Кіріспе

Солтүстік Калифорниядағы жергілікті американ тайпасы – Ачомави (сондай-ақ Ачумави, Ажумави және Ажумави) – қазіргі АҚШ-тың солтүстік-шығыс Калифорниясында тұратын Палайхнихан тайпасының Пит-Ривер тайпасының солтүстік тоғыз (он бір тайпадан) тобы. Пит-Ривер тайпасының осы 5 тәуелсіз тобы (кейде "кіші тайпалар" деп те аталады) тарихи тұрғыдан бір ортақ тілдің әртүрлі диалектілерін қолданды, ал қалған екі тобы туысқан тілдің – Атсугеви тілінің диалектілерін қолданды. "Ачомави" атауы "өзен халқы" дегенді білдіреді және тарихи түрде Фолл-Ривер аңғарында және Пит өзенінде, Биг-Вэлли тауларының оңтүстік жағынан батысқа қарай Пит-Ривер сарқырамасына дейін қоныстанған топқа қатысты. Ачомави тайпасының тоғыз тобы Пит өзенінің екі жағында, Гуз көлінен Монтгомери сағасына дейін өмір сүрді, ал Атсугеви тайпасының екі тобы Пит өзенінің оңтүстігінде, Хат-Крик және Дикси аңғарларындағы салаларында қоныстанды.

Халық саны

Ачомави тілін сөйлейтін аумақтар Биг-Бендтен Гуз-Лейкке дейін созылды. Бұл жерде олармен тығыз байланысты атсугеви халқы да мекен еткен. Кейіннен екі мәдениеттің ұрпақтары Пит-Ривер резервациясына күштеп көшірілді. Калифорниядағы көптеген жергілікті тайпалардың байланысқа дейінгі санына қатысты бағалаулар көптеген айырмашылықтарды көрсетті. Альфред Л. Кройбер 1770 жылы ачомави халқының саны 3000, ал атсугеви халқының саны 300 болғанын шамалады. Фред Б. Книффеннің толыққанды талдауы да осы көрсеткіштерді растады. Т. Р. Гарт атсугеви халқының саны ең көп дегенде 900-ге жететінін есептеді. 1920 жылдары фотограф және жазушы Эдвард С. Кертис 1910 жылы 240 атсугеви және 985 ачомави болғанын айтқан. 2000 жылғы мәліметтер бойынша, ачомави халқының саны 1500-ге бағаланған.

Тіл

Ачомави тілі мен Ацугеви тілі Палайнихан тілдері тобына жатқызылады, және Яна, Шастан тілдері, Чимарико, Карук, Вашо және Помо тілдерімен бірге, болжамды Хокан тілдік отбасының солтүстік тобына кіруі мүмкін.

Үйлер мен ауылдар

"Ахомави" тіл тобындағы тоғыз тайпаның әрқайсысы Пит өзенінің (олар оны "Ахома" деп атады) бойындағы жағалауларда өздеріне тиесілі жеке аумақтарды анықтаған. Әр тайпаның өз аумағында бірнеше ауылдары болған, олар, көбінесе, туысқандардан құралған және әр ауылда шамамен 20-60 адам тұрған. Тайпалар бір орталық ауылмен және оның төңірегіндегі кішігірім серіктес ауылдармен ұйымдастырылған. Төменгі Пит өзені бойындағы тайпалар тығыз орманды таулы аймақта, ал жоғарғы Пит өзені бойындағы тайпалар құрғақ шалбыралы және қарағайлы аймақта мекен еткен. Осыған байланысты, олардың тұрғын үйлері, тамақ көздері және маусымдық қоныс аударулары да әртүрлі болған. Жазда Ахомави тайпасы және басқа да жоғарғы Пит өзені бойындағы тайпалар көбінесе туле матымен жабылған конус пішіндес үйлерде тұрған, көлеңкеде немесе бұталар мен матадан жасалған желден қорғайтын қоршаулардың артында уақыт өткізген. Қыста үлкен үйлер салынған. Жерге жартылай көмілген бұл қыстық үйлердің ағаш қаңқасы болған, ол қабық, шөп және туле қоспасынан жасалған жабындыны ұстап тұрған.

