Кіріспе

Әдепті мінез-құлық кодексі

Этикет – ( /ɛ//t//i//k//ɛ//t//, // //k//ᵻ//t/) – әдепті қоғамдағы жеке мінез-құлық нормаларының жиынтығы. Ол әдетте қоғамның, әлеуметтік топтың немесе сыныптың сақтайтын және қолданатын конвенциялар мен нормаларға сәйкес келетін, күтілетін және қабылданған әлеуметтік мінез-құлықтардың этикалық кодексі түрінде болады. Қазіргі ағылшын тілінде француз тілінен келген «этикет» (жапсырма, белгі) сөзі 1750 жылдан бері қолданылып келеді.

Тарих

Ежелгі Мысырдың визирі Птахотеп б.з.д. 24 векте "Птахотептің нақылы" атты кітабын жазды, онда адалдық, өзіңді-өзің бақылау және басқаларға мейірімділік сияқты азаматтық қасиеттерді дәріптейтін нұсқаулар жинағы берілген. Нақылының қайта-қайта келетін тақырыптарына басқа адамдарды тыңдау арқылы білім алу, адам білімінің жетілмегендігін мойындау, мүмкіндігі болғанда ашық қақтығыстардан қашудың әлсіздік емес екенін түсіну, әділет іздеудің басты мақсат болуы, бірақ адамдар ісінде құдайдың әмірі барлық мәселелерде жоғары тұратыны жатады. Птахотептің кейбір нақылы адамның саяси, әскери, діни тұлғалардың алдындағы дұрыс мінез-құлқы мен дұрыс қызметкерді қалай таңдау және оған қалай қызмет ету керектігін көрсетеді. Басқа нақылы лидер болудың ашықтық және мейірімділік арқылы дұрыс жолын үйретеді, ашкөздік барлық жамандықтың бастауы екенін және одан сақтану қажеттігін, ал отбасы мен достарға жомарттық жасау мақтауға лайық екенін айтады. Конфуций – қытайлық зиялы және философ, оның еңбектері жеке және мемлекеттік моральға, әлеуметтік қарым-қатынастардың дұрыстығына, жеке істердегі әділеттілікке және барлық қарым-қатынастардағы шынайылыққа баса назар аударады. Бальдассаре Кастильонье, Казатико графы, итальяндық сарай қызметкері, дипломат, әскери қызметкер және "Сарай қызметкері туралы кітаптың" (1528) авторы, бұл кітап итальяндық Ренессанс кезеңіндегі сарай қызметкерінің әдеп-ғұрып және моральдық мәселелерін қарастырады. Франция королі Людовик XIV (1638–1715) француз аристократиясын бағындыру және Францияның абсолюттік монархы ретіндегі билігін нығайту үшін реттелген әдеп ережелерін қолданды. Осының нәтижесінде, салтанатты патша сарайындағы рәсімдер Франция үкіметі орналасқан Версаль сарайына келген шетелдік дипломаттарға жағымды әсер қалдырды.

