Кіріспе

Америкалық дипломат және 7-ші АҚШ қорғаныс министрі Томас Соверен Гейтс-младший (10 сәуір 1906 – 25 наурыз 1983) – 1959-1961 жылдары қорғаныс министрі, ал 1957-1959 жылдары әскери-теңіз министрі қызметін атқарған американдық саясаткер және дипломат. Қорғаныс министрі қызметін атқару кезінде ол ядролық нысаналардың басымдығын белгілеу үшін арнайы топ құрды. Сонымен қатар, ол U-2 барлау ұшуларын, оның ішінде Фрэнсис Гэри Пауэрстің ұшуын рұқсат етті. Мансабының кейінгі кезеңінде президент Джеральд Форд тағайындаған Бейжіңдегі АҚШ байланыс кеңсесінің жетекшісі болып қызмет етті.

Ерте өмір және мансап

Гейтс Германиятаун, Филадельфия, Пенсильвания штатында дүниеге келген. Ол Томас С. Гейтс ағаның, 1930 жылдан 1944 жылға дейін Пенсильвания университетінің президенті болған инвестициялық банкир және заңгер, және оның әйелі Мари (туған тегі Роджерс) Гейтстің ұлы еді. Гейтс 1924 жылы Филадельфиядағы тек ер балаларды даярлайтын жеке Chestnut Hill Academy мектебін бітірді. Содан кейін ол Пенсильвания университетіне қабылданды, онда оның әкесі университет қамқорлар кеңесінде қызмет етіп жатқан еді. Пенсильвания университетінде оқыған кезінде Гейтс Penn Quakers футбол командасын басқарды және мектеп баскетбол командасының мүшесі болды. 1928 жылдың наурыз айында ол 16 басқа студентпен бірге Penn Принстонды жеңіп, Intercollegiate League чемпионы болғаннан кейін тәртіпсіздікке ұйытқы болды деген айыппен тұтқындалды. 1930 жылдардың басында ол Drexel компаниясында облигациялар сатушысы болып жұмыс істеді, кейін екі жылға Нью-Йорк қаласына көшіп, J. P. Morgan & Company компаниясында шәкірттікке өтті. Гейтс 1940 жылы Drexel and Company компаниясының толық серіктесі атанды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Әскери-теңіз күштерінде қызмет етіп, лейтенант-коммандер шеніне көтерілді және Тынық мұхиты мен Жерорта теңізі аймақтарындағы әскери операцияларға қатысты. 1945 жылдың қазанында әскери қызметтен босатылды.

Саяси мансап

Президент Эйзенхауэр Гейтсті 1953 жылдың қазан айында Әскери-теңіз күштерінің орынбасары, ал 1957 жылдың 1 сәуірінде хатшысы етіп тағайындады. Осы лауазымдарда ол президенттің құрметіне ие болды. Гейтс 1959 жылдың 8 маусымында Қорғаныс министрі Нил МакЭлройдың орынбасары болғанда, оның оны алмастыратыны күмәнсіз болды. Ол әскери қызметтегі мол тәжірибесімен және Қорғаныс министрлігінде алты жылдан астам қызмет еткенімен қызметке кірді. 1953 жылдан бері Қорғаныс министрлігінің жоғары лауазымды шенеунігі ретінде Гейтс 1953 және 1958 жылдарғы Қорғаныс министрлігінің қайта ұйымдастырылуымен жақсы таныс болды. Қорғаныс министріне қажетті барлық өкілеттіктер бар деп сенген және 1958 жылғы түзетулердің ұзақ мерзімді салдарына баға беру үшін уақыт беру қажет деп ойлағандықтан, ол министрлікті одан әрі реформалауға бағытталған әрекеттерді қолдамады. Әскери-теңіз күштерінің бұрынғы хатшысы болғандықтан, ол әскери күштер хатшылары лауазымдарының біртіндеп төмендеуін көрген, сондықтан әскери күштер хатшыларының маңызды рөл атқаруын қалап, оларды осыған жетелей білді.

