Кіріспе

Солтүстік Калифорниядағы жергілікті американдық тайпа.
Тіл

Эсселендер – гипотетикалық Хокан тілдер отбасына жататын лингвистикалық топқа кіретін, Калифорниядағы Биг Сур өзенінің оңтүстігіндегі Санта-Люсия тауларының түпкі тұрғындары. Испан отарлауына дейін олар маусымдық түрде жағалауда және ішкі аймақтарда өмір сүрді, жазда мол теңіз өнімдерімен, ал қалған уақытта еліктермен және жабайы жануарлармен күшін алды. Калифорния тарихындағы миссия кезеңінде Эсселен балалары миссияларда тұру үшін отбасылық топтармен ауылдарынан көшіп кеткен кезде дін қызметкерлері оларды шомылдырып, оқып-жазуды және түрлі кәсіптерді үйренді. Эсселендер үш жақын миссияда – Сан-Карлос, Нуэстра-Сеньора-де-ла-Соледад және Сан-Антонио-де-Падуа миссияларында жұмыс істеуге міндетті болды. Көптеген жергілікті американдық тайпалар сияқты, олардың мүшелері аштықтан, мәжбүрлі еңбек, шамадан тыс жұмыс, қинау және олардың табиғи қарсылығы болмаған аурулардан қырылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, олар Калифорниядағы ең аз санды жергілікті американдық тайпаларының бірі болды. Әртүрлі сарапшылардың пікірінше, испандықтар келген кезде тік, тасты аймақта 500-ден 1285-ке дейін адам тұрған. Үш испан миссиясына жақын болғандықтан, еуропалық байланыс пен үстемдік нәтижесінде олардың мәдениеті дерлік толығымен жойылған алғашқы тайпалардың бірі болуы мүмкін. Халықтың жойылғанына сендірілген, бірақ кейбір тайпа мүшелері миссиялық өмірден жалтарды және 1800 жылдардың басында және соңында орманнан шығып, жақын маңдағы ранчоларда жұмыс істеді. Эсселендердің ұрпақтары қазір шашырап кеткен, бірақ олардың көптегені Монтерей түбегінде және айналасындағы аймақтарда тұрады.

Шығу тегі

Археологиялық және лингвистикалық дәлелдер түпнұсқа халықтың аумағы бір кезде солтүстікке қарай Сан-Франциско шығанағына дейін кеңейгенін көрсетеді, олар Олон халқының келуімен ығыстырылғанша. Тілдік дәлелдерге сүйене отырып, Ричард Леви бұл ығыстыруды шамамен 500 жылға жатқызады. Бресчини мен Хаверсат бірнеше дәлелдерге сүйене отырып, Олон тілді сөйлеушілердің Монтерей аймағына б.з.д. 200 жылға дейін келгенін көрсетеді. Қазба жұмыстарынан алынған көміртек датасы Эсселеннің Биг Сур аймағында шамамен б.з.д. 2630 жылдан бері қоныстанғанын көрсетеді. Алайда, жақында зерттеушілер Биг Сур өзенінің суайдымасындағы жағалау Эсселен аумағынан 6500 жылдан бұрынғы радиокөміртек датасын алды (археологиялық орын CA MNT 88). "Аска" термині Пойнт-Сур маягы орналасқан, жағалау бойында шақырымдарға көрінетін, 110 метрлік жартасқа сілтеме жасауы мүмкін. Испандықтар бұл терминді тілдік топтың барлығына қолданды. Ескі жазбаларда әртүрлі нұсқалар кездеседі, оның ішінде Ашатлиенс, Экклемах, Эслен, Эсленес, Экселен және Эскелен. "Асхатлиенс" Сан-Карлос миссиясының маңындағы, Ахаста ауылының ішінде және айналасындағы топқа қатысты болуы мүмкін. Ахаста – Румсен Олон ауылы, және ол Эсселенмен ешқандай байланысы жоқ. Ахаста, мүмкін, Сан-Карлос миссиясы құрылғаннан кейін ғана құрылған. Бұл Mission San Carlos-қа ең жақын ауыл болды және Эсселен аумағынан 16 шақырымнан астам қашықтықта орналасқан. "Эслинес" Сан-Карлос миссиясына жақын болған жоқ. 1603 жылдың 3 қаңтарында саяхатшы Себастьян Вискаино кейіннен Кармель миссиясының орнына айналған жерден шамамен 1,6 шақырымдай жердегі қараусыз үнді ауылын тапты.

