Жасыл манта (Greenmantle) - Ричард Ханнайдың оқиғасы

Кіріспе

Джон Бьюкеннің 1916 жылғы романы, сондай-ақ 1988 жылғы мифтік фантазия – «Гринмантл».

«Гринмантл» – Джон Бьюкеннің Ричард Ханней кейіпкері бейнеленген бес романның екіншісі. Ол алғаш рет 1916 жылы Лондон қаласындағы «Ходер & Стоутон» баспасында жарық көрді. Бұл Ханней туралы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде жазылған екі романның бірі, екіншісі – «Мистер Стэндфаст» (1919). Ханнейдің алғашқы және ең танымал шығармасы «Отыз тоғыз қадам» (1915) соғысқа дейінгі кезеңде өрбиді.

Сюжетке кіріспе

Ханней мұсылман әлеміндегі көтеріліс туралы қауесеттерді тергеуге шақырылады және Константинопольдегі досы Сэндимен кездесу үшін жау территориясынан қауіпті сапарға шығады. Ол және оның достары немістердің соғысты жеңіп алу үшін дінді пайдалану жоспарларын орындамауға тиіс, бұл Эрзурум шайқасында мән-жайына жетеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Кітап 1915 жылдың қараша айында Ханней мен оның досы Сэндидің Лус шайқасында алған жараларынан айығып жатқан кездерімен басталады. Сэр Уолтер Булливант, жоғары дәрежелі барлау офицері, Ханнейді Сыртқы істер министрлігіне шақырады. Булливант Ханнейге Орта Шығыстағы саяси жағдайды баяндайды, немістер мен олардың түрік одақтастары Таяу Шығысты, Үндістанды және Солтүстік Африканы қырқысқан мұсылман көтерілісін ұйымдастыруға тырысып жатқандарын айтады. Булливант Ханнейге аталған қаупін зерттеуді ұсынады, себебі Булливанттың ұлы, аймақта жақында қаза тапқан тыңшы, "Касредин", "рак" және "V.I" деген сөздері жазылған қағазшаны қалдырған. Ханней тартынбастан бұл міндетті қабылдап, көмекші ретінде Сэндиді таңдайды. Булливант американдық Джон Бленкиронның да көмегіне келе алатынын айтады. Үшеуі кездесіп, іздерін ойластырады және Константинопольге бет алады. 17 қарашадан бастап, екі айдан кейін қонақ үйде кездесуді жоспарлайды, әрқайсысы өз жолымен саяхаттайды: Бленкирон Германия арқылы бақылаушы ретінде, Сэнди Араб байланыстарын пайдаланып Кіші Азия арқылы, ал Ханней Бур киімімен бейтарап Лиссабонға барады. Онда ол кездейсоқ ескі жолдасы, бур Питер Пинаармен кездеседі, және екеуі немістер үшін күресуге құштар британдықтарға қарсы қуғын-сүргіншілер ретінде танысып, неміс агентімен жұмысқа орналасады. Нидерланды арқылы Германияға кірген соң, олар күшті әрі қатыгез полковник Ульрих фон Штумммен кездесіп, мұсылмандарды немістердің жағына көндіруге көмектесе алатындарын оған сендіреді. Ханней тағы да бірнеше оқиғаларға қатысады, әйгілі тау-кен инженері Герр Гаудианмен (кейіннен "Үш кепілгерде" қайта пайда болады) кездеседі, құпия Хильда фон Айнем туралы естіп, Кайзермен сөйлеседі. Штумм оны Лондон арқылы Мысырға жіберуді жоспарлап жатқанын білген Ханней қарға батқан ауылға қашады, оның ізінен кекшіл полковник шығады. Ол безгекке шалдығып, Рождествода жалғызбасты шатырда кедей әйелдің панасында болады. Ауру төсегінде ол қағазшадағы "V.I" деген жазу фон Айнемге қатысты болуы мүмкін екенін түсінеді. Ол жазылып, Дунаймен қару-жарақ тасымалдайтын баржамен саяхаттайды, жол бойы неміс түрмесінен қашқан Питер Пинаармен кездеседі. Олар Вена, Будапешт және Белград арқылы өтеді, саяхат барысында Ханней "der grüne Mantel" сөзін бұрын естіген басқа бір нәрсемен байланыстырады. Олар 10 қаңтарда Рустчукқа жетеді, Константинопольде кездесуге бір апта қалды. Ол жерге жеткенде Ханней маңызды жас түркі Раста Беймен кездеседі және оның ізін анықтағандығын көрсететін телеграмманы ұстап алады. Олар пойызбен саяхаттайды, ашуланған Раста Бейдің тоқтату әрекетіне қарсы тұрып, Константинопольге жарты күн қалғанда