Бірлескен штаб басшыларымен қарым-қатынас

Гейтс штаб басшыларымен жақсы жұмыс қарым-қатынасын орнатты. Хатшылық қызметке тағайындалғаннан кейін бір айдың ішінде ол басшыларға дау-дамайлар туралы хабарлау міндеттемелерін еске салды және мәселені тездетіп шешу немесе соңғы шешім қабылдау үшін президенттің назарына жеткізу мақсатында олармен кездесуді ұсынды. Көп ұзамай Гейтс пен JCS тұрақты түрде кездесе бастады, тіпті басшылар келіспеген жағдайларда да емес. Конгресс және басқа да дереккөздер Гейтсті JCS ұйымын және оның хатшысымен арақатынастарын жақсартуға жасаған бастамасы үшін мақтады. Гейтстің тағы бір маңызды бастамасы – 1960 жылдың тамызында Біріккен стратегиялық нысаналарды жоспарлау штабын (JSTPS) құру болды. Бұрын Стратегиялық әуе күштері мен Әскери-теңіз күштері арасындағы нысана алу жоспарларын үйлестірудің жеткіліксіздігі салдарынан артықшылықтар мен даулы басымдықтар туындаған. Бұл айырмашылықтар Әскери-теңіз күштерінің теңізде орналасқан Polaris баллистикалық зымырандары пайда болғаннан кейін ерекше маңызға ие болды. SAC бас қолбасшысы генерал Томас С. Пауэрдің SAC стратегиялық қарулар нысаналарын бақылайтын ұсынысын қабылдап, Гейтс JSTPS құрды. Біріктірілген бірлескен штабтың қолдауымен SAC қолбасшысы стратегиялық нысаналарды жоспарлау директорының міндетін қосымша қабылдады, Гейтстің сөзіне сәйкес, ол «бірлескен штаб басшылары үшін қажетті егжей-тегжейлі жоспарларды әзірлеу және жаңарту бойынша жоспарлау агенті» болды. Әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы адмирал Арли А. Берк жаңа келісімге қарсылық білдірген кезде, Гейтс оны президент Эйзенхауэрмен пікір алмасуға ынталандырды, ол ақырында Гейтстің шешімін қолдады. Содан кейін Берк JSTPS-ті қолдады және оған жоғары білікті әскери-теңіз офицерлерін тағайындады. 1960 жылдың желтоқсанына қарай JSTPS бірінші Бірыңғай Интегралды Операциялық Жоспарды (SIOP) дайындады, онда АҚШ стратегиялық күштері қолданатын әртүрлі шабуыл опциялары үшін уақыт, қару-жарақ, жеткізу жүйелері және нысаналар көрсетілген.

Қорғаныс саясатындағы рөлі

Гейтс өзінің алдыңғылары Чарльз Э. Уилсон мен Нил Х. МакЭлройға қарағанда негізгі қорғаныс саясатын дамытуға көбірек уақыт арнады, бірақ бұл салада президент үстемдік сақтап қалды. Ол "Жаңа көзқарас" тәсілінен радикалды түрде бас тартпағанмен, ядролық қарулар мен жеткізу жүйелерінің өзгеруі, континенттік қорғаныс жүйелеріне қатысты туындаған қажеттілік және жергілікті немесе "шешілген" соғыстарға қалай жауап беру мәселесі қорғаныс саясатындағы біртіндеп өзгерістерді талап етті. Гейтс 1960 жылғы қаңтардағы Конгресс тыңдауында атап көрсеткендей, АҚШ-тың қорғаныс саласының екі басты мақсаты – "бізге немесе одақтастарымызға қарсы бағытталған маңызды шабуыл жағдайында қатты жауап беру қабілетін сақтап, жақсарту арқылы жалпы соғыстың басталуын болдырмау" және "одақтастарымызбен бірлесіп, жергілікті жағдайларда жергілікті соғыстарды болдырмау үшін немесе олар басталған жағдайда тез жеңу немесе тоқтату үшін қажетті күш қолдану қабілетін сақтау" болды. Гейтс жалпы соғыс пен шектеулі соғыс күштері арасында нақты шекара көре алмады. Оның айтуынша: "Барлық күштер жалпы соғыста қолданылуы мүмкін және қолданылатын болады. Көптеген күштер қажет болған жағдайда шектеулі соғыста да қолданылуы мүмкін". Мысал ретінде, ол авианосецтердің "бастапқыда елдің ең тиімді шектеулі соғыс қабілеті екенін" атап өтті, себебі олар әлемнің дағдарыстық аймақтарында орналасқан және дереу әрекет етуге дайын; алайда, ол олардың жалпы соғыс кезінде стратегиялық шабуыл күштеріне де үлес қоса алатынын қосты.

