Жақшалы оқтар және садақпен ату өнері

Кіріспе

Садақпен атылатын жебе – оқпан. Жебе – қанаттарымен тұрақтандырылатын, садақпен ұшырылатын оқпан. Көбінесе жебе ұзын, берік, түзу саптан тұрады, алдыңғы жағына салмақты (әдетте өткір және ұшты) жебе ұшы бекітіледі, артқы жағына қанаттарға ұқсас бірнеше тұрақтандырғыш – флечинг орнатылады, сондай-ақ жебе жібін ілгіш үшін артқы жағында нок деп аталатын ойық болады. Қосымша жебелерді ыңғайлы түрде қайта жүктеуге арналған ыдыс немесе қап – колвер деп аталады. Адамдардың садақ пен жебелерді пайдалануы жазба тарихтан бұрынғы кездерге дейін соққан, және көптеген мәдениеттерде кең таралған. Жебе жасайтын шебер – флетчер (дәстүрлі түрде Лондон қаласындағы Флетчерлердің құрметті компаниясымен байланысты), ал жебе ұштарын жасайтын шебер – жебеші.

Тарих

Жебе ұштарының ең ерте дәлелі шамамен 64 000 жыл бұрынғы уақытқа жатады және Оңтүстік Африканың қазіргі Сибуду үңгірінен табылды. Шри-Ланкадағы Фа Хьен үңгірінен жануар сүйектерінен жасалған жебе ұштары да табылды, бұл Африкадан тыс жерде жебелерді қолданудың ең ерте дәлелі болып табылады, олар шамамен 48 000 жыл бұрынғы кезде жасалған. Жебе ату үшін садақтарды қолданудың ең ерте дәлелі шамамен 10 000 жыл бұрын пайда болды; ол Гамбургтің солтүстігіндегі Аренсбург аңғарынан табылған қарағайдан жасалған жебелерге негізделген. Жебелердің түбінде беткей ойыстар болды, бұл олардың садақтан атылғанын көрсетеді. Қазірге дейін табылған ең көне садақ шамамен 8 000 жыл бұрын Даниядағы Холмегард батпағында табылды. Садақпен жақсы ату өнері Арктикалық шағын құралдар дәстүрімен Америкаға шамамен 4 500 жыл бұрын келген секілді.

Өлшемі

Жебе өлшемі мәдениеттер арасында кең ауқымды болып келеді, он сегіз дюймнен бес футқа дейін (45 см-ден 152 см-ге дейін). Дегенмен, қазіргі заманғы көптеген жебелердің ұзындығы шамамен бірдей. 1545 жылы батып, 1982 жылы қайтадан ізделіп табылған ағылшын әскери кемесі "Мэри Роуз" ішінде табылған жебелердің көпшілігі ұзын болған. Өте қысқа жебелер де қолданылған, олар садаққа бекітілген нұсқаулық арқылы ("overdraw") немесе садақшының білегіне бекітілген түркілік "siper" арқылы атылған. Бұл жебелер ауыр жебелерге қарағанда әлдеқайда алысқа ұшуы мүмкін, ал қарсылас қажетті жабдыққа ие болмаса, оларды қайтара алмайды.

Шахта

Шафт – жебенің басқа компоненттері бекітілетін негізгі құрылымдық бөлігі. Дәстүрлі жебе шафттары берік, жеңіл ағаштан, бамбуктан немесе қамыстан жасалады, ал қазіргі заманғы шафттар алюминийден, көміртек талшығымен күшейтілген пластиктен немесе материалдардың комбинациясынан жасалуы мүмкін. Мұндай шафттар көбінесе көміртек талшықты сыртқы қабатымен оралған алюминий өзектен тұрады. Дәстүрлі, жоғары сапалы материал – Порт Орфорд шыршысы.