Тіл

Эселен тілі – оқшауланған тіл. Ол гипотетикалық түрде Хокан тілдер тобына жатады. Бұл тіл солтүстік Санта-Люсия жотасында қолданылған. Еуропалық мәдениетпен байланыс орнату алдында 500-1000 аралығында сөйлейтін адам болған. 1786 жылы Монтерейге келген француз саяхатшысы Жан Ла Перуз 1786 жылы 22 сөзді жазбаға алған. Ол экспедиция барысында күнделігіне былай деп жазды: "Экклемахтардың [Эсселендердің] жері Монтерейден [оңтүстік-шығысқа] қарай 20 лигадан астамға созылады. Олардың тілі көрші елдердің тілдерінен мүлдем өзгеше, тіпті Америка тілдеріне қарағанда Еуропа тілдеріне көбірек ұқсайды. Бұл грамматикалық құбылыс континентте осыған дейін байқалмаған ең қызықты құбылыс болып табылады, және тілдердің ұқсастығы арқылы көшпенді халықтардың тарихын және тегін зерттеуге тырысатын ғалымдарға қызығушылық тудыруы мүмкін. 1792 жылы испандық кеме капитаны Дионисио Алкала Галиано 107 сөз бен тіркес жазды. 1832 жылы әулие Фелипе Арройо де ла Куэста Миссия Соледадада тағы 58 сөз және 14 тіркес жазды. Сөйлеушілер Арройо-Секо аймағынан, шығыс жақтан келген. Жақын орналасқан Румсен халқы Эсселен тілін жақсы білген және де ла Куэстаға тілдік материал ұсынған. Барлығы шамамен 300 сөз және қысқа тіркестер анықталған. Мысалы, mamamanej (от); koxlkoxl (балық); және ni tsch ekė (әйелім). Изабель Медоуз, Румсен тілін де білген, Эсселен тілінде еркін сөйлейтін соңғы адам болды. Ол 1939 жылы қайтыс болды.

География

Бұл аймақтағы Орталық Калифорния жағалауы биік, тік жартастармен және тасты жағалаулармен сипатталады, олар сіркеулермен тілінген және арасында шағын жағажайлар кездеседі. Таулар қиын-қыстау, тар шатқалдармен толы. Бұл жер бедері аймаққа ұзақ уақыт бойы қол жеткізуді қиындатады, тұрақты тұруға кедерілді етеді және жергілікті тұрғындардың санын шектеді.

Орналасқан жерлер

Эселеннің үш геосаяси ауданы болған деп саналады: Имунахан, орталық Арройо-Секо су бассейнін қамтиды; Экселен, жоғарғы Кармель өзенін қосады; және Эхеахан, Арройо-Секо және Биг-Сур өзендерінің жоғарғы су бассейндерін, сондай-ақ Пост пен Биг-Крик арасындағы Биг-Сур жағалауының бір бөлігін қамтиды. Әрбір аудандағы адамдар маусымға және тағам, су және баспананың болуына қарай бірнеше ауылдарда тұрған. Қазіргі Есален институтына тиесілі Слейтс Хот Спрингс жанынан табылған артефактілердің радиокөміртекпен даталау нәтижелері б.з.д. 3500 жылға дейін адамдардың болғанын көрсетеді. Мұхитқа, тұщы суға және ыстық бұлақтарға оңай қол жеткізілгендіктен, Эселен халқы бұл жерді үнемі пайдаланған, ал кейбір аймақтар зираттар ретінде сақталған.