Отбасылық өмір

Үйленгеннен кейін күйеу жігіт келіннің үйінде қысқа мерзімге тұрып, келіннің туыстарына аң аулап, жұмыс істеді. Соңында ол онымен бірге өз отбасына көшіп өтеді, бұл патрилокальдық үлгі деп аталады. Олардың қоғамы әкелік желі бойынша құрылған, мұра және туыстық байланыс әкелік желі арқылы жалғасады. Дәстүрлі басшылық атақ ең үлкен ұлына беріледі. Бала дүниеге келген кезде, ата-аналар оқшауланып, баланың кіндік бауы түскенше тамақтандыруға шектеу қойылды. Егер егіз туса, олардың біреуі туғаннан кейін өлтірілетін. Ахомавилер қайтыс болғандарын бүгіп, жанына қарай, шығысқа бет бұрып жерлейтін. Кейде оларды тоқыма себеттерге салып жерлейтін. Қоғамнан тыс жерде қайтыс болғандарды өртеді, ал күлін өз халқының арасына әкеліп жерлейтін. Қайтыс болғанның мүлкі мен туыстарының сыйлықтары мәйітпен бірге жерленетін немесе өртеліп, содан кейін қайтыс болғанның үйі салынды. Арнайы рәсімдер мен салты болған жоқ. Әйелдер жесір қалғанда шаштарын қырқып, қалған түбіне және бетіне қара шайыр жағатын. Жесір әйел мойнына қара шайырдан жасалған әшекейлер тағатын. Бұл әшекейлер шамамен үш жыл бойы тағылған. Жесір әйелдің шашы қолға дейін өскен соң, қайтыс болған күйеуінің інісіне үйленуге рұқсат берілетін. Бос уақытында әйелдер екі доппен ойын ойнайтын. Ахомавилер сондай-ақ монша үйлер салып, пайдаланған.

Киім және дене өнерлері

Ачомави еркектері қара теріден тігілген жамылғы мен көйлек киетін. Екі жағы тігіліп, қолға арналған тесіктері жасалған бұғы терісінен жасалған киімді басына киіп, белге белдікпен бекітетін. Ачомавилерде қара теріден жасалған шалбар жиектері сирек кездесетін, бірақ кейде киіп жүретін. Ең көп таралған аяқ киім – шөппен толтырылған, тоқылған қамыс сабағынан жасалған мокасиндер. Құрғақ ауа райында бұғы терісінен жасалған мокасиндер киілетін. Сонымен қатар, қауымдарда шығыс аймақтарындағы шалбарға ұқсас алжапқыш та кездесетін. Әйелдер ерлерге ұқсас қысқа көйлек немесе жеңіл шапан киіп, бұғы терісінен жасалған юбка немесе жиектелген алжапқыш киетін. Әйелдер арасында қара теріден жасалған мокасиндер мен себеттен тоқылған бас киім де жиі кездесетін. Ерлер мен әйелдердің киімдерін кірпіктермен кестелеп безендіруші еді. Ерлер де, әйелдер де денелеріне татуировка жасаған. Әйелдер аузының астына үш, ал бетіне бірнеше сызық тарттыратын. Ерлер мұрын қуысын тесіп, денталь қабықшасы немесе басқа да әшекейлер тағушы еді.

Тіршілік ету

Ачомавилер айналасынан балық аулап, аң аулап, өсімдіктер жинады. Қырғый бұғы, жабайы құстар, бас, шұбар, форель және шабақ ұсталды. Жабайы өсімдіктер, шөптер, жұмыртқалар, жәндіктер мен дернәсілдер де жиналды. Ачомавилер үй итінің етін жемеді, ал тұзды өте аз мөлшерде қолданды, себебі қауым тым көп тұздың көзге зиян келтіретініне сенді.

