Кіріспе
Саргон II кезіндегі Ассирия астанасы; қазіргі Иракта орналасқан Дур Шаррукин ("Саргон бекінісі"; دور شروكين, сирия: ܕܘܪ ܫܪܘ ܘܟܢ), қазіргі Хорсабад, Ассирияның Саргон II тұсындағы астанасы болды. Хорсабад – Мосул қаласының солтүстік-шығысына қарай 15 шақырым жерде орналасқан Солтүстік Ирактағы ауыл. Осы зор қала толығымен 706 жылға дейінгі он жылдың ішінде салынды. Саргон шайқаста күтпеген жерден қаза тапқаннан кейін, астана 20 шақырым оңтүстікке, Ниневияға көшірілді.
Dur Sharrukin ("Fortress of Sargon"; دور شروكين, Syriac: ܕܘܪ ܫܪܘ ܘܟܢ), present day Khorsabad, was the Assyrian capital in the time of Sargon II of Assyria. Khorsabad is a village in northern Iraq, 15 km northeast of Mosul. The great city was entirely built in the decade preceding 706 BC. After the unexpected death of Sargon in battle, the capital was shifted 20 km south to Nineveh.
Тарих
Саргон II 722 жылдан 705 ж.б.д. дейін билік құрды. Ассирияның замандас хаттарында жағажай Финикиясынан келген ағаш және басқа материалдарға, сондай-ақ шеберлерге деген талаптар жазылған. Жұмыс күшін тарту үшін құрылысшылардың қарыздары жойылды. Қала маңындағы жерлер өңделді және Ассирияның май тапшылығын толықтыру үшін зәйтүн алқаптары отырғызылды. Ұлы қала 706 ж.б.д. алдындағы он жылдық ішінде толығымен салынды, осы кезде сарай Дур Шаррукинге көшірілді, бірақ ол әлі толыққанды аяқталмаған еді. Саргон 705 жылы шайқаста қаза болды. Оның күтпеген өлімінен кейін, ұлы және мұрагері Сеннахирим жобаны тоқтатып, бас қаласын және әкімшілігін 20 км оңтүстікке орналасқан Ниневия қаласына көшірді. Қала ешқашан аяқталмады және Ассирия империясы құлағаннан кейін бір ғасырдан соң толығымен тастап кетілді.
ИМИЛ-дің жойғаны
2015 жылдың 8 наурызында Ирак және Леванттың Ислам мемлекеті Дур Шаррукинді тонау және бұзуға кіріскенін Мосул қаласынан келген күрд шенеунігі Саид Мамузини хабарлады. Ирактың Туризм және Ежелгі жәдігерлер министрлігі сол күні осы оқиға бойынша тергеу жұмыстарын бастады.
Сипаттама
Қала тікбұрышты пішіндес болып, 1758,6 метрге 1635 метр көлемде болған. Қоршалған аумағы 3 шаршы километр немесе 288 гектарды құрады. Қабырғаларының ұзындығы 16280 ассириялық бірлікке тең болды, Саргонның өзінің айтуынша, бұл оның есімінің сандық мәнімен сәйкес келді. Қала қабырғалары мықты болып, 157 мұнара оның қабырғаларын қорғады. Қалаға барлық бағыттан жеті қақпа арқылы кіре берілетін. Қабырғамен қоршалған террасада ғибадатханалар мен патша сарайы орналасқан. Басты ғибадатханалар Набу, Шамаш және Син құдайларына арналған, ал Адад, Нинггал және Нинуртада кішкентай ғибадатханалар болған. Зиккурат деп аталатын ғибадатхана мұнарасы да салынған. Сарай кешені қаланың солтүстік қабырғасында орналасқан. Сарайдың кіреберісінде қаланың қорғаушы құдайы Ламассу бейнеленген үлкен есік және пандус болған. Сарай мүсіндермен және қабырғадағы бедерлермен әшекейленген, ал қақпалары 40 тоннаға дейін салмағы бар қанатты бұқа шаду мүсіндерімен қапталған. Саргон осы қанатты бұқалардың кем дегенде біреуін өзенге тастап кеткен дегенді айтады. Қаланың оңтүстік-батыс бұрышында ішкі көтерілістер мен сыртқы басқыншылықтарға қарсы бақылау пункты ретінде пайдаланылған екінші цитадель орналасқан. "Барлық таулардағы жеміс ағаштары", Робин Лэйн Фокс айтқандай, "күш пен жаулап алу туралы жазба". Сақталған хаттарда мыңдаған жас жеміс ағаштарын – қайыс, бадам, алма және медуларды көшіру туралы мәліметтер бар. Саргон бағының орталық каналында, үлкен топографиялық туындыға қарайтын, бағаналы демалыс павильоны тұрғызылған: қолмен жасалған бақ төбесі. Бұл төбе кедрлер мен кипарис ағаштарымен отырғызылған және Сирияның солтүстігіндегі Аман таулары сияқты шетелдік ландшафттың үлгісі бойынша салынған, бұл Ассирия патшаларын қатты таң қалдырған. Олар өздері көргеннің көшірмесін жасап, жазық сарай бақтарында қайта жаратты.