Тамақ көзі

Азық-түлік ресурстарының салыстырмалы түрде көп болуына байланысты, Эсселен халқы ешқашан егіншілікпен айналыспады және аңшы-жинақшы болып қала берді. Олар жергілікті тағамдық ресурстарды маусымды түрде іздеп, қыс айларында жағалауға жақын жерде тұрып, мол мүсірке, иттің тісі, абалон және басқа да теңіз жануарларын жинады. Себеттердің іздері табылды және олар үй шаруалықтарын жабдықтау үшін негізгі құрал болған. Себеттердің дизайнына жүк тасуға арналған үлкен конус пішіндес себеттер, жарты шар пішіндес пісіру ыдыстары, жалпақ науалар және тұқымды соғуға қолданылатын шағын қайық пішіндес себеттер кірді. Олар басқа тайпалармен емен жемісі, балық, тұз, себеттер, терілер, қабықшалар мен моншақтарды айырбастады.

Тұрғын үйлер

Эсселен халқының өмірінен дерлік ешқандай заманауи жазба қалмаған. Зерттеушілер олардың солтүстіктегі Олон және қазіргі Монтерей маңындағы Костоноан халықтары сияқты өмір сүргенін санайды. 175 жыл өткен соң Портола экспедициясымен бірге саяхат еткен Мигель Констансо Санта-Барбара бұғазында тұратын үндістердің үйлері туралы жазған. Ол олардың үйлері дөңгелек күмбез пішіндес, биіктігі шұңғылдан тоқылған кілемдермен жабылған екенін сипаттады. Үйлердің диаметрі 17 метрге дейін жететін, ал бір үйде үш-төрт отбасы тұратын. Олар үйдің ортасына от ошағы жасап, төбесінің ортасында тежеуіш тетік немесе түтік қалдыратын.

Рухани нанымдар

Эсселендер бірнеше жердегі жартастардың бетіне қол іздерін қалдырған. Тассажарадан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан бір жартас паналағынан (археологтар оны CA MNT 44 деп белгілеген) шамамен 250-ге жуық қол іздері табылды. Осы аймақтағы бірнеше үңгірлерде немесе жартас паналағында, сондай-ақ батыстағы келесі аңғарда да аз мөлшерде қол іздері кездескен.

Климат

Жауын-шашын мөлшері аймақ бойынша әртүрлі, көбісі солтүстіктегі жоғары тауларда жауады; жауын-шашынның басым бөлігі қыс айларында түседі. Жаз айларында жағалау бойында тұман мен төменгі бұлттар жиі кездеседі, олардың биіктігі бірнеше мың футқа жетеді. Жауыннан жер бетіне ағып түсетін су жылдам, көптеген арналар жазда толығымен құрғап қалады, тек солтүстіктегі ылғалды аймақтардағы кейбір жылдық арналар ғана суымен толып тұрады.

Еуропалық байланыс

Вискаино, шамасы Калифорнияның Орталық жағалауына алғаш рет келген еуропалық, 16 желтоқсан 1602 жылдан 3 қаңтар 1603 жылға дейін Монтерей шығанасына сапары туралы жазды. Үндістердің дене бітімі жақсы, терісі ашық, әйелдері ерлерге қарағанда сәл кіші, ал жүздері әдемі. Жағалаудағы халықтың киімдері мұнда көптеп кездесетін теңіз суырының терілерінен жасалған, оларды Кастилиядағыдан да жақсы күйіп, жұмсартады; сондай-ақ, олардың Кастилиядағыдай зығыр, қымыз және мақтасы көп, олардан қоян мен түлкіге арналған балық аулауға желілер мен торлар жасайды. Олар қарағайдан жасалған кемелеріне отырғызып, бір жағынан он төрттен адаммен теңізге шығады, тіпті дауылды ауа райында да шеберлікпен жүзеді. Әйгілі Джуниперо Серра 1770 жылдың 3 маусымында Тамо ауылының жанында Монтерейде алғашқы миссияны құрды. Ол сондай-ақ Президиомен және 1770-1774 жылдар аралығында Альта Калифорнияның әскери губернаторы болған Педро Фахестің штаб-пәтерімен іргелес орналасқан. Фахес өзінің адамдарын өте қаталдықпен жұмыс істетті, шағымдар көбейді, Серра араласпайынша тынышталмады. Ол Фахеске, христиан ретінде сенбі күнін сақтау керектігін және солдаттарына жексенбіде демалыс беру керектігін айтты. Бірақ сарбаздар үнді әйелдерін зорлап, оларды күңкелер ретінде алып кетті. Серраның талабымен Фахес жыныстық зорлық-зомбылықтың ең ауыр жағдайларын жазалады, бірақ тоқтатуға қол жеткізбеді. Фахес Калифорниядағы испандық бекіністерін бірінші кезекте әскери орындар, екінші кезекте діни орталықтар деп қарастырды. Фахес пен Серра арасындағы билік үшін күрес күшейді, сондықтан Серра миссияны көшіруге шешім қабылдады.