Омыртқа

Шафттың қатаңдығы омыртқа деп аталады, ол шафттың қысылғанда қаншалықты аз иілетінін көрсетеді, сондықтан аз иілетін жебеде омыртқасы жоғары болады. Үйлесімді соққы беру үшін, жебелердің тобы бірдей омыртқаға ие болуы керек. Жебе шафттың тік осінің ортасынан өтетін "орталық ату" садақтарында, кең ауқымды омыртқалы жебелерден тұрақты нәтижелер алуға болады. Дегенмен, көптеген дәстүрлі садақтар орталық атуға арналмаған және жебе садақшының парадоксында саптаманың айналасын бағыттап өтуі керек; мұндай садақтар жебе омыртқасының тар ауқымымен ең дәйекті нәтижелерді береді, бұл жебенің садақтың айналасында дұрыс бағытталуына мүмкіндік береді. Жоғары тартымды күшке ие садақтарға әдетте қатаңрақ жебелер қажет, олар ату кезінде дұрыс иілдіру үшін көбірек омыртқаға (кем икемділікке) ие болуы керек.

GPI рейтингісі

Жебе сағасының салмағын GPI (дюйішке шаққандағы дәндер) арқылы көрсетуге болады. Сағаның ұзындығын дюйішке көбейту, оның GPI көрсеткішімен, сағаның салмағын дәндермен береді. Мысалы, егер саға ұзын болса және GPI көрсеткіші 9,5 болса, салмағы мынадай болады. Бұл дайын жебенің басқа элементтерін қамтымайды, сондықтан толық жебе сағадан ауыр болады.

Аяқты жебелер

Кейде екі түрлі ағаштан жасалған оқпанды біріктіріп, "аяқты жебе" деп атайды. Ағаштан жасалған жебелердің ең жақсысы деп саналатын аяқты жебелерді ертедегі еуропалықтар мен американдықтар да қолданған. Аяқты жебелердің құрамында әдетте жебе басына жақын қысқа бөлігі қатты ағаштан, ал қалған бөлігі жұмсақ ағаштан жасалады. Ең көп зақымдануға ұшырайтын жерді нығайту арқасында жебе соққыға төтеп беру мүмкіндігі артады, сонымен қатар оның жалпы икемділігі мен салмағы төмен қалады.

Барельді жебе ұштары

Барельді жебе оғы екі жаққа да бірте-бірте диаметрі тарылатын болып келеді. Бұл жебеге ең тиімді салмақты сақтап, иіліп сынбау үшін қажетті күшті ұстауға мүмкіндік береді. Барельді жебе оқтары өнеркәсіптік технологияға дейінгі садақ ату өнерінің ең жоғары деңгейі саналады және Османлы империясында олар өз дамуының шыңына жеткен.

Жебе ұшы

Жебе ұшы немесе оқ ұшы – жебенің негізгі функционалдық бөлігі және оның мақсатын анықтаудағы ең маңызды рөлді атқарады. Кейбір жебелерде тек өткірленген сағаты ғана қолданылуы мүмкін, бірақ көбінесе жебе ұштары металдан, мүйізден немесе басқа да қатты материалдан жасалады. Жебе ұштары әдетте қолданылуына қарай бөлінеді:

