Поль Эмиль Ботта: Француз археологі және ежелгі Ассирия қаласын ашқан адам

Кіріспе

Француз археологы Пол Эмиль Ботта (6 желтоқсан 1802 – 29 наурыз 1870) – Италияда туған, 1842 жылдан бастап Мосулда (сол кезде Осман империясы, қазіргі Ирак) консул қызметін атқарған және ежелгі Ассирия астанасы Дур Шаррукиннің қираған қалдықтарын тапқан француз ғалымы.

Өмір

Ол 1802 жылғы 6 желтоқсанда Италияның Турин қаласында Паоло Эмилиано Ботта есімімен дүниеге келді. Оның әкесі – итальяндық тарихшы Карло Джузеппе Гульельмо Ботта (1766–1837). 1822 жылы олар Парижге көшіп, онда Анри Мари Дюкроте де Бленвильден білім алды. Ботта әлемді аралап зерттеуге арналған табиғаттанушы ретінде таңдалды. Медициналық білімі болмаса да, ол кемеде хирург міндетін атқарды. Капитан Огюст Бернард Дюхаут Силли (1790–1849) басқаратын «Геройлар» кемесі 1826 жылғы 8 сәуірде Ле-Хаврден шығып, Атлант мұхиты арқылы оңтүстікке қарай жүзіп, Рио-де-Жанейро мен Хорн мүйісіне тоқтады. Олар жағалау бойымен саяхаттап, Кальяо (Мексика) және Альта-Калифорнияда аялдады. Гавай Корольдігінің бұрынғы хатшысы Жан Батист Ривз (1793–1833) Жак Лаффит отбасынан инвесторларды Калифорния мен Гавайиде сауданы дамыту мақсатында саяхатты қаржыландыруға көндірді, бірақ Ривз жүктердің бір бөлігімен бірге із-түзсіз жоғалып кетті. Гавай аралдарын аралағаннан кейін, 1828 жылғы 27 желтоқсанда олар Қытайға жетті. 1829 жылғы шілде айының соңында «Геройлар» Ле-Хаврге қайта оралды. Француз үкіметі 1842 жылы Боттаны Мосулдағы консул қызметіне тағайындады. Сол жерде ол ежегі ассириялық астана Дур-Шаррукиннің қираған қалдықтарын тапты және 1845 жылы Францияға оралғанда көптеген артефакттарды әкелді. Бұл жетістігі оған шығыстанушы ретінде зор даңқ әкелді. 1848 жылғы француз төңкерісінен кейін Ботта Иерусалимдегі француз консулы болды, ал 1851 жылы Константинопольдегі дипломатиялық миссиясы сәтсіз аяқталғаннан кейін 1855 жылдан 1868 жылға дейін Триполидегі консул қызметін атқарды. Денсаулығының нашарлауына байланысты ол Францияға оралды. Ол 1870 жылғы 29 наурызда Франциядағы Ашерес қаласында қайтыс болды.