Ертедегі қазба жұмыстары
Дур Шаррукин ежелгі дәуірде тасталып кеткендіктен, басқа ежелгі ассириялық орындар сияқты көп назар аудармады, бірақ еуропалық қазбаларға дейін үйіндінің шығу тегі туралы белгілі бір мәліметтер болды. Мысалы, ортағасырлық араб географы Якут Аль Хамави осы орынды Сараун немесе Сарагун деп атаған, бұл қаланың қайта ашылғанға дейін бастапқы ассириялық аты толығымен ұмытылмағанын көрсетеді. Сондай-ақ, ол мұсылман жаулауларынан кейін көп ұзамай "ұйінділер арасында құнды заттар табылғанын" хабарлады, бірақ осы ерте қазбалардың көлемі белгісіз. Орта ғасырларда Хорсабад ауылы осы үйіндінің үстінде салынды. XIX ғасырдың ортасында Солтүстік Ирактағы еуропалықтардың беделі артқаннан кейін, Дур Шаррукиннің археологиялық зерттеулері Ниневия немесе Нимруд сияқты перспективалы орындарға басымдық берілді. Бұл жағдай 1843 жылдың сәуір айында өзгерді, Мосулдағы француз консулы Поль Эмиль Ботта Куюнжикте (қазіргі Ниневия үйіндісінің үстіндегі ауыл) қазба жұмыстарын жүргізіп, нәтижеге қол жеткізе алмағанда, Хорсабад ауылының тұрғыны оған жүгінді. Ағылшын археологы Остин Генри Лаярд оқиғаны былай баяндады: "М. Боттаның шағын тобы Куюнжикте жұмыс істеп жатқанда, алыс ауылдан келген шаруа кездейсоқ сол жерге келді. Жұмысшылардың әрбір кірпіш және алабастр сынықтарын мұқият сақтайтынын көрген ол, осы ерекше әрекеттің себебін сұрады. Оларға мүсінделген тастар іздеп жатқанымызды айтқанда, ол оларға өз ауылы салынған үйіндіні сынап көруге кеңес берді, себебі ол жаңа үйлердің негізін қазу кезінде осындай көптеген нәрселер табылғанын мәлімдеді. М. Ботта бұрын осындай әңгімелерге алданып, бастапқыда шаруаның кеңесіне құлақ қоймады, бірақ кейін бір немесе екі жұмысшыны жіберді. Тұрғындардың аздап қарсылығына қарамастан, олар үйіндіге құдық қазуға рұқсат алды. Жер бетінен аз қашықтықта олар қабырғаның үстіне келді, оны тереңірек қазғанда, мүсінделген гипстен жасалған плиталардан тұрғанын анықтады. М. Ботта бұл туралы хабар алған соң дереу Хорсабад ауылына барды. Ол қабырға бағытында кең ойыс қазуға бұйрық берді. Көп ұзамай ол басқаларымен байланысқан бөлмеге кіргенін және мүсінделген суреттермен жабылған гипстен жасалған плиталармен қоршалғанын анықтады. Оның таңғалуын қиялға келтіру оңай. Ол жаңа тарихты ашты, бұрын белгісіз халықтардың жазбалары оның алдында жатты". Лаярдтың баяндамасындағы жергілікті делдалдар мен еуропалық археологтардың өзара әрекеттестігі осы ерте жаңалықтарды жасауға қажет болған ынтымақтастықты тиімді көрсетеді. Осы алғашқы қазбалардан кейін ежелгі Месопотамияны зерттеу жұмыстары кең ауқымда басталды. Куюнжиктен айырмашылығы, Хорсабадтағы ассириялық қираған жерлер үйіндіге жақын орналасқандықтан, Ботта мен оның командасы көп ұзамай ежелгі сарайға жетіп, көптеген бедерлер мен мүсіндерді тапты. Алайда, осы қызығушылық сыртқы ортаға кенеттен ұшырағаннан кейін көптеген ерте жаңалықтардың жойылғанына өкініш білдірді. Боттаның консулдық міндеттері де оның уақытының көп бөлігін алды, бұл оған орынды жүйелі қазбаларын ұйымдастыруға кедергі келтірді. Жергілікті Осман билігі қазбалардың нақты мақсатына күдікпен қарады, бұл кезде олар техникалық тұрғыдан заңсыз болды, өйткені Ботта әлі Константинопольден өз жұмысына ресми рұқсат алмаған, бұл ерте еуропалық қазбаларда жиі кездесетін жағдай. Бұл қиындықтар 1843 жылдың қазан айында ресми қазба жұмыстарын тоқтатуға әкелді. Дегенмен, Боттаның Францияға жіберген алғашқы есептері жобаға айтарлықтай ғылыми қызығушылық тудырды, соңынан