Балық аулау

Ачомави тайпасы үшін балық аулау маңызды тағамдық көз болды. Сакраменто сойғышы Ачомави үшін «ерекше маңызды» деп сипатталған. Балық аулау үшін тұзақтардан өзге де түрлі құралдар жасалып, қолданылды, соның ішінде сүйек пен мүйізден жасалған балық ілгектері мен найза ұштары бар еді. Ачомави балық ілгектерін бұғы сүйегінен жасаса, балық аулау найзалары ұзын ағаштан жасалған, екі ұшты сүйек басы бар, ал найза сабының түйіскен жеріне орнатылатын ойысы бар еді. Найзашы бауды найза сабынан ұстап, оны басқарып отырды. Сондай-ақ, қымыз талшықтарынан балық аулау арқандары, ал шикі теріден балық аулау тосқауылдары жасалды. Ачомави бес түрлі ау жасаған, олардың үшеуі – суға батырып аулауға арналған, біреуі – желілі ау, ал бешіншісі – сүйреп аулауға арналған. Үш суға батырып аулау ауы қапшақ пішіндес болды. «Талака’и» деп аталатын бір түрі бұралған бағананың екі тармағына ілінетін, каноэден, жағадан немесе су ішінде жүріп қолданылатын, сойғыш, форель және шұбар балық аулауға пайдаланылатын. Тағы бір суға батырып аулау ауы, «тамичи» тек сойғыш балық аулауға арналған. «Тамичи» жабық күйде төрт-бес фут тереңдікте және енде болды. Қапшақтың төменгі жиегіндегі тор таяққа тігіліп, балық аулау үшін суға салынатын. Балықшы ауды жылжыта отырып суға түсер, ал әйелдер мен балалар балықты балықшыға қарай итеріп жүретін. Балық ауға кіргенде, балықшы ауды босатып, ол дереу жабылатын. Үшінші қапшақ, «липаке», кішкентай, ал аузына сопақша шеңбер тігілген. Балықшы ауды бір қолымен ұстап, екінші қолымен балықты ауға қарай жетелеп, содан кейін шеңберді аудың үстіне аударып, балықты қауіпсіз ұстау үшін жабатын. Қалған екі ау көбінесе форель мен шұбар балық аулауға қолданылды. «Туватифши» деп аталатын желілі аудың ұзындығы 40-60 футқа жететін, оны суға батыру үшін тастармен салмақтандырылатын. Бір ұшы ағашқа, екіншісі – теңіздік шамшыраққа байланатын, балық ауланғанда шамшырақ қозғалатын. «Таламәмчи» деп аталатын сүйреп аулау ауы алты-сегіз фут тереңдікте болып, ағынның тыныш жерінде бір жағадан екінші жағаға дейін созылатын. Төменгі жиегін батыру үшін тастар, ал жоғарғы жиегін батыру үшін шамшырақтар қолданылатын. Балықшы бір жағалауда каноэде отырып, екінші жағалауға шкив орнатылатын. Балық ауға ілігіп, тартып алғанда, балықшы шкив арқылы ауды тартып, уловты шығаратын. Миналарды да кептіру үшін аулап алатын. Оларды қамыс талшықтарынан жасалған тұзақпен ұстайтын. Цилиндр пішіндес тұзақтың аузында балықтың қашуына жол бермейтін, екі тосқауылмен бақыланатын, ішке қарай жиналатын таяқшалар орналасқан. «Татапи» деп аталатын тосқауыл ағын суларда сойғыш, форель және шұбар балық аулау үшін орнатылатын. Өзеннің түбіне қатарлап таяқтар орнатылып, оларға тастар, бұталар, түбірлер және топырақ үйіліп, суды тоқтатып, тосқауылдан асып, екінші жағындағы тұзаққа құйылатын. Тағы бір тосқауыл, «тафсифши», күзде теңізге қайтатын аллистерді (тұмсық балық) аулау үшін үлкен өзенде қолданылатын. «Тафсифши» қарама-қарсы өзен жағалауларынан ағысқа қарай бұрыштап созылып, өзен ортасында кездесетін екі қоршау бөлімінен тұратын. Олар горизонтальды таяқтарды тығыз етіп біріктіріп жасалған қабырғаның қысқа бөлігімен жалғастырылатын. Бұл жасалған тосқауылдың ең төменгі нүктесі болып, су осы жерден асып, балықтарды саңылаудың екінші жағындағы себетке апарып тастайтын. Шағала балықты найзамен, аумен немесе су тасқыны мен тосқауылдың үстінен ілінген аулармен аулап алатын.