Бодкин ұштары – қысқа, қатаң ұштар, қимасы кішкентай. Олар қаталданбаған темірден жасалған, және олардың ұшу қасиеттерін жақсартуға, ұшу қашықтығын арттыруға немесе арзан өндіріс үшін қолданылуы мүмкін. Бодкиннің броняны тесіп өтуге арналғаны туралы қате пікір бар, бірақ зерттеулер қаталданған бодкин ұштарын таппады, сондықтан оның алғашқы мақсаты қашықтықты арттыру немесе кең бастың арзан және қарапайым баламасы болуы мүмкін. Қазіргі заманғы сынақтарда, қатты болаттан жасалған бодкин ұшы Дамаск тізбекті бронясын тесіп өтті. Дегенмен, садақпен ату 14-шы ғасырдың соңында қарапайым адамдарға қолжетімді болған пластиналық броняға қарсы тиімді болмады. Төмендеткіштер – өткірленбеген жебе ұштары, олар нысана ату, сабақтарға немесе басқа да кездейсоқ нысаналарға ату үшін, немесе кішкентай жануарларды аулау үшін қолданылады, мұнда мақсат – нысананы тесіп алмастан, соққыға ұрықтыру. Төмендеткіштер көбінесе металдан немесе қатты резеңкеден жасалады. Олар ауыр соққы беруі мүмкін, және кейде жебе сағаты басына және нысанаға енуі мүмкін; сондықтан төмендеткіш жебелерді пайдаланғанда да қауіпсіздікке назар аудару қажет. Дзюдо ұштарында ұшынан екі жаққа қарай серіппелі сымдар шығып тұрады. Бұл сымдар шөп пен бұталарға ілініп, жебені өсімдіктер арасында жоғалтудан сақтайды. Олар жаттығулар үшін және кішкентай жануарларды аулау үшін қолданылады. Кең бастар соғыс үшін және қазіргі кезде аң аулау үшін қолданылады. Орта ғасырлық кең бастар болаттан жасалуы мүмкін. Аңшылар қауымдастығында тұрақты немесе механикалық кең бастарды пайдалануға қатысты пікірлер әртүрлі, әдетте ауланатын жануар түріне байланысты. Жалпы, екі түрі де ақ құйрықты бұғы сияқты орташа өлшемдегі жануарларды аулау үшін кеңінен қолданылады; жануардың өлшемі ұлғайған сайын, тұрақты пышақтар жиірек қолданылады. Африка буйволы сияқты қауіпті жануарларды аулау үшін қолданылатын кең бастар көбінесе тұрақты пышақты болады. Далалық ұштар немесе далалық нүктелер нысаналық нүктелерге ұқсас және айқын иықтары бар, сондықтан ашық ауада атылған оқтар ағаштар сияқты кедергілерге тығырылмауы үшін жасалған. Олар аңшылармен жаттығу үшін де қолданылады, кең бастарға ұқсас ұшу қасиеттері мен салмағын ұсынады, бірақ нысана материалдарына тығырылып, шығару кезінде зақым келтірмейді. Нысаналық нүктелер – конустық ұшы бар, оқ пішіндес, нысананы шамадан тыс зақымдамастан оңай тесіп өтуге арналған. Қауіпсіз жебелер түрлі реинкарнациялық ұрыс түрлерінде қолданылады, адамдарды ату кезіндегі қауіпті азайту үшін жасалған. Бұл жебелердің ұштары өте кең немесе жұмсақ болуы мүмкін, мысалы, садақ атуда қолданылатын үлкен көбіктік доп ұшы. Тартылған салмағы және ұзындығы шектеулі садақтармен бірге, бұл ұштар тиісті броня киген адамдарға жебе ату қаупін қабылданатын деңгейге дейін азайтуға мүмкіндік береді. Параметрлер қолданылатын нақты ережелерге және қатысушылардың қабылдайтын тәуекел деңгейіне байланысты өзгереді. Мысалы, SCA жауынгерлік ережелері жақсы броньдалған адамдарға қарсы қолдану үшін кемінде диаметрі төсенішпен жабылған басты талап етеді, садақтың тартылу күші және ұзындығы шектеулі болуы керек. Жебе ұштары сағатына қапшақпен, ұямен немесе сағаттың тілігіне енгізіліп, «сағалау» деп аталатын әдіс арқылы бекітілуі мүмкін.