Испанияның елшіліктері

1771 жылғы мамыр айында вице-король Серраның миссияны Кармель өзенінің және қазіргі Кармель қаласының жанындағы орналасқан жеріне көшіру туралы петициясын мақұлдады және оны Сан-Карлос Борромео де Кармело миссиясы деп атады. Серраның мақсатының бір бөлігі – миссияның жаңа діндерін Фейдж бен оның әскерлерінен алшақтату болды. Испания заңына сәйкес, эсселендер техникалық тұрғыдан еркін адамдар еді, бірақ оларды еңбекке ақысыз мәжбүрлеуге болады. Миссияны күзеткен сарбаздардың көмегімен миссияның жанында тұратын эсселен және олон тайпалары күштеп көшіріліп, әскерге алынып, миссияда жер жыртушылар, қойшылар, малшылар, теміршілер және ағаш өңдеушілер ретінде оқытылды. Ауру, ашаршылық, тым көп жұмыс және қинаулар тайпаны құртты. Эсселендер көршілес румсен тайпасымен егін және аң ауру жерлері үшін үнемі қақтығысқа түсті. Румсендер бастапқыда францискандықтарға көмектесіп, қиын жағдайға түскенде миссионерлерге жабайы өсімдіктерден қандай тамақ табуға болатынын үйретті. Діни қызметкерлер 1776 жылы бірнеше эсселендерді крещение рәсімінен өткізді, олардың көпшілігі балалар еді, ал кейінірек бірнешеуі де крещение рәсімінен өтті. Діни қызметкерлер балалар крещениеден кейін де "ақыл-есі кіргенге" дейін, шамамен тоғыз жасқа дейін ата-аналарымен ауылда тұруға рұқсат берді. 1783 жылы сарбаздар эсселендермен шайқасып, бірнешеуін өлтірді. Бұл шайқас сарбаздардың балаларды жинап, оларды миссияда тұруға мәжбүрлеу әрекеттерінен туындаған болуы мүмкін. Осыдан кейін крещениелер қайта басталды, мүмкін, эсселендер сарбаздарды жеңе алмайтынын түсініп, балаларымен бірге болуды қалады. Крещениеден өткен эсселендер монастырлық орденнің бір бөлігі деп есептелді және сол орденнің ережелеріне бағынды. Бұл оларды испан заңы бойынша тікелей діни қызметкерлердің билігіне бағындырды. Қыздар 8 жасында отбасыларынан бөлініп, монахтар үйінде (монжеро) деп аталатын бөлек, құлыпталған жатақханада ұйықтауға міндеттелді. Олар түскі асқа дейін жұмыстарын аяқтағаннан кейін, миссия ауылындағы отбасыларына барып қайтуға рұқсат етілді. Күйеуі жоқ әйелдер мен жесірлер де сол жерде ұйықтауға міндеттелді. Ұлдар мен үйленбеген еркектердің де жеке жатақханасы болды, бірақ ол аз шектеулі болды. Француз саяхатшысы Жан Ла Перуз 1786 жылдың 14 қыркүйегінде екі кемемен Монтерейге келді. Ол келгеннен екі күн өткен соң Сан-Карлос Борромео миссиясын аралады. Оның құрметіне үнді жаңа діндеріне