Стратегиялық қаруға қатысты көзқарастар

Гейтс билік құрған кезде екі зымыран түрі – құрлықтан ұшырылатын баллистикалық зымыран (ICBM) және су астынан ұшырылатын баллистикалық зымыран (SLBM) – пилотты бомбалаушымен бірігіп, стратегиялық ядролық қару жүйелерінің “үштігін” құрады. Осы кезеңдегі тағы бір өзгеріс – потенциалды жаудың әскери нысандары мен күштеріне бағытталған қарсы шабуылға көбірек мән беруге ұмтылыс болды. Бұл кезеңде АҚШ ғана емес, КСРО да Atlas, Titan, Minuteman және Polaris сияқты әртүрлі зымыран жүйелерін әзірледі және орналастыра бастады. КСРО-ның негізгі стратегиялық қару жүйесі ретінде пилотты бомбалаушы емес, құрлықтағы ICBM-ге басымдық беруі АҚШ үшін орасан зор қауіп тудырды. Бұл қауіп, “Спутник” дүрлігімен бірге, АҚШ-тың зымырандарды дамыту қарқынын жеделдетуге итермеледі. Гейтс, МакЭлрой сияқты, “зымырандық алшақтық” туралы дауға қатысуға мәжбүр болды. Ол бұл мәселені зымырандық алшақтыққа сенетіндердің ғарыш және әскери бағдарламаларды ажырата алмауына байланысты жалған мәселе деп есептеді. Гейтс 1950 жылдардың басында АҚШ ұзын қашықтыққа баллистикалық зымыран бағдарламасын бастағанда, американдық ғалымдардың кішкентай, жеңіл ядролық оқ-дәрілерді жасауы оларды кішкентай баллистикалық зымырандармен тасымалдауға мүмкіндік берді. Ал кеңестік ғалымдар, керісінше, АҚШ-тан бұрын ғарыш спутниктерін ұшыру үшін қолданған өте үлкен қозғалтқыштарға назар аударды. Гейтс Өкілдер палатасының комитетіне былай деді: “Біздің жалпы әскери күш-жігерімізде ресейліктерден кем емеспіз. Әскери талаптарымыз жоқ кеңістікке үлкен жүктерді жеткізу қабілетімізде кемшіліктер бар екенін мойындау – бір нәрсе, ал жалпы әскери тұрғыдан кемшіліктер бар екенін мойындау – басқа нәрсе”. Гейтс кеңестіктердің бірнеше жыл бойы, мүмкін 1962 жылы, АҚШ-тан көп стратегиялық зымырандары болуы мүмкін екенін мойындады, бірақ зымырандық немесе қорқыту алшақтығының бар екенін жоққа шығарды; кеңестіктер “күтпеген шабуыл жасауға итермелейтіндей стратегиялық артықшылыққа ие бола алмайды”. Гейтс өзінің ойларының негізін күмәндікпен қаралатын барлау бағалауларына негіздеді, ол кеңестік ниеттерін де, мүмкіндіктерін де ескере отырып, 1962 немесе 1963 жылға қарай кеңестік және американдық зымырандар саны арасындағы айырмашылық МакЭлрой кезеңінде бағаланғаннан гөрі азырақ болатынына келді.

Ұжымдық қауіпсіздікке қатысты көзқарастар

Гейтс өзінің барлық алдыңғылары сияқты, АҚШ-тың ұжымдық қауіпсіздік шартына қатысуын және әскери көмек бағдарламаларын қолдады. Ол НАТО-ны АҚШ-тың "алға бағытталған стратегиясының" ядросы деп атады. Оның айтуынша: "Егер біз осы танымал 'Америка бекінісі' тұжырымына көшіп, алға бағытталған стратегиямыздан бас тартсақ, онда біз мәңгілікке шегініп қаламыз". Ол Конгреске әскери көмекке жеткілікті қаржыландыруды жалғастыруға шақырды, себебі бұл жұмсалған қаржыға өте жоғары нәтиже берді.

