Кіріспе

Бір жасушалы организм түрі – Phytophthora ramorum, кенеттен еменнің өліміне (SOD) әкелетін омицет. Бұл ауру емен және басқа да ағаш түрлерін қырып, Калифорния мен Орегон штатындағы емен ағаштарының санына, сондай-ақ Еуропаға да зиян келтіреді. Симптомдары: ағаш сабағында қан сияқты шығу және жапырақтарының құрғауы, көбінесе ағаш өліміне алып келеді. P. ramorum көптеген басқа өсімдік түрлерін де жұқтырады, әсіресе Rhododendron, Viburnum және Pieris сияқты ағаш тәрізді әшекей өсімдіктерін, нәтижесінде жапырақтарының құрғауы немесе ramorum blight симптомдары пайда болады. Мұндай өсімдіктер жаңа инфекцияның көзі болуы мүмкін, себебі патоген жаңбыр тамшылары және жаңбыр суы арқылы таралатын спораларды өндіреді. P. ramorum алғаш рет 1995 жылы анықталған, ал патогеннің пайда болуы әлі де нақты белгісіз, бірақ көптеген деректер оның Еуропа мен Солтүстік Америкаға жеке-жеке оқиғалар арқылы экзотикалық түр ретінде әкелінгенін көрсетеді. Ауруды бақылауға арналған тиімді шаралар өте аз, олар ауруды ерте анықтауға және жұққан өсімдік материалдарын дұрыс жоюға негізделген.

Қатысу

Ауру Калифорнияның Биг Сур (Монтерей округінде) және оңтүстік Гумбольдт округінде орналасқан жағалау аймағында кездесетіні белгілі. Бұл аймақтағы барлық жағалау округтерінде, сондай-ақ Санта-Клара округінің солтүстігінен Лейк округіне дейінгі барлық ішкі округтерде кездесуі расталды. Дегенмен, Калифорнияның жағалау тауларынан шығысқа қарай табылған жоқ. 2001 жылы Калифорния штатының солтүстігіндегі Орегон штатының Карри округінде тіркелген. Сонома округі ең көп зардап шеккен, онда Калифорниядағы басқа округтерге қарағанда екі еседен астам жаңа өлім-жітім орын алған. Шамамен сол кезде континенттік Еуропа мен Ұлыбританияда ұқсас ауру Phytophthora ramorum ретінде анықталды. Оның ішінде рододендрон, мадрон (Arbutus menziesii), мәңгі жасыл жиде (Vaccinium ovatum), Калифорния лавры (Umbellularia californica), жаңғақ (Aesculus californica), үлкен жапырақты клен (Acer macrophyllum), тойон (Heteromeles arbutifolia), манзанита (Arctostaphylos spp.), жағалаулық секвоя (Sequoia sempervirens), Дуглас шыршасы (Pseudotsuga menziesii), кофе жидесі (Rhamnus californica), балғын (Lonicera hispidula) және Шрев емені (Quercus parvula) кіреді. P. ramorum көбінесе осы өсімдіктерде ramorum dieback / leaf blight деп аталатын жеңіл ауруды тудырады. Типик белгілері – жапырақтардағы қара дақтар және кейбір өсімдіктерде сабақтар мен бұтақтардың құрғауы. Бұл ауру рододендрон сияқты кейбір өсімдіктерді өлтіре алады, бірақ көпшілігі тірі қалады. Бұл түрлерде аурудың прогрессиясы жеткілікті зерттелмеген. Секвоялардағы симптомдар өскіндердегі күлгін түсті зақымданулар, инелердің түсінің өзгеруі және кішкентай бұтақтардағы ойыстар түрінде көрінеді, бұл өскіндердің өлуіне әкелуі мүмкін. Рододендрон үшін P. ramorum-ның негізгі белгісі – жапырақтарда пайда болатын дақтар, олар зақымдануға айналады. Зақымданулар өсімдік тінін тесіп өтеді, сондықтан дақтар жапырақтың екі жағында да бірдей болады. Дақтар көбінесе үшбұрышты пішіндес болып, ортаңғы тамыр бойымен созылады. Олар жапырақ бетінде су жиналатын кез келген жерде пайда болуы мүмкін. Жапырақ дақтарының жиектері бұлыңғыр және суға малғандай көрінеді. Ауыр жағдайларда бүкіл өсімдік қурауы мүмкін.

Еуропадағы

Еуропада раморум ауруы алғаш рет 1990 жылдардың басында Рододендрон және Вибурнум өсімдіктерінде байқалды, онда ол бастапқыда көбінесе питомниктерде контейнерлерде өсірілген өсімдіктерде кездесті. Негізгі белгілері – жапырақтар мен бұтақтардың күйіп кетуі. 2007 жылға қарай, ол 16 еуропалық елдегі питомниктер мен сауда орталықтарында тарады және кем дегенде сегіз елдегі бақшалар, саябақтар мен орманды жерлерде анықталды. Бұл әлемде Phytophthora ramorum осы түрді жұқтырғаны алғаш рет тіркелген жағдай. Содан бері, ол Уэльсте және Шотландияның оңтүстік-батысындағы шаған плантацияларында кеңінен таралды, нәтижесінде жүздеген акр/гектарда шаған жинауға әкелді. 2014 жылдың ақпан айына қарай, ол елдің оңтүстігіндегі жапондық шаған алқаптарына тарады. Аурудың таралуына тап болған 20 орманның иесі болған Coillte компаниясы өз ормандарының бірінде 16 000 ағашты кесіп тастады, ал ауруды тоқтату үшін бұрыннан 150 гектар кесілген болатын. 2023 жылы аурудың Шеффилд қаласындағы Уайминг Брук аймағындағы шаған ағаштарына жұқтырғаны анықталды, инфекцияның таралуын тоқтату үшін 1000-нан астам ағашты кесу жоспарлануда. Phytophthora kernoviae, P. ramorum-ға жақын түр, ұқсас симптомдарды тудырады, бірақ еуропалық бук (Fagus sylvatica) өсімдігін жұқтырады.

