Кіріспе

Джон Мильтонның "Жаннат қайта жаратылды" поэмасы – 1671 жылы алғаш рет жарық көрген ағылшын ақыны Джон Мильтонның поэмасы. Ол басылып шыққан томда ақынның "Самсон Агонистес" драмасы да кірген. "Жаннат қайта жаратылды" поэмасы атауымен оның бұрынғы, әлдеқайда танымал "Жаннат жоғалды" эпопеясымен байланысты, олардың теологиялық тақырыптары ұқсас; іс жүзінде, атауы, бос өлеңді қолдануы және христиан тарихы бойынша дамуы бұрынғы туындыны еске түсіреді. Дегенмен, бұл туынды негізінен Лұқа Евангелиясында баяндалған Иса Мәсіхтің азғырылуы туралы айтады. Мильтон "Жаннат қайта жаратылды" поэмасын Букингемширдегі Чалфонт Сент-Джайлс шағын үйінде жазды. "Жаннат қайта жаратылды" төрт кітаптан тұрады және 2065 жолдан құралған, ал "Жаннат жоғалды" он екі кітаптан тұрады және 10 565 жолдан тұрады. Осылайша, Барбара К. Левальски бұл туындыны "қысқа эпос" деп атады.

1- кітап

Исаны Жақия шомылдырады. Оны көрген шайтан, оған қарсы айла-шарғы жасау үшін жынды-шайтандарды жинап, Адамды алдағандай, Мәсіхті де алдауға тырысады. Осы кезде Құдай періштелерге шайтанның артық сенімді екенін айтады, олар Құдайды мадақтап ән салады. Иса шөлге кіріп, 40 күн бойы ораза ұстап, өзінің өткені мен болашағы туралы ойға келеді. Содан кейін, шөлдің ескі кісісі сияқты біреу оған, Құдайдың Ұлы ретінде тастарды нанға айналдыруды сұрайды. Иса оның шайтан екенін біліп, оның жалғандығы үшін оны жазалайды. Шайтан шындықты естігеніне қуанғанын айтып, қалуға рұқсат сұрап жалбарынады. Иса, әкесінің көктегі рұқсатымен барлығын істей алатынын айтады. Түн батып келеді.

2-кітап

Симон мен Андрея Исаның суға батырылуын көрді де, Оның Мәсіх екенін түсінді. Бірақ Оны жоғалтып, іздеп жүрді. Олар Оны мүлдем жоғалтып алдық деп уайымдады. Мәриям да, Иса 12 жасында бір рет жоғалғандағыдай, енді не болғанын ойлап, алаңдады. Шайтан өз шайтандарына қайтып, бұл сынақтың адамның құлауынан да қиын болатынын ескертті. Белиал тәтті сөзбен алдауға кеңес берді, бірақ Шайтан бұл әрекет етпейтінін білді, себебі ол мақтаныш күшті сынақ деп ойлады. Аштыққа шалдыққан Иса, қағаздармен тамақтанған Илияс туралы армандады. Оянғаннан кейін, ол өзін күтіп тұрған көркем мінезді адам мен дастарханды көреді, бірақ ол тағы да қарсы тұрады. Шайтан енді оны ақшамен азғыруға тырысады, бірақ Иса Дәуіт патшаның қарапайым шопаннан бастағанын еске салады.

3-кітап

Шайтан Мәсіхтің даналығын мақтап, оны жақсылықтарын істемегені үшін сөккілеп, 30 жасында Искендер Зұлқарнайын әлемнің жартысын басып алғанын айтады. Иса зорлықпен даңққа ие болудан бас тартады. Шайтан одан кейін оны міндетімен әуре етуге тырысып, Яһуда Маккабейдің Құдай үшін күміспен соғысқандығы арқылы даңққа ие болғанын айтады, бірақ Иса азапты өзінің тағдыры деп санайды. Содан кейін Шайтан Мәсіхті биік тауға алып шығып, әлемнің патшалықтарын көрсетеді. Ол Римге қарсы тұру үшін Парфтармен одақтасу қажеттігін ұсынады. Мәсіх Шайтанның Он Руды босату туралы ұсынысын қабылдамай, оны Илаһи құдіретке қалдырады.