Аң аулау

Ачомави жерінің құрғақ болуына байланысты, бұғы әрдайым көп кездеспеген, сондықтан олардың басқа Калифорниялық американдықтардан бұғы аулау әдісі ерекше болған. Бұғы жолының бойына терең шұңқыр қазылып, бұта-шабықпен жабылатын, жол қалпына келтіріліп, тіпті тұяқпен бұғы іздері де салынар еді, ал барлық топырақ пен адамның іздері алынып тасталатын. Осындай шұңқырларға көшпенділердің малдары да түсіп, олар адамдарды осы әдістен бас тартуға көндірген. Өзенге жақын жерлерде осындай шұңқырлар көп болған, себебі бұғылар су ішу үшін сол жерге түсер еді, содан бері өзен осы тұзақ шұңқырларының құрметіне аталған. Бұғы аулау әрқашан қасиетті рәсіммен басталар еді. Бұғы етін жеуден аулақ болуға арналған, аң аулау процесіне қатысты емес рәсімдер де болған. Ересек болу рәсімінен өтетін жас қыздар пісірілген бұғы етінің иісін сезінбеу үшін мұрындарын хош иісті шөптермен толтыратын. Әтеш сияқты су құстары өзендерге керілген жіп арқылы ұсталатын. Қояндар торға түсірілген.

Жинақтау

Ачомави халқы жыл бойы әртүрлі тағамдық өнімдер жинады. Емен жаңғағы Ачомави және Калифорнияның басқа да жергілікті халықтары үшін негізгі тағам болды. Ачомави аумақтарында емен ағаштарының жетіспеуіне байланысты, бұл жаңғақтар көбінесе көршілес мәдениеттерден алынды. Ачомави халқы тулені жіп, кілемшелер және аяқ киім жасау үшін пайдаланды, сонымен қатар ол тағамдық көз де болды. Көктемнің басында өркендер жиналып, пісіріліп немесе шикі желетін. Орегон жүзімі, Орегон шапаты, Тынық мұхитының қарағайы және ақ жапырақты манзанита сияқты жеміс ағаштары да қоректік заттардың көзі болды. Жыл сайын жиналатын басқа өсімдіктерге тұқымдық шөптердің бірнеше түрі, үнді картобы және лилиялар кірді. Бұл түйірлер мен тұқымдар қыс айларында пайдалану үшін сақталып, сондай-ақ кейде сауда үшін қолданылатын.

Дін

Жасөспірім ұлдар tinihowi деп аталатын қорғаушы рухтарды іздеді және екі жыныстың да ересек болу салтанатын бастан өткерді. Сонымен қатар, қауымда жеңіс биі өткізілді, онда қарсыластың басын көрсетіп, әйелдер де тойға қатысты. Ақсақалдар балықтың көбеюі үшін ораза ұстады, ал әйелдер мен балалар балықтың көбеюіне ықпал ету үшін өзен жағасынан алыс тамақтанды. Рухани күштер тау шыңдарымен, белгілі бір бұлақтармен және басқа да қасиетті орындармен байланысты болды. Ачомави шамандары қауымның денсаулығын сақтап, дәрігерлер ретінде қызмет етті. Шамандар физикалық және рухани "ауруларға" назар аударды. Осы аурулардың басқа, жау шамандардың салғанына сенді. Ауруды емдегеннен кейін, шаман оны жұтып алатын болды. Шаман рөлін ерлер де, әйелдер де атқарды. Шаманның Кройбер немесе Диксон айтқан "каку" деп аталатын фетиші болған деседі. Кройбер Калифорнияның осы бөлігінде Диксонның жұмысына сүйенді. (Q әрпі, сол кезде американдық жергілікті тілдерді жазу үшін қолданылатын жүйеде, Бах сөзіндегідей, веляр спирант x-ті білдіретін деп есептелді. Ачумави сөздігінде бұл сөз жоқ.) Диксон оны ауылдық жерлерде өсетін, тамырланған және сақталғанда үнемі қан тамшылайтын қауырсын шоғыры ретінде сипаттады. Ол денедегі ауруларды анықтау үшін оракул ретінде қолданылды. Кварц кристал да қауымда құрметке ие болды және оны сарқырамаға сүңгіп отырып алды. Сарқырамадағы ойықта суға түсушіге кристаллдар өскен үңгірге жол көрсеткен рух (су қызына ұқсас) кездеседі. Әлемнің "жүрегін" бейнелейтін алып көбелектің қабығы тағы бір фетиш болды, оны алу қиын еді.

