Кіріспе

Липопротеиндердің бес негізгі тобының бірі. Киломикрон (грекше χυλός, chylos, яғни шырын (өсімдіктер немесе жануарлар) және микрон, яғни кішкентай), сондай-ақ өте төмен тығыздықты липопротеиндер (ULDL) деп те аталады. Олар триглицеридтердің (85–92%), фосфолипидтердің (6–12%), холестериннің (1–3%) және белоктардың (1–2%) құрамындағы липопротеин бөлшектері болып табылады. Киломикрон ішектерден қан ағынындағы сулы орта арқылы майлар мен холестерин сияқты диеталық липидтерді организмнің басқа жерлеріне тасымалдайды. ULDL липопротеиндердің тығыздығына сәйкес бөлінетін бес негізгі топтың бірі болып табылады. Киломикронға тән белок – ApoB48. Липопротеин бөлшектерінің тығыздығы мен мөлшері арасында кері байланыс бар: майлар судан немесе кіші белок молекулаларынан төмен тығыздыққа ие, ал үлкен бөлшектер қабықтағы сыртқы эмульгациялық белок молекулаларына шаққанда ішкі май молекулаларының жоғары үлесіне ие. ULDL, егер 1000 нм немесе одан да үлкен болса, жарық микроскопының максималды ұлғайтуымен көруге болатын жалғыз липопротеин бөлшектері болып табылады. Қалған барлық топтар субмикроскопиялық деңгейде болады.

Функция

Хиломикрондар ішектен сіңген липидтерді майлы, жүрек және қаңқа бұлшық еттеріне тасымалдайды, онда липопротеин липазасының әрекетінен олардың триглицеридтік құрауы гидролизденеді, соның нәтижесінде босатылған еркін май қышқылдары тіндерге сіңіріледі. Триглицерид ядросының көп бөлігі гидролизделгеннен кейін хиломикрон қалдықтары түзіледі және бауырға сіңіріледі, осылайша тамақпен алынған майлар да бауырға жеткізіледі.

Шығу тегі

Панкреатикалық липазалар тамақтан түскен триглицеридтерді жұқа ішектің люменінде қорытып, моноглицеридтер мен май қышқылдарын түзетін болады. Бұл липидтер энтероциттерге пассивті диффузия арқылы сіңіріледі. Бұл жасушалардың ішінде моноглицеридтер мен май қышқылдары тегіс эндоплазмалық торға (тұйық ER) жеткізіліп, онда қайтадан триглицеридтерге айналдырылады. Бұл триглицеридтер, фосфолипидтер мен холестерин бірге аполипопротеин B48-ге қосылып, дамымаған хиломикронды құрайды. Дамымаған хиломикронды SAR1B бейіні арқылы тегіс ER-ден Гольги аппаратына тасымалданады, онда олар өңделіп, дамыған хиломикронға айналады. Дамыған хиломикрон базальдық мембрана арқылы лактеалдарға бөлінеді, онда лимфаға қосылып, хильге айналады. Лимфа тамырлары хильді лимфа түтіктеріне жеткізеді, содан кейін субклавиалық веналар арқылы жүйелік қан айналымына қосылады. Осылай хиломикрон тіндерге тамақтан сіңген майды жеткізеді. Маңыздысы, сіңген көмірсулар (моносахаридтер түрінде) және ақуыздар (аминоқышқылдар түрінде) сияқты, сіңген липидтер (хиломикрон түрінде) бауыр қақпалық жүйесін айналып өтеді, алғашқы метаболизмге ұшырамайды.

Кезеңдер

Хиломикронның үш кезеңі – жаңа түзілген, толыққан және қалдық.

Жас хиломикрондар

Триглицеридтер өтпен эмульсияланады және липаза ферментімен гидролизденеді, нәтижесінде май қышқылдары мен моноглицеридтердің қоспасы түзіледі. Бұл заттар ішек қуысынан энтероциттерге өтеді, онда олар қайтадан триглицеридтерге айналады. Триглицеридтер фосфолипидтермен, холестерин эфирлерімен және аполипопротеин B48 (ApoB48) қосылып, бастапқы хиломикронды құрайды. Одан кейін олар энтероциттерден экзоцитоз арқылы лактальдарға – жұқа ішектің түкшелерінен бастау алатын лимфа тамырларына шығарылады, содан кейін көкірек түтігінің сол жақ қолқа асты венасымен қосылған жерде қан ағынына бөлінеді. Бастапқы хиломикрон негізінен триглицеридтерден (85%) тұрады және қандай да бір холестерин мен холестерин эфирлерін қамтиды. Оның негізгі аполипопротеин құрауы – ApoB48.

Жетілген хиломикрон

Қан айналымында хиломикрондар жоғары тығыздықты липопротеиндермен (HDL) құрамы алмасады. HDL жаңа пайда болған хиломикронға аполипопротеин C II (APOC2) және аполипопротеин E (APOE) донорлық етеді, осылайша оны жетілген хиломикронға (көбінесе жай ғана "хиломикрон" деп аталады) айналдырады. APOC2 липопротеин липазасының (LPL) активтілігі үшін коэнзим болып табылады.

Хиломикрон қалдығы

Триглицеридтер қоры таратылғаннан кейін, хиломикрон APOC2-ні ЖЖС-ге (Жоғары тығыздықтағы липопротеин) қайтарады (бірақ APOE-ді сақтайды), осылайша 30–50 нм ғана хиломикрон қалдығына айналады. ApoB48 және APOE бауырда эндоцитоз және ыдырау үшін хиломикрон қалдығын анықтау үшін маңызды.

Қарым- қатынас бұзылулары

Кейбір ауруларда хиломикрондардың қатысуы байқалады.

Гиперхиломикронемия

Гиперхиломикронемия синдромы – өте жоғары гипертриглицеридемиямен, хиломикрондардың болуымен және келесі клиникалық белгілердің бірімен немесе бірнешеуімен сипатталатын синдром: жарылысты ксантомалар, липамия ретиналисі, гепатоспленомегалия, қайталама ішкі қылықтар және жедел панкреатит.

Гипохиломикронемия

Гипохиломикронемия – тамақтанғаннан кейін хиломикрондардың төмен деңгейі немесе толық жоқтығы, және ол генетикалық немесе ұсынылған себептерден туындауы мүмкін.

Хиломикрон қалдықтары және жүрек-қан тамырлары аурулары

Тамақтан кейінгі гиперлипидемия жүрек-қан тамырлары ауруларының маңызды қауіп факторы болып есептеледі.