Кіріспе

Генри VIII Англияның заңды емес ұлы Генри Фицрой, Ричмонд және Сомерсет герцогы (шамамен 15 маусым 1519 – 23 шілде 1536) – Англияның Генри VIII-і мен оның әйелі емес Елизавета Блоунттың ұлы, Генридің некеден тыс туған және мойындаған жалғыз баласы. Ол Мэри I-нің кіші жартылай бауыры, сондай-ақ Елизавета I және Эдуард VI-ның үлкен жартылай бауыры болды. Анасының тарапынан ол Элизабет, Джордж және Роберт Тайлбойздың үлкен жартылай бауыры еді. Оның тегі нормандық француз тілінде "корольдің ұлы" дегенді білдіреді.

Туу

Генри Фицрой 1519 жылдың маусым айында дүниеге келді. Оның анасы – Елизавета Блунт, Арагондық Екатеринаның қызметшісі, ал әкесі – Генрих VIII. Фицрой патшайым Екатерина Генрихтің тағы бір баласын, 1518 жылдың қараша айында туған, тірі тумаған қызын күткен кезде дүниеге келді. Қандай да бір дау-дамайдың алдын алу үшін Блунтты Генрихтің сарайынан Эссекс округындағы Ингатестонға жақын орналасқан Блэкмордағы Сент-Лоуренс августиндік монастырына апарып жасырды. Фицройдың туған күні жиі 15 маусым 1519 деп айтылады, бірақ нақты күні белгісіз. Ол болжамнан ертерек туған болуы мүмкін. Кардинал Томас Уолси 9-18 маусым аралығында Лондоннан кетіп, кейін Виндзордағы сарайға оралды. Одан кейін ол Хэмптон-кортта күтілді, бірақ 29 маусымға дейін Вестминстердегі кеңес отырысына қатыспады. Бұл құпия саясаты өз нәтижесін берді, себебі нәресте баланың тууы үлкен қысқа түсірмеді, ал дипломатиялық хабарламаларда Генрих VIII-нің заңды емес ұлы туралы ештеңе жазылмады.

Шомылдыру рәсімінен өту

Жаңа туған Генри Фицройдың шомылдыру рәсімі тіркелмеген, бірақ кардинал Томас Уолси оның құдасы болған және оқиғаға қатысқандығы мәлім. Бұл Генридің қай күні шомылдырылғанын 29 маусымға дейін болуы мүмкін екенін көрсетеді, одан кейін ол сарайға қайта келді. Екінші құдасының кім екені белгісіз. Норфолк герцогінің үшіншісі Томас Ховард Генри Фицройға есейген кезде үлкен қызығушылық танытса да, 1519 жылы ол әлі Норфолк герцогтығының мұрагері болды және Суррей графы атанды. Егер Генри Ховард әулетін таңдаған болса, онда ол сол кезде Норфолк герцогінің екіншісі болған үлкен Томас Ховардты таңдаған болар еді. Екінші құданың тағы бір нұсқасы Генри VIII-нің өзі болуы мүмкін, бірақ ата-ананың өз баласына құда болуы қалыпты жағдай емес еді: Генри 1516 жылдың наурыз айында өзінің немере інісі лорд Генри Брэндонның (сонымен қатар Генридің ең жақын досының ұлы) шомылдыру рәсімінде құда рөлін атқарған, ал оның қызы Мэри 1537 жылы өзінің жартылай бауыры, ханзада Эдвардқа құда болды.

Мойындау

Сәби ұлға Фитцрой тегі берілді, осылайша ол патшаның ұлы екенін барша білсін деген ниетпен. Генрих VIII баланың өзін ашық мойындады, мүмкін ол еркек бала мұрагерінің болмауының өзінің ерлігін түсіргендей сезінгендіктен. Бір кезде ол жаңа туған ұлын сарайға мақтан ету үшін көрсетті.

