Кіріспе
Дания жазушысы Свен Хассель – Данияда туған Борге Вилли Редстед Педерсен (19 сәуір 1917 жыл – 21 қыркүйек 2012 жыл) есімді, Екінші дүниежүзілік соғыста неміс сарбаздарының қатысуы туралы романдарымен танымал болған автор. Данияда ол Свен Хейзел деген атпен жазды. Ол Данияның ең көп сатылатын жазушыларының бірі, мүмкін Ханс Кристиан Андерсеннен кейін екінші орында тұрады. Хассель өзінің авторлық құқығын неміс Вермахтының ветераны болғанымен түсіндірді, ол 1945 жылы Берлин шайқасында кеңес әскеріне берілгенге дейін соғысқан. Алайда, соғыстан кейінгі көптеген тергеулер оның мәлімдемелерінің жалған және толығымен құрастырылған екенін көрсетті. Шындығында Хассель (Педерсен ретінде) – даниялық қылмыскер, ол неміс армиясына қосылған, бірақ іс-қимылдары туралы жалған мәлімдеме жасағаны үшін түрмеге қамалған. Ол Берлинде тұтқындалмады, себебі ол Данияда түрмеде отырған. Соғыстан кейін ол жалған куәлік берді, нәтижесінде кінәсіз адамдар тұтқындалып, түрмеге жабылды.
Sven Hassel was the pen name of the Danish born Børge Willy Redsted Pedersen (19 April 1917 – 21 September 2012) known for his novels about German soldiers fighting in World War II. In Denmark he used the pen name Sven Hazel. He is one of the bestselling Danish authors, possibly second only to Hans Christian Andersen. Hassel claimed his authorship was based on being a veteran of the German Wehrmacht who had fought in the Battle of Berlin in 1945 until he surrendered to the Soviets. However, numerous post war investigations have proved his claims to be false and outright fabrications. In fact Hassel (as Pedersen) was a Danish criminal who did join the German Army but was incarcerated for having lied about his convictions. He was not captured in Berlin because he was in prison in Denmark. In the post war period he gave false testament which led to the arrest and imprisonment of innocent people.
Өмірбаяндық деректері
Хассель 14 жасында сауда флотына кабиналық бала ретінде қосылып, 1936 жылы әскери қызметке дейін кемелерде жұмыс істегенін мәлімдеді. Ол содан кейін неміс армиясына қосылып, Екінші дүниежүзілік соғыста танк бөлімдерінде қызмет еткенін айтты. Хассель 1945 жылы Берлинде совет әскерлеріне тұтқынға беріліп, келесі жылдары әртүрлі елдердегі әскери тұтқын лагерьлерінде болғанын мәлімдеді. Ол және Лора Дортеа Гулдбек Йенсен, Нёрре Трандерстен шыққан, ажырасқан кино аудармашысы, одан төрт жас үлкен болған, 1951 жылдың қаңтарында Копенгагенде үйленді. 1964 жылы Испанияның Барселона қаласына көшіп, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Бұл, олардың кеңесшісі Георг Йедде (Георг Йедде Симонсен) қолжазбаны қысқартып, қайта жазғаннан кейін болды. Хассельдің кітаптары бірінші тұлғада жазылған, бірақ кейіпкер Хасселдің өзі болмауы мүмкін. Кітаптарда 27-ші (Жазалау) танк полкінің ерліктері суреттеледі – құрбан болатын сарбаздардан (қылмыскерлер, әскери соттан өткендер және саяси жағымсыз тұлғалар) құралған. Свеннен басқа, құрамында Альфред Калб, "Легионер" (Француз шетелдік легионының бұрынғы мүшесі), Вольфганг Круцфельдт, ирониялық түрде "Кішкентай Джон" деп аталған алып адам (кейбір кітаптарда әртүрлі есімдермен); казарманы жөндейтін және ақылды ұры Джозеф Порта, аға сержант Вилли Бейер, "Ескі" немесе "Қарлы", Джулиус Хайд, нацист фанатигі, Барселона Блом, Испания азамат соғысының екі жағында да күрескен ардагер, Грегор Мартин, соғыстан бұрын көшіруші болған, бас механик Вольф және штаб-сержант Хоффман, офицерлік шенде жоқ әскери қызметкер кіреді. Олар солтүстік Финляндия, КСРО, Италия (Монте-Кассино), Грекия (Өлімге қанағатсыз жол), Балқан және Франция (Нормандия шабуылы кезінде және одан кейін өтетін "Парижді жою") сияқты көптеген майданда қызмет етеді. Оқиғаның көп бөлігі КСРО-да өтеді. Хронологиядағы қателіктерге байланысты, полк бір уақытта жүздеген шақырым қашықтықтағы әртүрлі жерлерде соғысады. Кейбір кітаптарда 27-ші полк Гамбургте гестапоға күзеттік қызмет көрсетеді ("Гестапо тапсырмасы") және Торгаудағы әскери түрмеде ("Наурыз батальоны") де күзетшілік етеді. Хассель өзінің романдары негізінен көркем шығармалар болғанын, бірақ кейіпкерлерінің нақты адамдарға негізделгенін және кейбір оқиғалар тарихи оқиғалармен байланысты екенін мәлімдеді. Оның соғысқа қатысты көзқарасы қатыгез. Оның кітаптарында сарбаздар тек тірі қалу үшін соғысады, ал Шығыс майданында Женева конвенциясы сирек сақталады. Адамдар кездейсоқ немесе түк себепсіз өлтіріледі. Кездесулер мен қуанышты сәттер аяусыз үзіліп кетеді. Пруссиялық офицерлер өз сарбаздарын әскери соттармен үнемі қорқытып, аздаған себеппен өлтіреді. Наразы сарбаздар кейде өз офицерлерін құтылу үшін өлтіреді. Соғысты осындай қатыгездік пен үмітсіздікпен бейнелеу арқылы Хассельдің кітаптарында соғысқа қарсы хабарлама бар деп есептеледі. Барлығы 18 тілге аударылған 14 роман жариялады. Алайда, оның кітаптары туған елі Даниядағы қоғамдық кітапханаларға жарамсыз деп танылды.