қосымша азық-түлік беріліп, оны көруге кезекке тұрды. Ла Перуз жергілікті тұрғындарды өмірсіз, рухсыз, жарақаттанған және депрессиядағы адамдар деп сипаттады. Ол, басқа нәрселермен қатар, монахтардың үндістерге салған қатаң жазаларын да баяндады. Ол оларды "тыйырмас бала, тыйырмас құл, еркек емес" деп ойлады. Батыспен байланысқа дейін жергілікті халық 30-100 адамнан тұратын шағын ауылдарда өмір сүрді. 1783 жылдан 1785 жылға дейін Excelen-нің шамамен 40% крещение рәсімінен өтті. 1790 жылдардың басында тағы үш эсселен Mission Soledad-да крещение рәсімінен өтті, бірақ 1798 жылға қарай үндістердің көпшілігі крещение рәсімінен өтті. 1804 жылдың қыркүйегінде жаңа діни қызметкер, Әке Аморо келді және крещение әрекеттеріне жаңа күш берді. 1804 жылдан 1808 жылға дейін Excelen-нен 25 адам осы соңғы төрт жылда крещение рәсімінен өтті. Олар крещение рәсімінен өткен Excelen халқының шамамен 10% құрады. Олар өздерінің аймағында дін тарату басталғаннан кейін 33 жыл бойы қарсылық көрсетті. Соңғы крещение рәсімінен өткен бес адамның жасы 45-тен 80-ге дейін болды. Эсселендердің крещение рәсімінен өткен жалпы саны 790-нан 856-ға дейін деп есептеледі. Еселендердің үлкендері соңғы болып крещение рәсімінен өткен болуы мүмкін, өйткені олар жалғыз қалды және балалары мен немерелері миссияда тұруға мәжбүр болғаннан кейін өзін-өзі асырауға шамалары жетпеді. Кейбір деректерге сәйкес, бірнеше эсселендер испан сарбаздары таба алмайтын таудың қиын-қыстау жерлерінде жасырынған. Шерберн Ф. Кук бұл бағалауды 750-ге дейін көтерді. және әскери еңбек, нашар тамақ және мәжбүрлі ассимиляция салдарынан. Қазіргі Лос-Падрес ұлттық орманындағы Эсселен халқының ауылдарының көпшілігі негізінен адам тұрмайтын болып қалды. Кейбір антропологтар мен лингвистер эсселендер мәдениеті 1840 жылдары дерлік жойылды деп болжады. Алайда, қазіргі тайпа мүшелері эсселендердің бір бөлігі испан сарбаздарының атқа міне отырып жете алмайтын Санта-Люсия тауларының қиын-қыстау жерлеріне жасырынып, мәдениетін сақтап қалғанын дәлелдейді. 1840 жылдары кейбір эсселендер раньчоларға және өсіп келе жатқан қалалардың сыртындағы ауылдық жерлерге көшіп кеткеніне сендіреді. Археологтар Изабель Мидоуз үңгірінде, Чёрч Крик аймағында шамамен алты жастағы қыздың қабірін тапты. Олар оның жерленген күні шамамен 1825 жылға дейін екенін есептеді. Екі сарапшы 1850 жылдарға дейін аймақта үндістердің тұрғаны туралы хабарлама алды.