Әлеуметтік көзқарас

Қоғамда әдептілік адамның мінез-құлқы мәдени топқа қабылданатындығын көрсету үшін жақсы әдеп немесе жаман әдеп деп сипатталады. Осылайша, әдептер жоғары деңгейдегі әлеуметтенуді қамтамасыз етеді және өзін-өзі реттеу арқылы бейресми түрде сақталатын әлеуметтік нормалар мен конвенциялардың жұмыс істеуінің ажырамас бөлігі болып табылады. Әлеуметтанулық тұрғыдан қарағанда, әдептің адамдардың әлеуметтік статусын көрсету құралы екені, сондай-ақ әлеуметтік сәйкестік пен әлеуметтік таптың шекараларын белгілеу, бақылау және сақтау құралы екені анықталды. "Қоғамды өркениеттендіру процесі" (1939) еңбегінде социолог Норберт Элиас әдептің топтық өмірдің нәтижесінде пайда болғанын және әлеуметтік тәртіпті сақтаудың бір жолы ретінде қалыптасқанын айтқан. Ренессанс кезеңінде әдеп-ғұрыптар "абсолюттік мемлекеттің" дамуына жауап ретінде кеңінен тарады – шағын топтық өмірден мемлекеттің орталықтандырылған билігімен сипатталатын үлкен топтық өмірге өту. Сол дәуірдегі Англия королі сарайындағы рәсімдер мен әдеп-ғұрыптар адамның әлеуметтік жағдайымен тығыз байланысты болды. Әдеп адамның әлеуметтік желідегі орнын көрсетеді, ал адамның әдепті мінез-құлқы оның әлеуметтік позициясынан келіссөздер жүргізу құралы болып табылады. Қоғамдық денсаулық сақтау тұрғысынан алғанда, Алана Р. Петерсен мен Дебора Луптон "Дені сау азамат" (1996) еңбегінде әдептің жеке өмір мен қоғамдық сфера арасындағы әлеуметтік шекараларды азайтуға көмектескенін, соның салдарынан "өзін-өзі зерделейтін, өзін-өзі бақылайтын және өзімен қарым-қатынас жасайтын басқаларға тиісті көңіл бөлетін" өзін-өзі қалыптастырғанын айтты, сондай-ақ "адамдардың қоғамдық мінез-құлқы олардың әлеуметтік мәртебесін көрсетеді; өзін-өзі таныстыру және басқаларды бағалау құралы, сондықтан сыртқы мінез-құлқының бақылануы маңызды болды" деді. Әлеуметтанушы Пьер Бурдье әдептің қоғамдық функцияларын анықтау үшін "хабитус" тұжырымын қолданды. Хабитус – адамның ментальды көзқарастары, жеке әдеттері мен дағдыларының жиынтығы, яғни оның мінез-құлқының ерекшеліктері, олар өзіндік де, сыртқы ортамен алдын ала анықталмайды, бірақ әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы туындайды және қайта өндіріледі, "тәжірибе мен нақты оқыту арқылы сіңіріледі", бірақ көбінесе санасыз деңгейде жұмыс істейді. Әдеп адамның әлеуметтік талаптарға сай мінез-құлықты анықтау қабілетін анықтайтын бейімділіктерінің маңызды бөлігі болуы мүмкін.

Антропологиялық көзқарас

Тазалық пен қауіп-қатер: ластану мен табу туралы түсініктерді талдау (2003) антрополог Мэри Дуглас әдеп, әлеуметтік мінез-құлық және топтық рәсімдер жергілікті космологияның реттелген күйде қалуына және мәдениеттің тұтастығын бұзатын немесе ластайтын нәрселерден қорғауға мүмкіндік береді деді. Ластану, арамдану және жирену сезімі әлеуметтік жағынан қабылданатын мінез-құлықтың шектерімен байланыстырылып, қабылдаусыз әрекеттерді шектеу арқылы мәдениет ішінде "тәжірибені бақылайтын негізгі қағидаларды" сақтайды.

Эволюциялық көзқарас

Адамдар мен жануарлардың эмоцияны білдіруін зерттегенде, натуралист Чарльз Дарвин нәрестелер мен соқыр адамдардағы жиркеніш пен ұят сезімдерінің барлық жерде ортақ екенін байқады және ұят пен жиркеніш эмоциялық жауаптарының туа біткен мінез-құлық екенін тұжырымдады. Қоғамдық денсаулық сақтау маманы Валери Кертис бет әлпеттерінің дамуы мінез-құлықтың дамуымен бірге жүргенін айтты, ал мінез-құлық аурулардың таралуын болдырмау үшін эволюциялық рөл атқарады. Сондықтан, жеке гигиенаны сақтап, әдептілік танытқан адамдар әлеуметтік топқа мүше болудан ең көп пайда көреді, осылайша ұрпақ беру мүмкіндіктері арқылы биологиялық тіршілік етуге жақсы мүмкіндік алады. Алданудың эволюциялық негіздерін зерттеген әлеуметтік психологтар Кэтрин Коттрелл мен Стивен Нойберг адамның "өзгешелікке" жауап беруі әдеп пен әлеуметтік нормаларды сақтауға көмектеседі деді. Басқа мәдениет өкілімен алғашқы әлеуметтік қарым-қатынаста туындайтын "шетелдік" сезімі эволюциялық функцияны атқаруы мүмкін: "Топта өмір сүру адамды топ мүшелеріне физикалық зиян келтіре алатын, жұқпалы ауру таратуға немесе олардың еңбегіне "тегін отыруға" қабілетті адамдармен қоршап тұрады"; сондықтан, әлеуметтік байланысқа берілгендік тәуекелді білдіреді: "Егер осындай қауіптер бақыланбаса, әлеуметтік байланыстың зияны пайдасынан асып кетеді. Сондықтан, топтың "өмір сүруінен" максималды пайда алу үшін, топтың әрбір мүшесі басқалардың ерекшеліктері мен мінез-құлқына назар аударуы керек".