U-2 дау-дамай

Гейтс әкімшілігінің ең көрнекті оқиғасы 1960 жылдың 1 мамырында болды, ол кезде Кеңес Одағы өз аумағы үстінен Фрэнсис Гэри Пауэрс басқарған Lockheed U-2 барлау ұшағын атып түсірді. Төрт күннен кейін Кеңес Премьер-Министрі Никита Хрущев оқиға туралы мәлімдеме жасап, АҚШ-ты тыңшылық әрекеттерінде айыптады. Эйзенхауэр әкімшілігі бастапқыда ұшақтың Кеңес әуе кеңістігіне қателікпен кірген болуы мүмкін деген жорамал жасады. Мемлекеттік және Қорғаныс департаменттерінің өкілдері, соның ішінде Гейтс, ұсынғаннан кейін Президент Эйзенхауэр U-2 ұшағының барлау миссиясында болғанын (нақтырақ айтқанда, ЦРУ бақылауында болған) және ұшуға байланысты жауапкершілікті өз мойнына алғанын мойындады. Мамырдың ортасында Гейтс Эйзенхауэрді U-2 оқиғасынан бұрын жоспарланған саммит үшін Парижге ертіп барды. Ол жерде Хрущев АҚШ-тың Кеңес Одағы үстінен барлық ұшуларын тоқтатуды, кешірім сұрауды және кінәлілерді жазалауды талап етті. Эйзенхауэр ұшулар қайта бастамайтынын мәлімдеді, бірақ қалған талаптарды қабылдамады. Осыдан кейін Хрущев саммит кездесуін жалғастырудан бас тартты. Гейтс кейіннен Ресей басшысы U-2 дағдарысын Кеңес Одағы үшін пайдалы болмайтын алдын ала шешілген кездесуді тоқтату үшін пайдаланғанын айтты. Саммит конференциясының алдында Гейтс АҚШ әскери байланыс жүйелеріне бүкіл әлем бойынша дабыл жариялауға бұйрық берді. Бұл шешім кейбір тараптардан провокациялық деп сынға ұшырады. Өзінің әрекетін қатты қорғай отырып, Гейтс кейіннен Эйзенхауэр мен Мемлекеттік хатшы Кристиан А. Гертердің келісімімен, Хрущевтің келесі күні саммитте қабылдауға ниеттенген агрессивті ұстанымын білгеннен кейін дабыл жариялауға шешім қабылдағанын түсіндірді. "Осы жағдайды ескере отырып, мен үшін біздің біріккен командирлеріміздің жағдайына назар аудару ең дұрысы болып көрінді. Сонымен қатар, шешім қабылдау процесіне қатысқан басшылық пен адамдар, соның ішінде Президент, Мемлекеттік хатшы және мен өзіміз де шетелде болғандықтан, әскери байланысымызды тексеру маңызды болды". Гейтс Эйзенхауэр әкімшілігінің бюджеттік саясатын және стратегиясын сақтағанмен, Конгресс жұмысын аяқтағаннан кейін 1961 қаржы жылында Қорғаныс министрлігінің бюджеті 8,2 пайызға өсті. Жалпы міндеттемелер бойынша қаражат 44,6 миллиард долларды құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 4,4 миллиард долларға жуық артық. Бюджеттің көп бөлігі Әскери-теңіз күштері мен Әуе күштеріне жұмсалды. Гейтс әскери көмек үшін 2 миллиард доллар бөлуді ұсынды, оның көп бөлігі Конгресс тарапынан мақұлданды. Эйзенхауэр әкімшілігінің Қорғаныс министрлігінің бюджетін шектеуге жасаған тыранына қатысты сынға жауап берген Гейтс департамент елдің маңызды қауіпсіздік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті қаражат жұмсап отырғанын айтты.