Bodkin points are short, rigid points with a small cross section. They were made of unhardened iron and may have been used for better or longer flight, or for cheaper production. It has been mistakenly suggested that the bodkin came into its own as a means of penetrating armour, but research has found no hardened bodkin points, so it is likely that it was first designed either to extend range or as a cheaper and simpler alternative to the broadhead. In a modern test, a direct hit from a hard steel bodkin point penetrated Damascus chain armour. However, archery was not effective against plate armour, which became available to knights of fairly modest means by the late 14th century. Blunts are unsharpened arrowheads occasionally used for types of target shooting, for shooting at stumps or other targets of opportunity, or hunting small game when the goal is to concuss the target without penetration. Blunts are commonly made of metal or hard rubber. They may stun, and occasionally, the arrow shaft may penetrate the head and the target; safety is still important with blunt arrows. Judo points have spring wires extending sideways from the tip. These catch on grass and debris to prevent the arrow from being lost in the vegetation. Used for practice and for small game. Broadheads were used for war and are still used for hunting. Medieval broadheads could be made from steel, Preferences for fixed or mechanical broadheads vary widely in the hunting community, typically varying by species. In general, both types are widely used on game up to the size of white tailed deer; as game size increases, fixed blades become more common. Broadheads used for hunting dangerous game such as African buffalo are almost always fixed blade. Field tips or field points are similar to target points and have a distinct shoulder, so that missed outdoor shots do not become as stuck in obstacles such as tree stumps. They are also used for shooting practice by hunters, by offering similar flight characteristics and weights as broadheads, without getting lodged in target materials and causing excessive damage upon removal. Target points are bullet shaped with a conical point, designed to penetrate target butts easily without causing excessive damage to them. Safety arrows are designed to be used in various forms of reenactment combat, to reduce the risk when shot at people. These arrows may have heads that are very wide or padded, such as the large foam ball tip used in archery tag. In combination with bows of restricted draw weight and draw length, these heads may reduce to acceptable levels the risks of shooting arrows at suitably armoured people. The parameters will vary depending on the specific rules being used and on the levels of risk felt acceptable to the participants. For instance, SCA combat rules require a padded head at least in diameter, with bows not exceeding and of draw for use against well armoured individuals. Arrowheads may be attached to the shaft with a cap, a socketed tang, or inserted into a split in the shaft and held by a process called hafting.