4-кітап

Содан кейін шайтан Мәсіхке Римді көрсетіп, Оған ұсынып тұр. Мәсіх қайтадан бас тартады. Шайтан: «Егер Мәсіх тізе бүгіп құлшылық ететін болса, әлемнің барлық патшалықтарын Оған беремін», – дейді. Мәсіх оны осы дінсіздігі үшін жазалап, Мысырдан шығу кітабының 20-тарауынан аяттар келтіріп, айыптайды. Шайтан жеңілгенін түсініп, Мәсіхті Ежелгі Грекияның даналығымен қызықтыруға тырысады, бірақ Иса оны Забурлар мен Пайғамбарларға басымдық береді. Ашуланған шайтан Мәсіхті шөлге қайтарып, оны қызыл оттың азабы мен қатты дауылдың ортасында суық түнде қалдырады. Мәсіх бұл сынаққа төзімділік танытады. Шайтан Исаны Иерусалимге алып барып, Иуда ғибадатханасының биік тірегінен секіріп түсуге шақырып, Забурдан үзінді келтіреді. Иса оған: «Құдай Иеңді сынап көрме!» – деп жауап береді. Шайтан құлайды. Періштелер Исаға көмектесіп, шайтанға қарсы жеңісін жырлайды, Оны тамақтандырып, Мәриямға қайтарады.

Талдау

Жоғалған жұмақ безенді стильде және өлеңдері көркемделген болса, қайтадан қалпына келтірілген жұмақ қарапайым стильде жазылған. Атап айтқанда, Мильтон «Қайтадан қалпына келтірілген жұмақ» поэмасында салыстыруларды азайтып, «Жоғалған жұмақтан» гөрі қарапайым синтаксис қолданған. Бұл Исаның өмірі мен үйретілімдерінің қарапайымдылығын сипаттаған Киелі кітаптағы мәліметтермен сәйкес келеді (поэмада ол грек поэзиясына қарағанда еврей псалмдарын артық көреді). Қазіргі редакторлар «Қайтадан қалпына келтірілген жұмақтың» қарапайым стилі Мильтонның поэзиялық жетілуін көрсетеді деп санайды. Бұл поэманың Мильтонның бұрынғы туындыларынан ешқандай ұқсастығы жоқ дегенді білдірмейді, бірақ ғалымдар Нортроп Фрайдың «Қайтадан қалпына келтірілген жұмақ» поэмасының «практикалық жағынан алғанда өзіне тән» екендігі туралы пікірін қолдайды. «Қайтадан қалпына келтірілген жұмақта» баса назар аударатын маңызды ұғым – кері кету идеясы. Аталымынан-ақ көрініп тұрғанындай, Мильтон жұмақтың «жоғалуын» кері қайтаруды көздейді. Сондықтан, антонимдер көбінесе бірімен бірі қатар келеді, бұл бірінші поэмада жоғалғанның бәрі осы «қысқа поэманың» соңында қалпына келтіріледі деген ойды күшейтеді. Сонымен қатар, туынды «аштық» идеясына, әрі нақты, әрі рухани мағынада тоқталады. Иса қырық күн далада саяхаттағаннан кейін тамаққа зәру болады. Шайтан, терминнің беймәлім мағынасын түсінбей, Исаға тамақ және түрлі тәлкектер ұсынады, бірақ Иса одан үнемі бас тартады. Мильтонның Исасы кереметтей адамгершілікке ие болғанымен, оның мінезінің осы жағына ғана назар аудару Исаның Шайтанмен қақтығысының рухани маңызын жасырады. Иса жеңіске жетеді, ал Шайтан таң қалған күйде жеңіліске ұшырайды. Томас Элвуд есімді квакердің айтқан әңгімесі «Қайтадан қалпына келтірілген жұмақтың» қалыптасуына түсінік береді. Мильтонмен латын тілін оқып, оның «Жоғалған жұмақ» поэмасын оқығаннан кейін Элвуд: «Сіз осында жоғалған жұмақ туралы көп айттыңыз, ал табылған жұмақ туралы не айтасыз?» – деп сұрады. Бұны естіген Мильтон біраз уақыт ойға батып, содан кейін әңгіменің тақырыбын өзгертті. Дегенмен, кейін ол Элвудқа «Қайтадан қалпына келтірілген жұмақ» деген жаңа қолжазбаны көрсетті. Кейбір адамдар Мильтон Элвудқа хат жазып, ризашылығын білдіргенімен, шындығында «жақсы көңілмен, бірақ алаяқтықпен» жазғанын айтады, бұл Элвудты поэманың шабыты болғандай сезіндірді.