жетеді. Олар кездесу орнын іздеп, Бей мен ашулы халықтың шабуылына ұшырайды, бірақ құпия, жабайы билеушілердің тобы құтқарады, содан кейін олар мәдени түсініспеушілікке байланысты оларды байқаусызда ашуландырады. Келесі күні олар кездесуге, заңсыз би залына оралады, онда олар негізгі ойын-сауықтың өткен күнгі жабайы адамдардан басқасы емес екенін біледі. Көрермендердің ең көп қызығушылығын тудырған сәтте Осман әскери министрі Энвердің сарбаздары келіп, Ханней мен Питерді түрмеге сүйреп әкетеді, бірақ олар Бленкирон мен бишілердің жетекшісі - керемет Сэнди Арбутнотты қамтитын жайлы бөлмеге жеткізіледі. Олар өздерінің жаңалықтарын бөліседі: Сэнди "Касредин" сөзін олардың қағазшасынан ежелгі түрік аллегориялық әңгімесінің атауы ретінде анықтады, оның батыры Гринмантл деп аталатын діни көшбасшы, және "Изумруд" деп аталатын пайғамбар туралы көп естіді, ол осы пьесамен байланысты. Бленкирон Константинопольде тұратын және олар тұратын үйдің иесі болған Хильда фон Айнеммен кездесіп, оған қатты әсер еткен. Бленкирон Ханнейге жаңа жеке тұлғаны ұсынады, ол Ханнау есімді американдық инженер. Олар кешкі асқа қатысады, онда олар тағы да Герр Гаудианмен және Энвермен кездеседі. Ханней фон Айнеммен кездеседі және оған қызығады; кейіннен ол Раста Бейді таниды және оны нокауттап, фон Айнем келген кезде шкафқа жасырады. Ханней оған әсер етеді және оны шығысқа алып кетуді жоспарлап жатқанын біледі. Сэнди келіп, тұтқынға алынған түрікпен келіседі және өзінің жаңалықтарын ұсынады: "Рак" деген сөз пайғамбар Гринмантл ауруға шалдыққан және өлім аузында жатыр дегенді білдіреді. Бленкирон оларға қосылып, орыстар мен түріктердің арасындағы шайқас қызып кеткенін айтады, және олар оларды Эрзерумға алып барып, оны қорғауға көмектеседі деп болжайды. Эрзерумға соққан ұзақ жолда олардың машинасы апатқа ұшырайды және түнде сарайда болады, онда Ханней төбесінде қазан сияқты ойық бар төбені көрген түсін көреді, Ханней оның краалға ұқсас екенін байқайды. Олар тозығы жеткен жылқылармен саяхаттайды, бірақ жол бойында жаңа машинаны көріп, оны ұрлап алады, бірақ ол Раста Бейге тиесілі екенін біледі. Олар жылдам жылдамдықпен жүреді, бірақ Эрзерумға келгенде тікелей Штуммге тапсырылады, ол Ханнейді таниды және оларды қамауға бұйырады. Оларды Сэндидің бірі құтқарады, Штуммнан жоспарларды ұрлап, шатырлар арқылы қашып кетеді. Эрзерум шайқасының шуымен, олар ұрланған жоспарлардың маңыздылығын түсінеді, және Питер Пинаар оларды орыстарға жеткізу үшін шайқас желісінен өтуге ерікті болады. Сэнди керемет киіммен пайда болып, Гринмантл қайтыс болғанын және оны оның орнына қоюға таңдалғанын жариялайды. Олар шайқас желісінің айналысынан қашу жоспарын жасап, Сэндидің көмекшісі жылқы іздегенде Пинаар қауіпті миссиясын бастайды. Пинаар шайқас даласынан өткен оқиғаларға толы және қорқынышты саяхатты бастан кешіреді, ал Ханней мен Бленкирон жертөледе жасырынады. Үшінші күні олар жасырын орнынан шығып, қауіпсіздікке жылдам атпен жүгіреді, оларды жау тызғынмен қуады. Қолға түсудің алдында олар Ханней түсіндегі төбені табады және оны бекітеді, жауды ұстап тұрады. Хильда фон Айнем келіп, оларға бас тартуға шақырады, бірақ олар бас тартады; оның Сэндидің британдық офицер екенін білгенде оны орыс снаряды өлтіреді. Штумм артиллериямен келеді, және олардың позициясы қиратылып, басып алынуға айналады, бірақ Штумм кек алу үшін таңға дейін күтеді. Осы сәтте орыстар, Пинаар жеткізген жоспарлардың көмегімен, қорғанысты бұзып, қалаға қарай жылдамдап келеді. Штуммнің әскері қашып кетеді, Штумм қаза табады, ал Ханней мен Сэнди Пинаармен кездесіп, қалаға және жеңіске аттанады.

