздерінің мансабында шапшаң Nieuport ұшағымен ұшты, соның ішінде Жорж Гюйнемер, Шарль Нунгесер, Морис Бояу, Арман Пинсар және Рене Дорм. Лафайет эскадрильясының американдық еріктілері Nieuport 11 және 16 ұшақтарынан Nieuport 17-ге ауысты, бірақ тек біреуі ғана аса мәртебеге ие болды – Рауль Луфберри. Nieuport 17 британдық истребительдерге қарағанда айқын артықшылықтары болғандықтан, оны Корольдік әуе корпусы мен Корольдік теңіз әуе қызметі тапсырыс берді. Негізгі жабдық ретінде Nieuport 17 және 23 ұшақтарын пайдаланған RFC эскадрильялары 1, 11, 29, 40 және 60 эскадрильяларын, ал Royal Naval Air Service 1, 3 және 4 қанаттары 17 және 17bis ұшақтарын пайдаланды. Мик Маннок V.C. өзінің мансабының басында 40-шы эскадрильямен Nieuport ұшағымен ұшты. Оның V.C. марапаты оның жауынгерлік мансабын көрсетті, соның ішінде Nieuport ұшағындағы уақытын да. Nieuport ұшағында ең көп нәтиже көрсеткен ұшқыш No. 1 эскадрилья RFC капитаны Филип Флетчер Фуллард болды, ол 1917 жылдың мамыр және қазан айлары аралығында 40 жау ұшағын жоқ қылды, содан кейін футбол матчында аяғын сындырды. Франческо Баракка, Сильвио Скарони және Пьер Пиччо сияқты итальяндық асалар Nieuport истребительдерін ұшырып, жеңіске жетті. Бельгияда 1-ші және 5-ші бельгиялық эскадрильялар Nieuport 17 және 23 ұшақтарымен жабдықталды. Бельгиялық асалар Андре де Мюльмейстер, Эдмонд Тиффри және Ян Олиеслагерс болды. Ресей империясының әуе қызметі Nieuport ұшақтарының көптеген түрлерін, соның ішінде 17, 21 және 23 үлгілерін пайдаланды. Кейіннен 17 ұшағы оқушыларды даярлау үшін кеңінен қолданылды. Америка экспедициялық корпусы оқу мақсатында 75 Nieuport 17 ұшағын сатып алды, ал француздар оқу ұшақтарының паркін құрды. Француз теңіз авиациясы 1920 және 1921 жылдары Bapaume кемесінде әуе кемелерін даярлау үшін бір Nieuport 21 ұшағын пайдаланды, жаңа әуе кемелері, мысалы Nieuport Delage NiD.32RH келіп жеткенше. Еуропалық майданнан шыққаннан кейін көптеген үлгілер әлемнің түкпір-түкпірінде құрылып жатқан жаңа әуе күштеріне аз мөлшерде экспортталды және 1920 жылдарға дейін қолданылды.

Көшірмелері

1916 жылдың басында Ниупорт истребительдері соншалықты әсерлі болды, Идфлиг (Германияның әскери авиация инспекциясы) өз ұшақ өндірушілерінен олардың көшірмесін жасауды сұрады. Қолға түскен ұшақтар, толық сызбалар мен эскиздер ұсынылды және Siemens Schuckert D. I өндірілді. Көшірме негізінен ұсақ-түйектерде ерекшеленді, қанағаттанарлық деп танылды және өндіріске жіберілді, бірақ SSW D. I қызметке кірген кезде ескіріп, көбінесе оқу-жаттығу ұшағы ретінде қолданылды. Nieuport 17-нің тағы бір көшірмесі – Euler D. I, бірақ әзірлеу жұмыстары бірнеше прототиппен шектелді. Albatros және Pfalz сияқты басқа өндірушілер де өз истребительдерінің жобаларында сескиплан конфигурациясын зерттеді. Albatros D. II, Albatros D. III және D. V-ке жол ашты, RFC оларды бұрынғы Albatros истребительдерінен ажырату үшін "V strutters" деп атады. Бұл конструкциялардың артықшылықтарымен қатар, олар күшейтілгеніне қарамастан, толыққанды шешілмеген флаттер (қалқымалы тербеліс) мәселесін де күшейтті. Pfalz D. III бұрынғы екі қанатты истребительдің сескиплан нұсқасы болды, бірақ ол екі лонжеронды (ұзын тіреу) төменгі қанатымен ерекшеленді, бұл бір лонжеронды сескипландарда кездесетін флаттер мәселесін болдырмады.

Тірі қалғандар мен көшірмелері

Бір ғана түпнұсқа үлгі сақталған, ол Nieuport 23 "5024" ұшағы. Ол сақталған және жақында қалпына келтірілгеннен кейін Брюссельдегі Бельгия қарулы күштері мен әскери тарихының корольдік мұражайында тұрақты көрмеге қойылды. Nieuport 17 ұшағы да көшірме жасаушылар арасында танымал болды. Осы типке арналған арнайы жиынтықтар шығарылды, оның ішінде 7/8 өлшемде және толық көлемде, ал құрылысшылар тобы осылайша ұшақтардың толық эскадрильяларын қайта жасады. Түпнұсқа зауыттан және неміс техникалық есебінен алынған қазіргі заманғы суреттер, түрлі көшірмелер жасауға көмектесті, мысалы, Онтарионың Оттава қаласындағы Канада соғыс мұражайындағы үлгі, ол түпнұсқа талаптарға сәйкес салынған. Ал көптеген басқалары көбірек заманауи құрылыс тәсілдерін қолданды, көбінесе нағыз ұшақтарда қолданылған ағаш конструкциясының орнына металл түтікшелерді пайдаланды.