Флешингтер

Жебелердің артқы жағында орналасқан флечингтер жебелердің ұшуын тұрақтандыру үшін аз күш беретін аэродинамикалық профильдер ретінде қызмет етеді. Олар жебені қозғалыс бағытына қарай бағыттап, кез келген ауытқу немесе бұрылу тенденциясын күшті түрде басу арқылы ұстап тұру үшін жасалған. Кейбір мәдениеттер, мысалы, Жаңа Гвинеядағы көптеген мәдениеттер, жебелеріне флечинг қолданбаған. Сондай-ақ, флечингсіз жебелер (жалаңаш жебе) жаттығу мақсатында қолданылады, себебі олар садақшының кейбір қателіктерін анық көрсетеді. Флечингтер әдетте жебе сабына байланған қауырсыннан (көбінесе қаз немесе түйеқұстан) жасалады, бірақ қазір көбінесе пластиктен жасалады ("қанатша" деп аталады). Тарихи тұрғыдан, кейбір жебелер, зәрлі қару-жарақтарды сынау үшін мыс қанатшаларды қолданған. Ұшу садақшылары ауа кедергісін азайту үшін флечингке бритва пышақтарын қолдана алады. Стандартты үш қауырсынды флечингте "бас қауырсын" деп аталатын бір қауырсын қақпаққа тік бұрышпен орналасқан және әдетте жебе атылғанда садақпен жанаспайтындай етіп орнатылады. Төрт қауырсынды флечинг әдетте симметриялы болады және қақпақ үшін ерекше бағыт болмайды; бұл жебені сәл оңайрақ қақпаққа орнатуға мүмкіндік береді. Табиғи қауырсындарды әдетте жабыстыру алдында бөліп, тегістеу арқылы дайындалады. Сонымен қатар, қауырсын пішінге келтірілуі мүмкін, кесілуі немесе ыстық электр сымымен күйдірілуі мүмкін. Жебедегі барлық қауырсындардың бірдей қарсылығы болуы өте маңызды, сондықтан қазіргі флечинг жасаушылар қолмен кесуді сирек қолданады. Күйдірілген сым әдісі танымал, себебі сымды иістіру арқылы әртүрлі пішіндер жасауға болады, ал жебелерді тіреуге орнатып, желімдеуден кейін симметриялық кесуге болады. Кейбір флечингтер боялады. Екі түсті флечингтер әдетте екі қауырсыннан жасалған әр флечингті біріктіреді. Алдыңғы флечинг көбінесе камуфляжмен, ал артқы флечинг жарық түспен жасалады, сондықтан садақшы жебені оңай бақылай алады. Жебелерді қолмен жасайтын шеберлер "флечинг жасаушылар" деп аталады, бұл сөз француз тіліндегі "жебе" деген мағына беретін "flèche" сөзімен байланысты. Бұл "флечинг жасау" етістігінің де туындысы, яғни жебені қауырсындармен жабдықтау. Желім және жіп - флечингтерді бекітудің дәстүрлі әдістері. Қазіргі заманда "флечинг жигі" көбінесе желімдеу кезінде флечингтерді дұрыс бағытта ұстап тұру үшін қолданылады. Табиғи флечинг қолданылғанда, кез келген жебедегі қауырсындар құстың бір қанатынан болуы керек, ең көп тарағаны - түйеқұстың оң қанатының ұшу қауырсындары. Табиғи қауырсындардың сәл иілуі оларды оң қанат үшін оңға, сол қанат үшін солға бұруды талап етеді. Бұл айналу, гироскопиялық тұрақтандыру және жебе артқы жағындағы қарсылықтың артуы арқылы жебені тікелей ұшуға көмектеседі. Жасанды спиральді флечингтердің де осындай әсері бар. Көптеген жебелерде үш флечинг болады, бірақ кейбіреулерінде төрт немесе одан да көп болуы мүмкін. Флечингтердің ұзындығы әдетте өзгереді; ең алыс қашықтыққа ұшуға арналған жебелерде флечинг өте төмен болады, ал кең балы бар аңшылық жебелерінде оларды аэродинамикалық әсерге қарсы тұрақтандыру үшін ұзын және жоғары флечинг қажет. Флечингтерді әртүрлі кесуге болады, ең көп тарағаны - параболалық (яғни тегіс қисық пішін) және қалқан тәрізді (яғни өте тар қалқанның жартысы тәрізді) кесу. Қазіргі заманғы садақ атуда бұрандалы нүктелерде оң айналу әдетте артықшылыққа ие, себебі ол нүктелерді өздігінен бекітеді. Дәстүрлі садақ атуда кейбір садақшылар сол айналуды артық көреді, себебі ол қауырсынның қатты (және өткір) қауырсын бөлігін жебе сөресінен және атушының қолынан алыстатады. "Flu flu" - бұл әдетте түйеқұстан алынған толық ұзындығы бар қауырсын бөліктерін пайдалану арқылы жасалатын флечинг түрі; көбінесе дәстүрлі үштен гөрі алты немесе одан да көп бөлік қолданылады. Балама ретінде екі ұзын қауырсынды жебе сабының шетіне спираль тәрізді орауға болады. Қосымша флечинг көбірек қарсылық тудырады және жебені қысқа қашықтықтан кейін жылдамдығын тездетіп төмендетеді. "Flu flu" жебелері көбінесе құстарды аңшылыққа немесе балалар садақ атуына қолданылады, сондай-ақ "flu flu" гольф ойнауға да қолданылады.