ол Франциядан Евгений Фланден суретшісіне қосымша қаржы алды. 1844 жылдың көктемінде Ботта қазба жұмыстарын қайта бастады, бұл оған Хорсабад ауылын сатып алып, үйіндінің іргесінде қайта орналастыруды талап етті. Алайда, бұл жаңа орын батпақты жерде орналасқан, ал тұрғындар мен жұмысшылар үшін малярия және басқа да аурулар үнемі қауіп төндіріп тұрды. Көптеген табылған заттар Боттаны Ниневияның нағыз орнын тапқанына сендірді, бірақ бұл кейінірек Лаярд және басқалар Куюнжиктегі қазбалармен жоққа шығарылды. Сол жылдың қазан айына қарай Ботта сарайдың жеткілікті бөлігін ашып, одан әрі қазба жұмыстарын тоқтатып, кейбір табылғандарды Францияға жеткізуге тырысты, бұл рельефтер мен мүсіндерді Мосулға тасымалдау үшін арбалардың кең көлемді жұмысын қажет етті, содан кейін олар жағажаймен және кемемен Парсы шығанағындағы Басраға, содан кейін 1847 жылы Парижге жеткізілді. Бұл Еуропаға жеткен алғашқы маңызды ассириялық жаңалықтар болды және бұл ежелгі өркениетке деген қызығушылықты күшейтті, бұл одан әрі қазбаларға әкелді.
"The small party employed by M. Botta were at work on Kouyunjik, when a peasant from a distant village chanced to visit the spot. Seeing that every fragment of brick and alabaster uncovered by the workmen was carefully preserved, he asked the reason of this, to him, strange proceeding. On being informed that they were in search of sculptured stones, he advised them to try the mound on which his village was built, and in which, he declared, many such things as they wanted had been exposed on digging for the foundations of new houses. M. Botta, having been frequently deceived by similar stories, was not at first inclined to follow the peasant's advice, but subsequently sent an agent and one or two workmen to the place. After a little opposition from the inhabitants, they were permitted to sink a well in the mound; and at a small distance from the surface they came to the top of a wall which, on digging deeper, they found to be built of sculptured slabs of gypsum. M. Botta, on receiving information of this discovery, went at once to the village, which was called Khorsabad. He directed a wider trench to be formed, and to be carried in the direction of the wall. He soon found that he had entered a chamber, connected with others, and surrounded by slabs of gypsum covered with sculptured representations of battles, sieges, and similar events. His wonder may easily be imagined. A new history had been suddenly opened to him the records of an unknown people were before him." The interplay between local mediators and European archaeologists in Layard's account effectively captures the necessary cooperation which enabled these early discoveries. With this initial excavation, the archaeological investigation of ancient Mesopotamia began in earnest. Unlike Kuyunjik, the Assyrian ruins at Khorsabad were much closer to the surface of the mound, and therefore it was not long before Botta and his team reached the ancient palace, leading to the discovery of numerous reliefs and sculptures. Unfortunately, this excitement was somewhat dulled by the destruction of many of these early discoveries due to sudden exposure to the outside environment. Botta's consular duties also took up a majority of his time, preventing him from organizing systematic excavations of the site, and local Ottoman authorities grew suspicious of the true intentions behind the excavations, which at this time were technically