Балабақша

1525 жылы маусымда (туылғаннан кейін алты жыл өткен соң) Брайдуэлл сарайына кіргенге дейін баланың тәрбиесі күңгірттікке толып, нақты ақпараттар жетіспейді. Баланың заңды емес тууы, жас Генридің әкесінен алыс өмір сүргеніне және оның әкесімен байланысы болмағанына дәлел емес. Керісінше, оның өмірбаянын жазған Беверли Мерфи, патшалық емшінің хаты Фицройдың патшалық балалар бағында тәрбиеленгенін және 1530 жылдан кейін жиі сарайда болғанын көрсетеді. XVI ғасырда патшалық және ақсүйек үйлері үнемі қозғалыста және өзгерісте болғандықтан, Фицройдың бір ғимаратта өскені екіталай. Ол, Мэри, Елизавета және Эдвард сияқты, Лондон төңірегіндегі үйлер арасында ауысып-қонысқан болуы мүмкін. 1519 жылы патшаның жалғыз аман қалған заңды баласы үш жасар Мэри ханшайым болды. Сол жылы оның үй шаруашылығы қайта ұйымдастырылды, бұл Генридің жалғыз ұлы үшін кейбір шаралар қолданғанын көрсетеді. Маргарет Поул, Солсбери графесі, Мэри үйінің қамқоршысы ретінде леди Маргарет Брайанның орнын басты. Сонымен қатар, Мэридің кем дегенде екі күтімшісі оның қызметінен кеткен көрінеді. Принцесса Мэридің үй шаруашылығы бұрынғы қызметшілері Генри Фицроймен жұмыс істегенге дейін қайта ұйымдастырылған болуы мүмкін. Сонымен қатар, баланың алғашқы ұстазының хаттары Фицройдың 1525 жылы пэрлікке көтерілгенге дейін негізгі білім алғанын көрсетеді. Джон Палсгрейв Генриге дұғаларын "варварлық" латын тілінде оқытуын сынап, оны үйреткен адамды "білімді емес" деп келекеледі. Ол 1525 жылдан бастап жақсы танылса да, оның пэрлікке көтерілуінен бұрын патшалық құрметке ие болғанына қатысты деректер бар, олар "Лорд Генриге арналған киім-кешек тізімінен" табылды. Аталған "Лорд Генри" кім екені нақты көрсетілмеген, бірақ оған лауазым талап етілмегенін және тізім Генри Фицройдың пэрлікке көтерілгеннен кейін құрылған үй шаруашылығына қатысты қосымша құжаттармен сақталғанын ескерсек, бұл Генри Фицрой болуы мүмкін. Оны "Лорд Генри" деп атауы да қызықты, бұл патшаға жақын офицерлер арасында оның өмір сүруі құпия емес екенін көрсетеді. Басқаша айтсақ, ол анасы және күйеуі Гилберт Тейлбойс, Кимнің 1-ші бароны және олардың балаларымен бірге солтүстікте тәрбиеленген болуы мүмкін.