Құжаттық дәлелдемелер
1942 жылдың 23 тамызында De Frie Danske қарсылық газеті 13 тамызда DNSAP басшысы Фриц Клаузенге тіркелген «Кадиллак» автокөлігі Копенгагенде апатқа ұшырағанын хабарлады. Апатқа қатысқан «Бёрге Петерсен» алдымен із-түссіз жоғалды, бірақ кейін ұсталды және сотқа тартылуда. DNSAP кейіннен мәлімдеме жасады, онда Бёрге Петерсеннің бұрынғы соттылықтарына байланысты ол DNSAP мүшесі емес және бола алмайды делінді. De Frie Danske пікірінше, егер бұл мәлімдеме рас болса, онда DNSAP-та мүшелердің көп болмайтыны анық. Автор Эрик Хааст Борге Вилли Редстед Педерсеннің қылмыстық іс-қағаздары оның аталған «Бёрге Петерсен» екенін, ал ол апат кезінде полиция қызметкері болып көрініп, Høffdingsvej 21 мекенжайындағы ата-анасымен бірге тұрғанын көрсетеді деп мәлімдеді. Хаасттың пікірінше, Педерсеннің өзі неміс азаматы екенін және неміс қарулы күштерінде соғысқандығы туралы мәлімдемесі, оның бұрын сотталған азамат ретінде Копенгагенде ұсталғандығымен қайшы келеді. Сонымен қатар, Крингльбах Педерсен соғыс кезінде Германияда болуы мүмкін екенін, бірақ ол жазалау батальонында болмағанын айтты. Керісінше, ол соғыс жылдарында HIPO-мен ынтымақтастық жасаған неміс барлау қызметінде жұмыс істеген. Кейіннен Хасселдің баспасы Grafisk Forlag барлық кітап сатушыларға оның соңғы кітабы үшін төленген ақшаны қайтаруды ұсынды және онымен ынтымақтастығын тоқтатты. Педерсен өз кезегінде жеке баспасын құрды, ол оның қалған кітаптарын шығарды. Хаасттың сөзіне қарағанда, автор ешқашан Шығыс майданында қызмет етпеген, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігін оккупацияланған Данияда өткізген, ал соғыс туралы білімі соғыстан кейін танысқан Данияның Waffen SS ардагерлерінен алынған. Хааст соғыс кезінде Хасселдің іс жүзінде HIPO корпусының немесе Hilfspolizei, яғни Гестапо құрған көмекші дат полиция күштерінің мүшесі болғанын мәлімдеді. Хааст сондай-ақ Хасселдің алғашқы романының авторлық құқығы басқа біреуге тиесілі болғанын және ол сәттілікке жеткен соң, қалған кітаптарын жазу үшін әйелін жұмысқа алғанын айтады. 1976 жылы Хассел Хаасттың кітабын жариялағаннан кейін Хаастты жамандау үшін сотқа бермек болып қорқытты. Хаасттың кітабына жасалған шолуда Хасселдің өзінің мәлімдемесі келтіріліп, оның 10 жылға бас бостандығынан айырылуының басты себебі Даниядағы неміс оккупациялық күштеріне хабар бергендігі болғаны жазылған, сондай-ақ ол бір мезгілде Копенгагенде хабаршы болып жұмыс істеп, кеңестік аумақтың тереңінен соғысқан болуы мүмкін емес екені айтылған.