Жасөспірімдік дәстүрлер

Қыздың есейген кезі атасы немесе басқа туысы құлағын тесіп беру арқылы басталады. Содан кейін оны көтеріп, тастап, ескі себетпен ұрып, қашып кетуіне рұхсат етеді. Осы кезде әкесі қызы үшін тауға дұға етеді. Қыз кешке ағашпен оралады, бұл да қоғамдағы әйелдер рөлінің символы, себет сияқты. Одан кейін ол үйінің алдында от жағып, түн бойы туыстарымен бірге оттың айналасында немесе үй ішінде би билейді. Биге елік тырнағынан жасалған сыңғырлағышпен музыка қосылады. Рәсім кезінде пісірілген бұғы етінің иісін сезінбеу үшін мұрнына шөптер тығылады. Таңертең оны қайтадан көтеріп, тастап, елік тырнағының сыңғырлағышымен қашып кетеді. Бұл бес күн, бес түн бойы қайталанады. Бесінші түнде ол жүгірістен оралып, шырша жапырақтарымен шашыратылып, суға шомылады, осымен рәсім аяқталады. Ұлдардың есейген кезіне арналған рәсімдер қыздардың рәсімдеріне ұқсас, бірақ шамандық элементтер қосылған. Ұлдың құлағы тесіліп, одан кейін садақ ішегімен ұрылып, ораза ұстап, көлге немесе бұлаққа қашып балады. Ол кеткенде әкесі таулар мен Елік әйелдің ұлға қамқорлық жасауын тілейді. Таңертең ол үйге оралып, жол бойы от жағып, үйдің сыртында тамақтанып, қайтадан қашып кетеді. Ол бірнеше түн бойы от жағып, тас үйіп, тістері суға тимеу үшін қамыс арқылы су ішеді. Егер ол бірінші түнде көлде немесе бұлақта жануар көрсе немесе түсінде жануарды көрсе, ол жануар оның жеке қорғаушысына айналады. Егер ұлдай осындай көрініс болса, ол шаман болады.

Соғыс дәстүрлері мен қару-жарақ

Жалпы, Ачомави нақты соғысқа өте теріс көзқараспен қарады, оны қанағаттандырмайтын нәтиже деп есептеді. Шайқасқа қатысу немесе жауды өлтіруге сенгендер, одан ластанады. Адам одан тек "қатаң тазару жолымен" ғана құтыла алады. Олардың негізгі қаруы – жіңішке арқалықтары бар садақтар еді. Бұл садақтардың пішіні Юрок тайпасы және Калифорнияның басқа тайпалары қолданған садақтарға қарағанда айқын түрде жалпақ болды. Денеге кигізілетін қару-жарақ қатаң бұғы немесе аю терісінен жасалған, ал оған жұқа таяқтардан тоқылған жеңішпен жабылатын.

Саусақтар жасау

Ачомавилер басқа Калифорния тайпаларының дәстүріне сай, себет өруде шеберліктерін сақтайды. Себеттер сабаннан жасалады және өсімдік бояуларымен боялады. Олардың себеттері тоқу арқылы жасалған, ал Хупа және Юрок тайпаларының жұмыстарымен салыстырғанда, олар жұмсақ, ірі және бір көлденең жолаққа баса назар аудармайтын ою-өрнектермен ерекшеленеді. Пішіндері Модок тайпасы жасағандарына ұқсас, төменгі және қабырғалары сәл дөңгелектелген, кең ауызды және тереңдігі аз болады. Себеттердің мөлшері мен пішіні олардың қолданылу мақсатына байланысты. Кейбір себеттер әйелдерге бас киім ретінде киюге, ал кейбіреулері ыстық тастарда тамақ пісіруге, жартылай сұйық тағам немесе су сақтауға арналған. Сабан таяқтары сопаққа, ал қарағай тамыры – тоқуға қолданылады. Бас киімдерде тек қана туль талшығы пайдаланылады. Ачомавилер жүк себетін, сондай-ақ себіздік жинауға арналған торлы соққышты да жасаған, олар сабаннан немесе сабан мен қарағай тамырының қоспасынан жасалған. Көптеген себеттер ксерофилл тенакстің ақ жабынымен жабылған, бірақ ксерофилл тенакстің жабыны барлары тек сауда үшін, күнделікті қолдануға емес деп есептеледі. Ксерофилл тенакс себеттің өнері мен материалдарын қолдану кезінде қорғайды, суды қайнату немесе сақтау үшін пайдалы. Антрополог Альфред Кробер 1925 жылы Ачомавилер енді себеттерде тамақ пісірмейтінін, оларды тек сату және сауда үшін жасап отырғанына сенді.