Биіктігі

1525 жылға қарай Тюдорлар әулеті таққа отырғанына 40 жыл толған еді. Дегенмен, жарықтар пайда бола бастады. Патшалықтың он алтыншы жылында 34 жастағы Генрихтің 40 жастағы әйелі Арагондық Екатеринадан ер баласы болмады. Олардың жалғыз тірі қалған баласы және мұрагері – сол кезде тоғыз жасар Мэри ханшайым еді. Бірақ Генрихтің тағы бір баласы болды, заңды емес баласы, алты жасар, денелі ұл. Генрихтің басқа да заңды емес балалары болуы мүмкін, бірақ Генрих Фицройды патша ғана мойындады. Генрих VIII Генрих VII-нің жалғыз тірі қалған ұлы еді. Генрихтің кіші інісі де, әкесінің туыстары да жоқ еді, олар патшаның атынан үкімет жүктемелерін бөлісу үшін шақырылуы мүмкін еді. Генрих пен Екатеринаның некесі ұлсыз қалғандықтан, патшаның жалғыз тірі ұлы көрермендерге қызығушылық тудырды. Сол кезде корольдің бас министрі кардинал Томас Уолси болды, және Генрих Фицрой туылғаннан бері ол монархтың жалғыз ұлына қызығушылық танытты. 1525 жылдың маусым айындағы хатында кардинал патшаның ұлы туралы былай дейді: «Сіздің сүйікті ұлыңыз, лорд Генри Фицрой». 1525 жылы Фицрой Лондондағы жеке резиденциясын алды, оны оған әкесі берді: Страндтағы Дурхам үйі. Фицрой туғаннан бері көзге түспей, ерекше сән-салтанатпен өскен, ханзаданың баласы емес, қандас ханзада болғандай көрінді. Патшаның ұлына қатысты мұндай сақтықтық оған ұнамаған шығар, және ол өзінің ерлігі мен күшін жұрт алдында көрсетуі керек деп ойлаған шығар. Ол 1525 жылдың 18 маусымында алты жасар баланы Лондон қаласының батыс шетіндегі Брайдуэлл сарайына алып келгенде, оған құрмет көрсеткен кезде, ұлының тыныш тууын және тыныш шомылдыру рәсімін толықтай өтеді. 18-і күні таңертең алты жасар лорд Генри Фицрой Темаза өзенінен төмен қарай Шарлинг-Кросс маңындағы Дурхам-Плейс деген жердегі Уолсидің сарайынан баржамен жолға шықты. Ол еріп келді, рыцарьлар, сквайрлар және басқа да мырзалардың тобы. Таңғы сағат 9-да оның кемесі Уотергейтке келіп тоқтады, ал оның тобы сарай арқылы екінші қабаттың оңтүстік жағындағы патшаның жатақханасына қарай жолға шықты. Бөлмелер бай сәнді, соттың әртүрлі мүшелері мен дворяндар Фицройдың биігін көруге келді. Олардың арасында көптеген епископтар, сондай-ақ Томас Говард, Норфолктің 3-ші герцогы және корольдің қайын інісі, Чарльз Брэндон, Суффолктің 1-ші герцогы болды. Бірінші рәсім кезінде, Фицрой Нотингэм графы етіп тағайындалғанда, Нортумберлендтің 5-ші графы Генри Перси, Оксфордтың 14-ші графы Джон де Вэр және Арунделдің 18-ші графы Уильям ФицАланмен бірге мемлекеттік семсерді көтеріп жүрді. Алты жасар Генрих әкесінің алдында тізе бүгіп отырды, ал сер Томас Мор ақсүйектіктің патенттерін оқыды. Бұл 12 ғасырдан бері бірінші рет, заңды емес ұлды жұрты етіп көтеру болды, Англия королі Генрих II өзінің ұлы Уильямды Солсбери графы етіп тағайындады. Алайда, рәсім әлі аяқталмаған еді. Көрермендер жас лорд Ноттингем камераға қайта пайда болған кезде қарап. Нортумберленд графы киімдермен; оның артында семсері бар Томас Грей, Дорсеттің 2-маркизі; Арундел графы, шеңбермен иемденудің шапкесін; және Оксфорд графы алтын таяқпен. Жас Генри Фицрой тағы да әкесі алдында тізе бүкті, ал патент оқылып жатқанда оған герцогтық киімдер берілді. Бұл жолы