Федералды тану

Шамамен 460 адам өзін алғашқы Эсселен халқының ұрпақтары деп таныстырып, бір тайпа құрды. Ішкі істер министрлігі Форт-Ордтың бір бөлігін бөліп, оны тайпа мәдени орталық және мұражай салу үшін пайдалануға рұқсат берді. Бірақ олар ең алдымен федералдық танылуға қол жеткізуі керек. Оларға Сан-Хосе мемлекеттік университетінің лекторы және еріктісі Алан Левентал, сондай-ақ Нью-Мексико университетінің докторы Лес Филд көмектесті, олар тайпаның мәдени ерекшелігін қалыптастыруға көмектесті. Көптеген антропологтар Костаноан тілінде сөйлейтін халықтар Сан-Францисконың солтүстігінен Монтерейге дейінгі географиялық аймақты қамтыды деп санайды. Костаноан атауы испандықтар жағалаудағы барлық жергілікті халықтарға қолданған Costaños ("жағалау адамы") деген жалпы атаудан шыққан. Кейіннен ол ағылшын тілінде Costanoan деп өзгертілген. 1928 жылғы Калифорния Үндістерінің құқықтық актісіне сәйкес, Эсселен тегінен шыққан Үндістер істері бюросының дерлік барлық "тіркелгендері" агенттік тарапынан Костаноан ретінде жіктеліп алынды. 2010 жылы Эсселен ұлты федералдық үкіметке тайпа ретінде тану туралы өтініш берді. Үндістер істері бюросының мәлімдемесіне сәйкес, бұл тайпа тайпаны тану үшін қолданылатын ресми талаптарға сай келмейді.

Үрім-бұтақтың жері

XX ғасырда Аксель Адлер бұрынғы Биксби ранчосында үй салып, біртіндеп жер алып қойды. 2013 жылы Швецияда тұратын Адлер отбасының ұрпақтары Адлер ранчосын 15 миллион долларға сатуға шығарды. Ол Пало-Колорадо жолының соңында және оңтүстігінде орналасқан. Ранчо Литтл Сур өзенінің жағасында, Вентана даласының солтүстік-батыс шетінде, Монтерей түбегі аймақтық паркінің Милл-Крик Редвуд қорығы мен Лос-Падрес ұлттық орманымен шектесе орналасқан. Сондай-ақ, ол Биксби тауының шыңы мен Мескал қырқасының жоғарғы бөліктерін қамтиды. Ел Сур ранчосы мен Пико Бланко тауы оңтүстікке қарай жатыр. Бұл аймақта ежелгі секвойялар, далалар, еменді ормандар, шапарал және мадрона ормандары өседі. Ранчо Калифорния дақты қарғалары, Калифорния кондорлары, Калифорния қызыл аяқты бақалары, мраморлы кайралар, ақ және алтын бүркіттердің маңызды мекені болып табылады. Мүліктің ерекше құндылығы – оның құрамында тоғыз заңды жер учаскесі бар, олардың бесеуін дамытуға болады. Биг Сур жер қоры мүлікті сатып алуға қызығушылық танытпады. 2019 жылдың 2 қазанында Калифорнияның Табиғи ресурстар агенттігі 2018 жылы сайлаушылар бекіткен 68-қадам аясында, тайпа үшін жерді алуға қажетті қаражатты іздеп жатқанын хабарлады. Адлер отбасы Адлер ранчосын сатуға келісім берді. Жер Калифорнияның Табиғи ресурстар агенттігінен алған 4,52 миллион долларлық грант арқылы сатып алынды. 2020 жылдың шілдесінің соңында Адлер ранчосын сатып алу аяқталды және мүлік Эсселен тайпасына берілді. Жерді сатып алу тайпаның федералды деңгейде танылуына көмектесуі мүмкін. "Біз үшін бұл сөзбен жеткізілмейтін құрмет", - деді Монтерей округінің Эсселен тайпасының төрағасы Том Кішкентай аю Насон. "Жер біз үшін ең бастысы. Бұл біздің отанымыз, өміріміздің жаратылыс тарихы. Біз өте қуаныштымыз және ризамыз". Эсселен тайпасында 214 мүше бар және олар оны Охлоне, WD=Q111585476 және Миссия дәуірінде қырып жойылған Румсен тайпалары сияқты Орталық жағалаудағы басқа тайпалармен бөлісуді жоспарлап отыр.

Танымал мәдениетте

Биг Сурдағы Эссален институты осы тайпаның құрметіне аталған, сондай-ақ бұрынғы Америка Скауттары Монтерей шығанағы аймағы кеңесінің Жебе Ордені Эссален ложасы №531 да осылай аталған.