Мосул қаласы

Ботта француз консулдық агенті болып таңдалды, ішінара Джулиус фон Мольдың ықпалымен. Моль, Француз Азия қоғамының мүшесі, Клаудиус Ричтің естеліктері мен баяндамасын оқып, Мосулда қазба жұмыстарына мүмкіндіктер бар деген қорытындыға келді. Боттаның табиғатты зерттеуші, тарихшы, тіл білуші және дипломат ретіндегі қабілеттері оны мұндай зерттеуді басқаруға табиғи таңдау етті. 1842 жылы келген Ботта алдымен антикварлық заттарды, кірпіштер мен саз сынықтарын сатып алды, содан кейін қарсылыққа тап болғанға дейін Наби Юнус төбесін зерттеді. Одан кейін ол желтоқсан айында Куюнджикке көшті, онда бір жыл бойы тек бірнеше жазулы кірпіштер мен алабастр сынықтарын тапты. 1843 жылдың наурыз айында бір араб Хорсабадты және ондағы көптеген жазулы кірпіштерді сипаттады. Оның жұмысшылары көп ұзамай ассириялық бейнелер салынған бедерлі мүсіндері бар әк тас қабырғаларды ашты. Бұл Дур-Шаррукин, яки «Саргон қаласы», патша Саргон II-нің астанасы еді. Ботта Мольге хабар жіберіп: «Мен Ниневия гүлденген кезеңде жасалған мүсіндерді бірінші болып тапқанымды ойлаймын» деді. Ботта бөлмелерді, залдарды және дәліздерді, ассириялық көріністер мен құдайлардың бедерлі қабырғаларын, сондай-ақ адам басы бар қанатты бұқалармен қоршалған есіктерді ашты. Француз үкіметі консулының күтпеген табысына өте риза болып, оған одан әрі зерттеулер үшін жеткілікті қаражат, сондай-ақ суретші Эжен Фланденді Боттаның жаңалықтарын тіркеу үшін жіберді. Фланден 1844 жылдың мамыр айында келді және шөлдің ыстығынан бұзылмас бұрын алабастр мүсіндерін суреттеді. Ботта 1843 жылдан 1846 жылға дейін қазба жұмыстарын жалғастырды және Тигр өзенімен бір бөлігін тасымалдауға тырысты, біріншісі сәтсіз болды, ал екіншісі сәтті аяқталды. Бұл жәдігерлер бірнеше айдан кейін Луврде қойылды. Ботта 1846 жылға дейін қазба жұмыстарын жүргізіп, содан кейін тоғыз басқа археолог жұмысты жалғастырды. Олардың арасында Остин Лейард пен Эмиль Бернуф та болды. Ботта өзінің Ниневиядағы жаңалығын «Monuments de Ninive découverts et décrits par Botta, mesurés et dessinés par Flandin» атты еңбегінде жариялады. Жозеф Фортуне Теодор Эйду және Поль Гервес сипаттаған Боттаның қалта гофері оның есімін мәңгі есте сақтайды.

Botta was chosen as French Consular Agent in part because of Julius von Mohl's inspiration. Mohl, of the French Asiatic Society, had read Claudius Rich's Memoirs and Narrative, concluding Mosul held possibilities for excavation. Botta's skills as a naturalist, historian, languages and diplomatic service made him an obvious choice to lead such an investigation. Arriving in 1842, Botta first bought antiquities, bricks and clay fragments, and then initially investigating the Nabi Yunus mound before he faced opposition. He then turned his attention on Kuyunjik in December, where he spent a year with only a few inscribed bricks and pieces of alabaster. Then, in March 1843, an Arab described Khorsabad and numerous inscribed bricks to be found there. His workers soon turned up limestone walls with relief sculpture containing Assyrian figures. This was Dur Sharrukin, or "Sargon's Town", the capital of King Sargon II. Botta sent a dispatch to Mohl stating, "I believe myself to be the first who has discovered sculptures which with some reason can be referred to the period when Nineveh was flourishing." Botta uncovered chambers, halls, and corridors, walls of bas relief Assyrian scenes and gods, plus doorways flanked by winged bulls with human heads

The French government, highly gratified at the surprising success of its consul, supplied him with ample means for further research as well as the artist Eugène Flandin to document Botta's discoveries. Flandin arrived in May 1844, illustrating alabaster sculptures before they were ruined by the desert heat. Botta continued excavating from 1843 until 1846, and attempted to ship some down the Tigris, the first a failure but the second a success. These were exhibited in the Louvre a few months later. Botta continued excavating until 1846, when nine other archaeologists took over. This group included Austen Layard and Emile Burnouf. Botta published his Ninevah findings in his Monuments de Ninive découverts et décrits par Botta, mesurés et dessinés par Flandin. Botta's pocket gopher described by Joseph Fortuné Théodore Eydoux and Paul Gervais commemorates his name.