ол аяғына тұрғанда Ричмонд және Сомерсет герцогы болды. Герцог болу үлкен құрмет еді. Бұл ең жоғары атақ болды, ал атақты бастапқыда Эдуард III, Англия королі, оның ұлы Эдуард, Уэльс ханзадасы Корнуолл герцогы ретінде жасаған, ол өзінің патшалық аурасын сақтады. Бұрынғы Генри Фицройды барлық ресми хат-хабарларда «Дұрыс жоғары және асыл Генри ханзадасы, Ричмонд және Сомерсет герцогы» деп атады. Патшалық қадір-қасиеті мен балаға мүмкіндігінше құрметпен қарауды арттырып, Генрих VIII ұлына екі мәрте герцогтық мәртебе берді. Ол көбінесе Ричмонд ретінде белгілі болса да, екі атақты да тең салмақта ұстауға тырысты. Ричмондтың жаңа жерлерінің басым бөлігі Маргарет Бофорттың игілігінен келді. Бұл жерлер Ричард графы болған кезде Генрих VII патшаның заңды мұрасы болған және Маргарет Бофорттың әкесі Сомерсет герцогы Джон Бофортқа тиесілі болған. Сомерсет герцогтігін пайдалану сарайдағылар арасында бір дыбыс шығарған болуы керек, өйткені Бофорттардың тұңғыш баласы Джон Сомерсет екені жақсы белгілі еді, ол ата-анасының неке адалдығын бұзуы және содан кейін некеден кейін заңдылыққа ие болған патшалық бала. Бофорттың Сомерсет герцогтігімен байланысының бір бөлігі, Ричмонд герцогы атағы маңызды болды, өйткені Ричмонд графтығын оның атасы Генрих VII және оның арғы атасы Эдинбургтың 1-ші графы Эдуард Тюдор ұстаған. Ноттингем графтығы Ричмондтың атасының туысы, Йорк герцогы Ричардтың қолында болған. Генрихтің ұлына деген мақтаныш пен құрметін көрген көптеген адамдар Ричмондтың биіктігіне көтерілуіне корольдің ниеті осы болды ма деп ойлады. Жаңа мәртебесін қолдау үшін Генрих жас ұлына 4845 фунт стерлингтік жылдық табыс берді. Рәсімнен кейін «үлкен тойлар мен маскарадтар» болды. Генрих алты жасар ұлын дәстүрлі түрде тойлауды қалады. Элизабет Блаунт қатысты ма, белгісіз, бірақ жаңа герцогтің әкесі Гилберт Тейлбойс, 1-ші барон Тейлбойс қатысты және оған куәгер болып айтқан болуы керек. Генрих үшін, сондай-ақ оның бұрынғы сүйіктісі Элизабет үшін мақтанды күн болды, бірақ рәсім патшайымның сезімін жеңілдетпеді. Ол Англияға ханзада сыйлай алмағанын білді және өзінің қызының болашағына алаңдады. Венециялық елшінің жеке хатында былай делінген: «Патшайым корольдің заңды емес ұлына берілген графтық пен герцогтыққа наразы болып, қанағаттанбайды. Оның үш испандық әйелінің кеңесімен, сондықтан король оларды сарайдан шығарды, бұл қатаң шара, бірақ патшайым мойынсұнуға және шыдамдылық танытуға мәжбүр болды». Ричмондтың биіктігіне сер Генри Кортенай да қатысты, ол Екатерина Йорк арқылы Генрихтің туысы болды. Ол жай ғана Девон графынан Эксетер маркизіне көтерілді. Сер Томас Маннерс, Эдуард IV-тің қарындасы Анна Йорк арқылы ұлы немересі Рутленд графы болды. Генрих Клиффорд жаңа Камберленд графы болды және оның ұлы мен мұрагері лорд Генри Клиффордты корольдың қызы Элеонора Брэндонға үйлендіру арқылы Тюдорлар әулетімен байланысын нығайтты. Ричмондтың рәсімі ең тамаша болды, бірақ бұл жарнамалық шара да болды, өйткені Йоркистер фракциясының соңғы өкілі Ричард де ла Поль ақпан айында Павия шайқасында француздықтар үшін шайқасып қаза тапты. Жаңа Линкольн графы болған жас Генри Брэндон, бұл атақ бұрын де ла Поль әулетіне тиесілі болған.