The book opens in November 1915, with Hannay and his friend Sandy convalescing from wounds received at the Battle of Loos. Sir Walter Bullivant, a senior intelligence officer, summons Hannay to the Foreign Office. Bullivant briefs Hannay on the political situation in the Middle East, suggesting that the Germans and their Turkish allies are plotting to create a Muslim uprising, that will throw the Middle East, India and North Africa into turmoil. Bullivant proposes that Hannay investigate the rumours, following a clue left on a slip of paper with the words "Kasredin", "cancer" and "v. I" written by Bullivant's son, a spy recently killed in the region. Despite misgivings, Hannay accepts the challenge, and picks Sandy to help him. Bullivant says that American John Blenkiron will be useful. The three meet, ponder their clues, and head to Constantinople. Starting on 17 November, they plan to meet at a hostelry exactly two months later, going each by his own route – Blenkiron travelling through Germany as an observer, Sandy travelling through Asia Minor, using his Arab contacts, while Hannay goes to neutral Lisbon under a Boer guise. There, he meets by chance an old comrade, Boer Peter Pienaar, and the two, posing as anti British exiles itching to fight for the Germans, are recruited by a German agent. Entering Germany via the Netherlands, they meet the powerful and sinister Colonel Ulrich von Stumm, and convince him they can help persuade the Muslims to join the Germans' side. Hannay has several more adventures, meeting famed mining engineer Herr Gaudian (who later reappears in The Three Hostages), hears of the mysterious Hilda von Einem, and meets the Kaiser. Finding Stumm plans to send him to Egypt via London, Hannay flees into the snowbound countryside, tracked by the vengeful colonel. He falls ill with malaria and is sheltered during Christmas by a poor woman in a lonely cottage. On his sickbed, he realises that the clue "v. I" on the piece of paper may refer to von Einem, the name he overheard. Recuperated, he carries on, travelling by barge carrying armaments down the Danube, picking up with Peter Pienaar, who has escaped from a German prison, along the way. They pass through Vienna, Budapest and Belgrade, and as they travel, Hannay connects the phrase "der grüne Mantel" with something else he overheard earlier. They reach Rustchuk on 10 January, with a week to go before the rendezvous in Constantinople. On arrival, Hannay has a run in with Rasta Bey, an important Young Turk, and intercepts a telegram showing his trail has been detected. They travel by train, fending off an attempt to stop them by the angry Rasta Bey, and reach Constantinople with half a day to spare. They seek out the meeting place, and are attacked by Bey and an angry mob, but rescued by a band of mysterious, wild dancing men, whom they then antagonize, inadvertently, because of a cultural misunderstanding. Next day they return to the rendezvous, an illicit dance room, where they find the main entertainment is none other than the wild men of the previous day. At the climax of the performance, soldiers of the Ottoman Minister of War Enver, arrive and drag Hannay and Peter away, apparently to prison, but they instead are delivered to a cozy room containing Blenkiron and the leader of the dancers – none other than the miraculous Sandy Arbuthnot. They pool their news – Sandy has identified "Kasredin" from their clue sheet as the title of an ancient Turkish allegorical story, the hero of which is a religious leader called Greenmantle, and has heard much of a prophet known as "the Emerald", associated with the play. Blenkiron has met and been impressed by Hilda von Einem, who is in Constantinople and owns the house in which they are staying. Blenkiron provides Hannay with a new identity, an American engineer named Hannau, and they attend a dinner party where they meet Herr Gaudian again, and Enver. Hannay encounters von Einem, and is fascinated by her; later, he is recognised by Rasta Bey, and has just knocked him out and hidden him in a cupboard when von Einem arrives. Hannay impresses her, and hears she plans to take him East with her. Sandy visits, agrees to deal with the captive Turk and provides news of his own – the clue "Cancer" means the prophet Greenmantle has the disease and is on his deathbed. Blenkiron joins them, and tells them that fighting has become heated between the Russians and the Turks, and they deduce that they will be taken toward Erzerum to help with its defence. On the long road to Erzerum, they crash their car, and spend the night in a barn, where Hannay has a vivid dream of a hill with a saucepan like indent in the top, Hannay notes that it is similar to a Kraal. They travel on worn out horses, but seeing a new car by the roadside, they steal it, only to find it belongs to Rasta Bey. They make good speed, but on arrival in Erzerum, they are delivered straight to Stumm, who recognises Hannay and has them arrested. They are rescued by one of Sandy's men, steal some plans from Stumm, and escape across the rooftops. With the battle of Erzurum booming in the background, they realise the importance of the stolen plans, and Peter Pienaar volunteers to sneak through the battle lines and deliver them to the Russians. Sandy appears, magnificently dressed, and reveals that Greenmantle is dead and that he has been chosen to impersonate him. They form a plan to flee around the side of the battle lines, and while Sandy's helper searches for horses, Pienaar starts his dangerous mission. Pienaar has an eventful and terrifying journey across the battlefield, and Hannay and Blenkiron hide in a cellar. On the third day, they break cover, and make for safety in a wild horse ride, closely pursued by their enemies. On the verge of capture, they find the hill of Hannay's dream, and entrench there, holding the enemy at bay. Hilda von Einem arrives, and appeals to them to give up, but they refuse; she is shocked to learn Sandy is a British officer, and as she leaves, she is slain by a stray Russian shell. Stumm arrives with artillery, and their position looks sure to be destroyed and overrun, but Stumm waits till dawn to savour his revenge. Just in time, the Russians, helped by the plans delivered by Pienaar, break through the defences and sweep towards the town. Stumm's men flee, Stumm is killed, and Hannay and Sandy meet with Pienaar to ride into the city and victory.