Гейтстің қорғаныс министрі лауазымындағы жұмыс уақыты

Гейтс билік еткен кезеңнің соңында дайындалған "Қорғаныс министрлігі, 1953-1960" атты ұзақ мәлімдемесінде Қорғаныс министрлігі Эйзенхауэр жылдарындағы жетістіктерін қорытындылап, "бүгінгі күні қарулы күштеріміз тарихымыздағы ең зор соққы беру күшіне ие, ол 1953 жылғыдан әлдеқайда артық" деген тұжырым жасады. Басқа жетістіктердің ішінде орта және ұзақ қашықтықтағы бомбалаушыларды (соның ішінде 1950 жылдары қолданысқа енгізілген B-52-лер) және құрлық аралық баллистикалық ракеталарды (ҚАБР) әзірлеу; континенттік қорғаныс жүйесін құру, яғни Алыс қашықтықтағы ерте ескерту желісін (DEW желісі), Баллистикалық ракеталар туралы ерте ескерту жүйесін (BMEWS) және Nike жер-әуе ракеталық кешендерін орнату; 1954 жылы "Наутилус" су асты кемесінен бастап бірнеше ядролық су асты кемелерін және "Форрестал" типіндегі әскери кемелерді жасау; сондай-ақ Қорғаныс коммуникациялық агенттігін құру жатты. Гейтс 1961 жылғы 20 қаңтарда лауазымынан кетті. Оны қорғаныс министрлерінің жаңа буынының алғашқы өкілі деп санайтындар болды, ол Біріккен штабтармен (JCS) жүйелі түрде кездесулер өткізуі және Біріккен стратегиялық мақсаттарды жоспарлау басқармасын құру арқылы белсенді басқару тәсілін көрсетті. Әрине, Гейтс Қорғаныс министрлігінде алдын ала ұзақ жылдар бойы қызмет еткенінің және 1953 және 1958 жылдардағы қайта ұйымдастырулар нәтижесінде кеңейтілген өкілеттіктерге ие болғанының артықшылықтарын пайдаланды. Президент Эйзенхауэр, Уилсон мен МакЭлрой кезеңдеріндегідей, қорғаныс саясатының негізгі авторы және соңғы шешім қабылдаушы болып қала бергенімен, Гейтс өзінің тікелей ізашарларына қарағанда, әсіресе стратегиялық саясат және жоспарлау салаларында көбірек билік пен тәуелсіздікпен жұмыс істегендей көрінді. 1960 жылы Джон Ф. Кеннеди президенттікке сайланғаннан кейін баспасөз оның кабинетіне республикашылды тағайындауы мүмкін екенін және Гейтс мүмкін болатын үміткерлердің қатарында алда тұратынын болжады.

Кейінгі мансабы мен құрметтері

1961 жылғы 18 қаңтарда Гейтске президент Дуайт Д. Эйзенхауэр «Азаттық медалімен» марапаттады. Пентагоннан кеткен соң Гейтс Нью-Йорктегі Morgan and Company компаниясына, кейін Morgan Guaranty Trust Company компаниясына қосылды, ол ақырында J. P. Morgan Bank болып өзгерді, 1962 жылы президент, ал 1965 жылы төраға және бас атқарушы директор болды. Президент Ричард М. Никсон оны барлық еріктілер күштері жөніндегі консультативтік комиссияның төрағасы етіп тағайындады, комиссия 1970 жылғы 21 ақпанда әскерге шақыруды тоқтату туралы ұсынымдарын ұсынды. 1976 жылдан 1977 жылға дейін ол елші тағайынымен Қытай Халық Республикасындағы АҚШ байланыс кеңсесінің басшысы қызметін атқарды. Гейтс 1948 жылдан 1983 жылға дейін Пенсильвания университетінің қамқорлар кеңесінің мүшесі болды және 1956 жылы өз оқу орны – Пенн университетінен құрметті LL.D. дәрежесін алды. Ол сондай-ақ 1972–1976 және 1978–1983 жылдары Атлантика колледжінің қамқорлар кеңесіне мүше болды. Атлантика колледжінің қоғамдық орталығы оның құрметіне аталды. Гейтс 1983 жылғы 25 наурызда Филадельфияда 76 жасында қайтыс болды.

Есімдес

Тикондерога класындағы басқарылатын зымырандық крейсер USS Thomas S. Gates (CG 51) қайтыс болған қорғаныс министрінің құрметіне аталған. Ол – адамның есімімен аталған жалғыз крейсер.