Fletchings are found at the back of the arrow and act as airfoils to provide a small amount of force used to stabilize the flight of the arrow. They are designed to keep the arrow pointed in the direction of travel by strongly damping down any tendency to pitch or yaw. Some cultures, for example most in New Guinea, did not use fletching on their arrows. Also, arrows without fletching (called bare shaft) are used for training purposes, because they make certain errors by the archer more visible. Fletchings are traditionally made from feathers (often from a goose or turkey) bound to the arrow's shaft, but are now often made of plastic (known as "vanes"). Historically, some arrows used for the proofing of armour used copper vanes. Flight archers may use razor blades for fletching, in order to reduce air resistance. With conventional three feather fletching, one feather, called the "cock" feather, is at a right angle to the nock, and is normally nocked so that it will not contact the bow when the arrow is shot. Four feather fletching is usually symmetrical and there is no preferred orientation for the nock; this makes nocking the arrow slightly easier. Natural feathers are usually prepared by splitting and sanding the quill before gluing. Further, the feather may be trimmed to shape, die cut or burned by a hot electrically heated wire. It is crucial that all the feathers of an arrow have the same drag, so manual trimming is rarely used by modern fletchers. The burning wire method is popular because different shapes are possible by bending the wire, and the fletching can be symmetrically trimmed after gluing by rotating the arrow on a fixture. Some fletchings are dyed. Two toned fletchings usually make each fletching from two feathers knit together. The front fletching is often camouflaged, and the rear fletching bright so that the archer can easily track the arrow. Artisans who make arrows by hand are known as "fletchers", a word related to the French word for arrow, flèche. This is the same derivation as the verb "fletch", meaning to provide an arrow with its feathers. Glue and thread are the traditional methods of attaching fletchings. A "fletching jig" is often used in modern times, to hold the fletchings in exactly the right orientation on the shaft while the glue hardens. Whenever natural fletching is used, the feathers on any one arrow must come from the same wing of the bird, the most common being the right wing flight feathers of turkeys. The slight cupping of natural feathers requires them to be fletched with a right twist for right wing, a left twist for left wing. This rotation, through a combination of gyroscopic stabilization and increased drag on the rear of the arrow, helps the arrow to fly straight away. Artificial helical fletchings have the same effect. Most arrows will have three fletches, but some have four or even more. Fletchings generally range from in length; flight arrows intended to travel the maximum possible distance typically have very low fletching, while hunting arrows with broadheads require long and high fletching to stabilize them against the aerodynamic effect of the head. Fletchings may also be cut in different ways, the two most common being parabolic (i. e. a smooth curved shape) and shield (i. e. shaped as one half of a very narrow shield) cut. In modern archery with screw in points, right hand rotation is generally preferred as it makes the points self tighten. In traditional archery, some archers prefer a left rotation because it gets the hard (and sharp) quill of the feather farther away from the arrow shelf and the shooter's hand. A flu flu is a type of fletching normally made by using long sections of full length feathers taken from a turkey; in most cases, six or more sections are used rather than the traditional three. Alternatively two long feathers can be spiraled around the end of the arrow shaft. The extra fletching generates more drag and slows the arrow down rapidly after a short distance of about or so. Flu flu arrows are often used for hunting birds, or for children's archery, and can also be used to play flu flu golf.

Қаптамалар

Орау – бұл көбінесе винил немесе пластиктен жасалған, алдын ала кесілген жұқа материал табақтары, олар жебенің артқы ұшын орау үшін қолданылады, негізінен қауырсын мен желбезектерді оқпанға жабыстыруға көмектеседі. Орау желбезектерді және желбезек желімін алып тастауды да жеңілдетеді. Бұдан өзге, олар жебе жасауға әсемдік сыйлайды, бұл садақшыларға өз жебелерін жекелендіруге мүмкіндік береді. Көзге жарқын түсті орамалар жебелерді бұтада және нысанада тез табуға көмектеседі.