Әдеби мәні және сын

Кітап жарық көрген кезде өте танымал болды, оны Роберт Баден-Пауэлл және Ресей императорлық отбасы 1917 жылы революцияның нәтижесін күтіп отырғанда оқыды. Гринмантлдің бірінші тарауы – "A Mission Is Proposed" ("Миссия ұсынылады") Грэм Грин 1957 жылғы "The Spy's Bedside Book" антологиясы үшін таңдады. Кітап BBC Radio 4 арнасында эфирге бейімделді. Ол BBC Radio4 Extra арнасында 2013 жылдың 27 және 28 тамызында, сондай-ақ 2015 жылдың 30 сәуірінде және 1 мамырында екі бөлімнен көрсетілді, онда Дэвид Робб Ричард Ханней рөлінде, ал Джеймс Флит Сэнди Арбутнот рөлінде "Гринмантл" болуға мәжбүр болды.

Тарихқа, географияға және қазіргі ғылымға сілтеме жасау

Ханнейдің тапқыр көптілді досы Сэнди Арбутнот кейіпкері Букеннің досы Обри Гербертке негізделген, бірақ кейбіреулер оны Арабияның Лоренсіне негізделген деп санайды. Ханней кейіпкерінің прототипі – нақты өмірдегі әскери шенді, фельдмаршал Лорд Айронсайд. Патрик МакГиллиганның 2003 жылғы өмірбаянында айтылғандай, 1935 жылы «39 қадам» фильмін түсірген Альфред Хичкок «Гринмантелді» жоғары бағалап, оны бірнеше рет экранизациялауды жоспарлаған. Ол бұл кітапты Кэри Грант пен Ингрид Бергманның бас рөлдерде ойнауымен түсіргісі келді, бірақ Букеннің мұрагерлері экрандық құқықтар үшін тым көп ақша талап етті. Жоба Хичкок тірі кезінде іске аспады және «Гринмантел» әлі де түсірілген жоқ. Питер Хопкирктің 1997 жылы жарық көрген «Жасырын оттай» атты ғылыми еңбегі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде аймақты тұрақсыздандыруға бағытталған неміс қастандықтарын баяндайды. Хопкирк Букеннің шығармалары мен тарихи оқиғалар арасындағы түрлі байланыстарды көрсетеді, бірақ Букен нақты оқиғаларды білгеніне немесе оларды әңгімесінің негізі ретінде пайдаланғанына ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, Льюис Эйнштейннің «Константинополь ішінде: Дарданелл экспедициясы кезіндегі дипломаттың күнделігі, 1915 жылғы сәуірден қыркүйекке дейін» атты кітабында Константинопольдегі мұсылман халқына Хильда фон Айнем сияқты әрекет еткен неміс әйелі туралы айтылады, сондықтан оқиғаның бұл бөлігінің нақты негізі болуы мүмкін. 2005 жылғы 7 шілдеде Лондонда болған террористік шабуылдан кейін BBC «Гринмантелді» Radio 4 Classic Serial ретінде көрсетуден бас тартты.