Қаноэлер

Ачомави тайпасы қарағай немесе самырсын ағашынан қарапайым қаптырма қайықтар жасаған. Юрок тайпасының секвойядан жасалған қайықтары мен Модок каноэларына қарағанда ұзын, жіңішке және аз өңделген бұл қайықтар көлік және аң ауру үшін қолданылған.

Ерте тарих

Ачомавидің көпшілігі үшін жақын маңдағы атсугеви тілінде сөйлейтіндермен қарым-қатынас дәстүрлі түрде жақсы болды. Дегенмен, Ачомавидің Иллмави тобы мен Хат Криктің (хатиивуив) атсугеви тұрғындары арасындағы жақындық, атсуге (хатиивуиви "Хат Крик халқы", өз атауы: atuwanúci) керіс болды. Бұл жағымсыз сезімдердің себебі, әсіресе, Атсуге тайпасының жақын маңдағы Шыны тауынан (sáttít "тал-дас орны", сондай-ақ Медицина көлі) обсидиан жинау үшін саяхаттап, Illmawi аумағына енуі болды. Көршілес мәдениеттермен байланыста Ачомавилер терілерін, тоқу бұйымдарын, стеатит тасын, қоян терісінен жасалған жамылғыларды, азық-түлік пен епос тамырын, қабықтан жасалған әшекейлерді, обсидианды және басқа да тауарларды алмастырды. Осы сауда арқылы Винтун (iqpiimí "Винтун халқы", númláákiname Nomlaki (Орталық Винту халқы)), Модок және, мүмкін, Пайют (aaphúy "бейтаныс") тайпаларының тауарлары Ачомави арқылы тасымалданды. Соңында олар Модок тайпасымен жылқыға да сауда жасады. Ачомавилер ақша ретінде әшекейлерді, әсіресе тіс раковиналарын (денталия) пайдаланды. Ачомави мен атсугеви тілінде сөйлейтіндердің солтүстіктегі Кламат (ál ámmí "Кламат халқы") және Модок (lutw̓áámíʼ / lúthám "Модок халқы") тайпаларымен байланысы толыққанды құжатталмаған. Бірақ Гарттың пікірінше, солтүктік тайпалар жылқыны қолданар алдында олардың арасында кең ауқымды қарым-қатынас болған болуы мүмкін. Лесли Спиер Кламат пен олардың Модок туыстарының 1820 жылдары жылқыға ие болғанын анықтады. Ачомави қоныстары Модок пен Кламат тайпаларының атты әскерлері жасаған құл шабуылының құрбаны болды. Әсіресе Гусь көлі маңындағы Hewisedawi тайпасы, Гусь көлі Модоктары (lámmááw̓i "Гусь көлі Модоктары") үшін "құлдарды (cah̓h̓úm – құл; сөзбе-сөз "ит", кейіннен "ат" мағынасын да білдіреді) жеткізу көзі ретінде пайдаланылды, оларды басқа тауарларға айырбастауға болар еді". Тұтқынға алынған адамдар қазіргі Орегон штатындағы Даллс қаласындағы тайпааралық құл сату орындарында құлдыққа сатылатын. Мадеси тобы, қазіргі Биг-Бенд айманындағы Ачомави тұрғындары, Винтун тайпасымен ерекше жақсы қарым-қатынаста болды. Жақын маңдағы Шаста (sástayci / sastííci "Шаста халқы") және Яна (tʰísayci "Яна халқы") тайпалары Мадеси қоныстарын шабуылдайтын "күшті жаулар" еді.

Еуропалық байланыс

1828 жылы тері аулаушылар мен саудагерлер Ачомави жеріне келді. Бірақ 1840 жылдары Калифорниядағы алтын асығысы кезінде ғана сырттан келгендер көптеп келіп, жерді тартып алып, Ачомави халқының тұрмыс салтын бұза бастады. 1855-56 жылдардағы Рог-Ривер соғыстары аймаққа АҚШ әскерлерінің күшті әсерін келтірді.

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасыр

1871 жылы қауым мүшелері алғашқы Жілек биіне қозғалысына қатысты, содан кейін резервацияға көшкеннен кейін болашақ діни жаңғыру қозғалыстарына да қатысты. 1921 жылы шешек індеті Ачомави халқына зор зиян келтірді.