Корольдік кеңселер

Генриге қамқорлық жасауды ұйымдастыру бастапқыда Томас Вулсиге тапсырылды, ал оны биік статуска көтеру жоспарлары 1525 жылдың сәуірінде жүргізіліп жатты. Сол жылдың 7 маусымында ол Гартер орденінің рыцары сайланды және 25-і күні орнатылды. 18 маусымда ол Ноттингем графы атанды және сол күні екі герцогтық атаққа ие болды; аталғандар – Ричмонд және Сомерсет. Осылайша, оған жерлер берілді, олардың кірісі бірінші жылы 4845 фунт стерлингке жетті. Сол жылы Ричмонд, осылай атала бастаған, бірнеше басқа да лауазымдарға тағайындалды, соның ішінде Англияның Лорд-адмиралы, Солтүстік Кеңесінің президенті, Шотландияға қарайтын шекара аймақтарының сақшысы және Карлайл губернаторы. Бұл лауазымдарды ол тек номиналды түрде ғана атқарды, ал билік шын мәнінде Шығыс Ридинг архидиаконы Томас Магнус басқаратын кеңесте болды. Осыдан бастап герцог Йоркширдегі Шериф Хаттон қамалында ханзада сияқты тәрбиеленді. Әкесі оны ерекше жақсы көріп, тәрбиесіне үлкен қызығушылық танытты. Сэр Томас Темпест оның үй шаруашылығының бақылаушысы болды. 1527 жылдың ақпан айында Томас Магнус жас герцогқа Шотландия королі Джеймс V, Фитцройдың бірінші туысы, аң аулау иттерін сұрағанын айтты. Фитцрой өзінің туысына 20 аңшы иті мен аңшы жіберді.

Ирландия Корольдігі

1529 жылы 22 маусымда Ричмонд Ирландияның лорд-лейтенанты болып тағайындалды, және оны сол елдің патшасы етіп коронациялау жоспары болды. Бірақ корольдің кеңесшілері Англия билеушісінен бөлек Ирландияның жеке патшалығын құру Шотландия патшалығы сияқты тағы бір қауіптің тууына алып келеді деп қорқып, оған қарсы болды. Ричмондтың қайтыс болғаннан кейін, 1542 жылғы Ирландия Тажы туралы заң ағылшын және ирланд тажын біріктіріп, Англия королі Ирландия королі де болады деп белгіледі. Англия королі Генрих VIII осы лауазымның алғашқы иегері болып жарияланды.

Францияда өмір сүру

1532 жылдың қазан айында Генрих VIII Францияның Франциск I-мен кездесу үшін Кале қаласына сапар шегіп, Ричмондты өзімен бірге алып келді. Келіссөздер барысында Ричмонд француз сарайына қосылып, 1533 жылдың тамызына дейін дофин Франциск және оның кіші інісі, болашақ Франция королі Генрих II-мен бірге тұрды, содан кейін Англияға қайтарылды.

Неке

Генрих VIII Арагондық Екатеринамен некесін жою процесін бастағанда, Ричмондтың таққа талабын күшейту үшін оның жартылай қарындасы Мэриге үйлену ұсынылды. Рим папасы бұл ажырысуды және Генрихтің Рим-католик шіркеуінен жарылуын болдырмау үшін, тіпті олардың некесіне ерекше рұқсат беруге дайын болды. 14 жасында, 1533 жылғы 28 қарашада герцог оның орнына Норфолк герцогының 3-ші Томас Говардтың жалғыз қызы леди Мэри Говардқа үйленді. Ол әйелінің інісі, ақын Генри Говард, Суррей графымен өте жақсы қарым-қатынаста болды. Неке ешқашан толыққанды болған жоқ.

Тақтың мұрагері болуы мүмкін

Ричмонд қайтыс болған кезде, Парламент Генридің қызы Елизаветаны мұрагерліктен шеттету және корольге өзінің мұрагерін, заңды немесе заңды емес, таңдауға рұқсат беретін заңды қарастырып жатқан болатын. Генридің Ричмондты мұрагері деп жариялауға ниеттенгеніне ешқандай дәлел жоқ, бірақ егер қаласа, бұл заң оған мұндай мүмкіндік берер еді. Император елшісі Эвстась Чапуйс 1536 жылғы 8 шілдеде император Карл V-ге Генрих VIII-нің мұрагерді тағайындауға мүмкіндік беретін заң шығарғанын хабарлады, бірақ Ричмонд герцогының осы заң бойынша таққа отырмайтынын, себебі ол денсаулығы сырқатып, қазір аурудың емделмейтін түріне шалдыққан деп ойлады.