Қалқымалы

Ағылшын тілінде оқ атуға дайындалғанда "nock an arrow" деп айту қалыпты жағдай. Нок – жебенің артқы бөлігіндегі ойық. Ол жебені дұрыс бұруға көмектеседі, жебені тартарда немесе жібергеннен кейін бүйірге қарай сырғанауын болдырмайды және жебенің энергиясын (яғни, оның қашықтығы мен тиімділігін) арттыруға көмектеседі, садақшының жебені садақ бауының ең жылдам қозғалатын жеріне орналастыруына мүмкіндік береді. Кейбір садақшылар нок орнын буралар, түйіндер немесе жіптермен орап белгілейді. Көптеген күрделі садақтарды қолданушылар D-loop пайдаланады, ол бауға жоғары және төменгі нүктелерде бекітілген бау материалының (немесе кейде металл кронштейнінің) бір бөлігі болып табылады. Атуға дайындалу кезінде босату құралы әдетте D-loop-қа бекітіледі. Нок-тың басты мақсаты – жебенің айналуын бақылау. Жебелер жіберілгенде иіледі. Егер иілу садақ тірегіне тисе, жебенің бағыты бұзылады. Ағаш жебелердің ең қолайлы иілу жазықтығы болады. Синтетикалық жебелердің де белгілі бір иілу жазықтығы бар. Әдетте, бұл жазықтықты жебе ағашының құрылымы немесе синтетикалық жебенің құрылымы анықтайды. Нок-тың ойығы жебе иілгенде садақ тірегіне тимейтін немесе сырғанамайтын бұрышта бұрылуы керек. Көбінесе бұл нок-тың ойығы ағаш талшықтарына перпендикуляр болуы керек екенін білдіреді, арт жағынан қарағанда. Өзіндік ноктар – жебелердің артқы жағында жасалған ойықтар. Олар қарапайым, бірақ ойықтың түбінде сындыруға мүмкіндік бар. Өзіндік ноктар көбінесе ойықтың түбіне жабыстырылған талшықтармен нығайтылады. Ең мықты ноктар – ағаштан, пластиктен немесе мүйізден жасалған және жебенің ұшына бекітілген жеке бөліктер болып табылады. Қазіргі заманғы және дәстүрлі түрік ноктары көбінесе баудың айналасын қамтып немесе оны сәл қысып, жебенің сырғанауын болдырмау үшін жасалады. Ежелгі араб садақшылары кейде "ноксыз жебелерді" қолданған. Жауларға оқ атып, арабтардың жебелерін алып, оларды өздеріне қарсы қолданғанын көргенде, арабтар бауға нок орналасатын жерге кішкентай сақина байлап, арнайы баулар жасады. Жебенің артқы жағы ойық емес, ұшына дейін кесілген. Жебенің артқы жағы сақинаға енгізілді. Жебені әдеттегідей тартып, жіберуге болады. Содан кейін жау жебелерді жинап ала алады, бірақ оларды дәстүрлі садақпен атып жібермейді. Сонымен қатар, нок болмағандықтан, ол сынбайды және жебе арзан болады. Соғыс кеңесінің бірі – баудың үзілуіне жағдайда бірнеше сақинаны байлап қою еді. Нокпен салыстырғанда бұл әдістің кемшілігі – жебенің оңтайлы айналуын сақтау, осылайша ол иілгенде садақ тірегіне тимейді. Жебенің иілу бағытын оның қанаттары көрсетуі мүмкін. "Қуыс қамыс/бамбук/қамыс сияқты кейбір жебе материалдары нок кірістірілімдеріне жарайды. Қайың немесе самырсын сияқты жұмсақ ағаштарға қатты ағаштан, сүйектен немесе мүйізден жасалған күшейту қажет болды, бұл жіптерді жібергенде олардың білігін жарып алудан сақтады. Қайың, шырша сияқты қатты ағаштар қосымша нығайтуды қажет етпейді. Нокты нығайту үшін көбінесе жебенің ұшына ойық кесіліп, жебенің енімен бірдей қатты материалдан жасалған сынық жабыстырылады. Содан кейін жебе 90 градусқа бұрылып, жіпке терең емес ойық кесіледі. Осылай жасалғанда, жіп жұмсақ ағаштан емес, ағаш немесе сүйекті итеріп, біліктің жарылуына жол бермейді. Ноктардың жарылуын болдырмаудың тағы бір тәсілі – жебені нок пен қанаттардың артқы жағы арасында сіңірмен және тері желімімен немесе желіммен бекітілген жібек сияқты дөрекі жіппен байлау еді".