Алдамшылықтың ашылуы
2010 жылы Данияның DR2 телеарнасы Даниядағы даулы оқиғалар туралы бес бөлімдік бағдарламасының бірін Хассельге арнады. Бағдарламада ол бастапқыда даниялық оқырмандардың арасында зор танымал болғаны және даниялық Эрнест Хемингуэй ретінде құрметтелгені, бірақ 1963 жылы соғыс кезеңіндегі жалғандығы әшкере болғанға дейін айтылды. Ол елден қуылды және жарияланымдарын жалғастыру үшін эмиграцияға кетті. Хассельдің соғыс кезеңіндегі қызметін растайтын құжаттарды ұсынғаннан кейін, оны жариялаған Данияның ұлттық радиосы мәлімдемесінен бас тартуға мәжбүр болды. 50 миллионнан астам кітабы сатылған ол – ең көп сатылған даниялық автор, бірақ ешқашан мойындалмады және кешірілмеді. 2010 жылдың наурыз айында Berlingske Tidende газеті Хассельдің алаяқтыққа ұшырағаны және соғыстан кейінгі түрме жазасы туралы толық мәлімет берді. 1963 жылы радиожурналист Джордж Крингельбах Хассельдің өте табысты жазушы ретінде он жылдығын тойлау үшін берген қабылдауына қатысты. Қабылдауға алты шетелдік елдің елшілері мен өкілдері сияқты көптеген мәртебелі қонақтар қатысты. Осыған дейін көпшілік Хассельдің нақты адам екенін және оның кітаптары автобиографиялық екенін ойлаған. Кейіннен кешкі радио бағдарламасында Крингельбах Свен Хассельдің ойдан шығарылған тұлға екенін және автордың сотталған сатқын екенін жариялағанда, үлкен дау туды. Данияның ұлттық радиосы мен Хассель келісімге келді, ол сол кезде ұлттық радионың мәлімдемесінен бас тарту ретінде қарастырылды. Бұл келісім Крингельбахтың әріптестерін ашуландырып, ол жұмысынан кетіп қалды. Berlingske газетінің мәліметінше, келісімде Хассельдің неміс барлау қызметі E.T., яғни HIPO барлау бөлімімен байланысы бар екені айтылған. Берлингске келісімге сүйене отырып, 1947 жылы Хассельге шығарылған үкімді егжей-тегжейлі түсіндірді. Үкімде Хассельдің неміс Вермахтының бронетандық полкінде қызмет еткені көрсетілген. Алайда, газет автор Хаест 1976 жылы Хассельдің қорғаушы адвокаты, парламент мүшесі және Копенгаген қаласының мэрі Эдель Саунтемен сұхбаттасқанын айтады. Хаесттің сөзіне қарағанда, Саунте сотта Хассельдің өзіне қарсы айыптауларға Германия армиясында қызмет еткені туралы тармақ қосылуын талап еткенін түсіндірді, бірақ ол мұны ешқашан жасаған жоқ. Бірнеше рет талап еткеннен кейін судья талқылауды аяқтады, ол енді оның осы мағынасыз майдандық қызметі туралы талаптарына шыдай алмайтынын, бірақ ол бұған да кінәлі деп танылатынын, бірақ бұл оның түрме жазасын ұзартпайды немесе қысқарта қоймайды деді. Берлингске есебі Хаасттың мәлімдемесімен аяқталады, онда шын мәнінде не болғаны әлі де сенім мәселесі екені, сондай-ақ Хассельдің ұлының ұлттық радиодан ресми мәлімдемесіне сілтеме жасайды, ол қартайған әкесінің қосатыны болмайтынын айтты. 2023 жылдың қыркүйегінде Данияның бұрынғы полиция қызметкері Мартин Кю Магнуссен Борге Вилли Редстед Педерсен туралы тағы бір кітап жариялады. Den Falske Løjtnant Педерсен туралы құжаттарды Данияның ұлттық мемлекеттік мұрағатының қызметкері ұрлап, 2017 жылы ғана жесірі қайтарғанын мәлімдейді. Бұл құжаттарда Педерсеннің соғыстан кейінгі сотталуы туралы егжей-тегжейлі сот ісінің материалдары (ол 10 жылға сотталып, шамамен 2 жыл қызмет етті) және Педерсеннің жеке күнделігі бар. Кітапта Педерсеннің 1941 жылы Ваффен СС-ге қосылуға тырысқаны және Даниядағы қылмыстық өтілі (велосипед ұрлығы, әскер офицері болып көріну) себепті қабылданбағаны айтылады. 1942 жылы жалған атпен Вермахтқа қосылып, Украинада танк бөлімінде қызмет етті және Испания Азамат соғысының ардагері болдым деп жалған айтқаны үшін жазалау батальонына жіберілді. Жазалау батальонында жазасын өтегеннен кейін ол Копенгагенде демалыста болған кезде Вермахттан қашып кетті және күзетші болып, содан кейін түрлі азаптаулар жасаған Hipo корпусында қызмет етті. Оның кім екені анықталғаннан кейін ол тағы да қашып құтыла алды, бірақ ақырында қайтадан тұтқындалып, соғыстың соңына дейін түрмеде отырды, ол кездейсоқ босатылды. Кітапта ол соғыстан кейінгі Данияның құқықтық процесіне қатысты әртүрлі адал емес және бүлікшіл әрекеттерге қатысқаны, нәтижесінде кінәсіз адамдар сотталғаны айтылады.
Өлім
2012 жылдың 21 қыркүйегінде Хассель 95 жасында Барселонада қайтыс болды. Ол ұлынан аман қалды.