Өлім

1536 жылғы шілдеде герцогтың үміткер мамандығы күрт аяқталды. Хроникер Чарльз Вриотслидің айтуынша, Ричмонд қайтыс болғанға дейін біраз уақыт ауырып қалған, бірақ Ричмондтың өмірбаяны Беверли А. Мерфи сол жылдың сәуір және мамыр айларындағы оның қоғамдық көріністері мен іс-қимылдарын, денсаулығы туралы ешқандай ескертусіз, керісінше дәлел ретінде келтіреді. Ол шілде айының басында "сал" (көбінесе туберкулез деп аталады, бірақ басқа да ауыр өкпе ауруы болуы мүмкін) ауруымен ауырып, 23 шілдеде Сент-Джеймс сарайында қайтыс болды. Ричмондтың қарындасы Норфолк герцогы оның денесін қорғасынға орап, жасырын жерлеу үшін жабық арбаға салып алып кетуге бұйрық берді. Бірақ оның қызметшілері мәйітті сабанға толтырылған көлікке салды. Қайғырғандардың арасында тек екі қызметші ғана алыстан ілесіп келді. Ричмонд алғаш рет Тетфорд аббаттығында, Говардтар әулетінің мүшелерінің жерленген жері мен кесенесінде жерленді. 1540 жылғы ақпан айында Тетфорд аббаттығы жабылуға жақын болғанда, Норфолк, әлдеқандай күйреуге ұшырамас үшін, Ричмондтың әкесі Генри VIII-ге аббат шіркеуін жабуды тоқтатуды өтінді, өйткені оның бірінші әйелі, Анна Йорк, Фицройдың әжесі және Ричмондтың өзі де сол жерде жерленген. Өтініш ешқандай нәтиже бермеді; алайда, сол кезде король монастырларды таратуды қысқа мерзімге тоқтатуға бұйрық берді, сонда әркімнің туыстарының қалдықтарын қайта жерлеуге уақыты болды. Норфолк күйеуінің қабірін Фрэмлингхемдегі Архангел Михаил шіркеуіне көшірді. Фицройдың қабірінде патшалық және діни символизмнің үйлесімі бар, оның жеке гербі Жағажай орденінің мойыншебімен және орденнің ұранымен – "Honi soit qui mal y pense" – және Говардтар әулетінің гербтерімен (Мэри Говардқа үйленуі арқылы) және Киелі кітаптың Ескі өсиетінен көріністерді бейнелейтін фриздермен (негізінен Жаратылыс кітабынан және Шығу кітабының бір бөлігінен). Солтүстік жағында – Хауаның дүниеге келуі, Адам мен Хауаға Құдайдың Едем бағын тапсыруы, Әйелдің азғырылуы және жұмақтан қуылғандығы. Батыс жағында – Қабыл мен Әбілдің күтімі, Адамның Едемге оралу үшін қазған жері; Қабыл мен Әбілдің Құдайға құрбандықтарын (жұбағаларын) ұсынуы, Қабылдың Әбілді өлтіруі. Оңтүстік жағында – Нұхтың кемесі, Нұхтың мастығы, Пайғамбар Ыбырайым мен періштелер, Лұттың Содом мен Гомордан қашуы. Шығыс жағында – Ыбырайым мен оның ұлы Ысқақ, Мұса мен Таурат заңының тақталары, және израильдіктердің Алтын бұзауға құрбандық шалуы. Қабірдегі бейнеленген көріністердің бірі – кішкентай есіктің контуры, ол сарайдан ақсүйектердің жеке кіреберісі болған. Оның әкесі одан он жылдан астам уақыт өмір сүрді және оның орнына оның заңды ұлы Эдуард VI келді, ол Фицройдың қайтысынан көп ұзамай дүниеге келді. Генри Фицройды патша етіп жариялауға болар еді, егер Генри VIII заңды ұлы болмаса қайтыс болғанда: 1557 жылғы желтоқсан айында қайтыс болған оның әйелі Мэри Говард Фицроймен бірге жерленді.