illegal, as Botta had yet to receive official permission from Constantinople for his work, a common situation with early European excavations. These difficulties caused formal excavations to cease by October 1843. Still, Botta's initial reports back to France sparked considerable scholarly interest in the project, and eventually he received more funding and an artist, Eugène Flandin, from France. By spring of 1844 then, Botta resumed further excavations of the site, which required him to purchase the village of Khorsabad itself and resettle it at the foot of the mound. However, this new site was in swampy terrain, and malaria and other diseases were a constant threat to the residents and workers. The extensive finds convinced Botta that he had uncovered the true site of Nineveh, though this would be subsequently refuted by excavations at Kuyunjik by Layard and others. By October of that year, Botta had uncovered enough of the palace to cease further excavations and attempt to deliver some of the findings to France, which required an extensive operation of carts to transport the reliefs and sculptures to Mosul, which were then transported by raft and ship to Basra on the Persian Gulf and then to Paris, where they arrived in 1847. These were the first major Assyrian finds to arrive in Europe, and they fuelled a growing fascination with the ancient civilization which would lead to further excavations.
Құрна апаты
1852 жылы жаңа француз консулы Виктор Плейс қазба жұмыстарын қайта бастады, ал 1855 жылы тағы бір көне заттар партиясы Парижге жөнелтілді. Артефакттарды тасымалдау үшін жүк кемесі мен төрт сал дайындалды, бірақ тіпті бұл күшті күш-жігер де тасымалданатын заттардың көптігіне шыдамады. Сонымен қатар, конвой Бағдадқа жеткеннен кейін, Плейс Қырым соғысының салдарынан Молдавиядағы жаңа консулдық қызметіне шақырылды және сөткесін Парижге қайтаруды француз мектеп мұғалімі М. Клементке тапсыруға мәжбүр болды. Роулинсонның Куюнджикке, ал Френельдің Вавилонға жасаған экспедицияларынан табылған көне заттар да партияға қосылды. Сапар барысында конвой бірнеше рет қарақшылардың шабуылына ұшырады, олар экипажға өзенмен әрі қарай жүруге рұхсат беру үшін ақшасы мен жабдықтарының көп бөлігін беруге мәжбүр етті. Кейіннен жоғалған көне заттарды қайтаруға жасалған әрекеттер, соның ішінде 1971 жылы өткен жапон экспедициясы, көбінесе сәтсіз аяқталды.
ХХ ғасырдағы қазба жұмыстары
Хорсабад жері 1928–1935 жылдары Чикагодағы Шығыс институтының американдық археологтарымен қазылып зерттелді. Бірінші маусымдағы жұмыстарды Эдвард Чиера басқарды және олар сарай аумағына баса назар аударды. Тақ бөлмесінің сыртынан салмағы 40 тоннаға жуық болатын алып бұқа табылды. Ол үш үлкен фрагментке бөлініп жатқан күйде кездесті. Тек оның денесінің салмағы шамамен 20 тоннаны құрады. Бұл Чикагоға жіберілді. Бұқаны дайындау және Шығыс институтына тасымалдау өте қиын болды. Келесі маусымдарды Гордон Луд және Гамильтон Дарби басқарды. Олардың жұмысы қала қақпаларының бірін зерттеді, сарайдағы жұмысты жалғастырды және сарайдың ғибадатхана кешенінде кең ауқымды қазба жүргізді. Дур Шаррукин II Саргонның қайтысынан кейін ұйымдастырылған түрде эвакуацияланғандықтан, көптеген жеке заттар табылған жоқ. Хорсабадтан жасалған маңызды жаңалықтар ассириялық өнер мен сәулет туралы мәліметтер берді. 1957 жылы Фуад Сафар басқаратын Ирактың Ескі заттар департаментінің археологтары осы жерде қазба жұмыстарын жүргізіп, Сибитти ғибадатханасын ашты.