In English it is common to say "nock an arrow" when one readies a shot. A nock is a notch in the rearmost end of an arrow. It helps keep the arrow correctly rotated, keeps the arrow from slipping sideways during the draw or after the release, and helps maximize the arrow's energy (i. e. its range and lethality) by helping an archer place the arrow at the fastest moving place on the bowstring. Some archers mark the nock position with beads, knots or wrappings of thread. Most compound bow shooters use a D loop, a length of string material (or sometimes a metal bracket) attached to the string above and below the nocking point. A release aid is typically attached to the D loop in preparation for a shot. The main purpose of a nock is to control the rotation of the arrow. Arrows bend when released. If the bend hits the bowstave, the arrow's aim will be thrown off. Wooden arrows have a preferred bending plane. Synthetic arrows have a designed bending plane. Usually this plane is determined by the grain of the wood of the arrow, or the structure of a synthetic arrow. The nock's slot should be rotated at an angle chosen so that when the arrow bends, it avoids or slides on the bowstave. Almost always this means that the slot of the nock must be perpendicular to the wood's grain, viewed from behind. Self nocks are slots cut in the back of the arrow. These are simple, but can break at the base of the slot. Self nocks are often reinforced with glued servings of fiber near the base of the slot. The sturdiest nocks are separate pieces made from wood, plastic, or horn that are then attached to the end of the arrow. Modern nocks, and traditional Turkish nocks, are often constructed so as to curve around the string or even pinch it slightly, so that the arrow is unlikely to slip off. Ancient Arab archery sometimes used "nockless arrows". In shooting at enemies, Arabs saw them pick up Arab arrows and shoot them back. So Arabs developed bowstrings with a small ring tied where the nock would normally be placed. The rear end of the arrow would be sharpened to a point, rather than slit for a nock. The rear end of the arrow would slip into the ring. The arrow could be drawn and released as usual. Then the enemy could collect the arrows, yet not shoot them back with a conventional bow. Also, since there was no nock, the nock could not break, and the arrow was less expensive. A piece of battle advice was to have several rings tied to the bowstring in case one broke. A practical disadvantage compared to a nock would be preserving the optimal rotation of the arrow, so that when it flexes, it does not hit the bowstave. The bend direction of the arrow might have been indicated by its fletching. "Some arrow materials like hollow cane/bamboo/reed shafting lend themselves to nock inserts. Softer woods like pine or cedar also required some sort of reinforcement of hardwood, bone or horn which kept the string from splitting their shaft upon release. Hardwood such as oak and ash did not need additional reinforcement. To reinforce a nock, most often a slit was cut into the end of the shaft, and a sliver of harder material, the same width as the shaft, was glued into the slot. The arrow was then rotated 90 degrees, and a shallower slot was cut for the string. When made in this manner, the string actually pushed the wood or bone insert rather than the soft wood itself, preventing the shaft from splitting. Another method of preventing nocks from splitting was to bind the arrow between the nock and the back of the fletch with sinew and hide glue or a rough cord such as silk attached with adhesive, whether it be fish glue or birch tar."

Аяқтау және қыртысты

Жебелер әдетте жаңбыр, тұман немесе конденсациядан жұмсармауы үшін өңделеді. Дәстүрлі өңдеулер – лак немесе жылтыратқыш. Кейде жебелерді жөндеу қажет болады, сондықтан бояулар жебе ұштарын, қанаттарын және иінтіректерін бекіту үшін қолданылатын желімдермен үйлесімді болуы керек. Осы себепті жебелерді сирек балауызбен қорғайды. Белдеулер – жебелерге айналмалы станок сияқты құралмен салынған, көбінесе жарқын түсті бояу сақиналары немесе жолақтары, көбінесе жекелендіру үшін қолданылады. Олар қаптамалар сияқты, жебелерді көруді жеңілдету үшін де қолданылуы мүмкін.

Символизм

Аромантикалық адамдар көбінесе жебелерді немесе жебені символ ретінде пайдаланады, себебі «жебе» сөзі аромантикалық адамдар өздерін атау үшін қолданатын «аро» деген қысқартылған сөзбен дыбыстас.