Аурудың циклі

P. ramorum-ның бастапқы инокулумы (спорангиялары) негізгі қожайын ағаштардың жапырақтарында дамиды, олардың ішінде Калифорния шытырман жапырақты лавр ағашы сияқты, Тынық мұхитының батыс жағалауында өсетін ірі жақын ағаштар бар. Бұл споралар содан кейін жаңбыр мен ауа ағындары арқылы жаңа боле-қанкердің қожайындарының жапырақтарына таратылады, олар таноак сияқты кең жапырақты ағаштарды қамтиды, онда олар даму процесін бастайды.

Беріліс

P. ramorum тынығып тұрған спораларды (хламидоспораларды) және жүзуге мүмкіндік беретін білектері бар зооспораларды да өндіреді. P. ramorum ауа арқылы таралады; таралудың негізгі механизмдерінің бірі – жаңбыр суының спораларды басқа сезімтал өсімдіктерге және су арналарына шашыратуы, оларды үлкен қашықтықтарға жеткізу. Жоғарыда айтылғандай, P. ramorum қоныс тегі ретінде пайдаланылатын барлық өсімдіктерді өлтірмейді және осы өсімдіктер аурудың эпидемиологиясында маңызды рөл атқарады, себебі олар инфекцияның бастапқы көзі болып табылады. Калифорнияда Калифорниялық лавр (Umbellularia californica) инфекцияның негізгі көзі болып көрінеді. Жапырақтардың қалдықтары және ағаш түптері сияқты жасыл қалдықтар да сапрофит ретінде P. ramorum-ды қолдауға және инфекцияның көзі ретінде әрекет етуге қабілетті. P. ramorum көптеген сәндік өсімдіктерге жұқтыра алатындықтан, оны сәндік өсімдіктердің тасымалдануы арқылы таратуға болады. Питомниктерде P. ramorum көбінесе жақын орналасқан, жанасқан өсімдіктер арасында және жұққан жер үсті суларына түсу арқылы таралады. Шалаң қашықтыққа таралу жұққан питомник өсімдіктерін тасымалдау арқылы мүмкін болады, бұл Еуропа мен Солтүстік Америкаға енгізілуіне себеп болуы мүмкін. Жаяу жүргіншілер, тау велосипедшілері, атпен жүретіндер және басқа да түрлі сыртқы іс-әрекеттермен айналысатын адамдар патогенді бұрын жұқпаған аймақтарға білмей тұрып әкелуі мүмкін. SOD жұқтырған аймаққа сапар шегетін адамдар өз аяқтарын, жануарларының аяқтарын, шиналарын, құралдарын, кемпингтік жабдықтарын және т.б. тазалап, аурудың таралуын болдырмауға көмектесе алады, әсіресе олар лайлы топырақта болған болса. Сонымен қатар, отынды тасымалдау арқылы қайыңның кенеттен өлімі жұқпаған аймақтарға тарауы мүмкін. Үй иелері мен саяхатшылар жергілікті отынды сатып алып, пайдалануға кеңес береді. P. ramorum кейбір жануарлардың, мысалы, көшпенді құстардың, ұлулардың және шұбарлардың сыртындағы қоздырғыштардың қозғалысы арқылы да таралуы мүмкін. Еуропалық популяция көбінесе A1 типінен тұрады, ал Солтүстік Америкада A1 және A2 жұптасу типтері кездеседі. Екі изоляттың генетикасы олардың репродуктивті түрде оқшауланғанын көрсетеді. A1 жұптасу типі, әдетте, A2 жұптасу типінен гөрі күштірек патогендік қасиеттерге ие, бірақ A2 изоляттарының патогенділігінде көбірек айырмашылықтар байқалады. Қазіргі уақытта бұл патогеннің табиғатта жыныстық жолмен көбейе алатыны белгісіз, ал генетикалық зерттеулер екі жұптасу типінің эволюциялық айырмашылықтарын ескере отырып, олардың репродуктивті немесе географиялық түрде оқшаулануы мүмкін екенін көрсетті. 2010 жылы жүргізілген зерттеуде бұл патогеннің жыныстық көбею қабілеті EU1 A1 типі мен еуропалық және американдық A2 типтерін жұптастыру арқылы зерттелді. Әртүрлі типтегі белсенді өсіп жатқан P. ramorum мәдениеттерінен жасалған томат шырыны агарозының қоюлары, жүгері агарында 20 градус Цельсий температурасында қараңғыда инкубацияланды. Нәтижесінде алынған ооспоралар оқшауланды, тазартылды және тетразолий бояуымен MTT әдісімен боялды. Қызғылт түсті ооспоралар ұйықтасқан деп саналды, ал ашық, көк немесе қара ооспоралар тірі емес деп есептелді. Бірақ кейбір қызғылт түсті споралардың морфологиясы бұрынғыдан өзгеше болды. Қалыпты морфологияда ядро, қос қабырға және оопласт бар. 60 күн пісіп-жетілгеннен кейін ұйықтасқан ооспоралардың өсуі байқалған жоқ. 110 күн инкубациядан кейін ооспоралардың >0,5%-ы өсіп шықты. Инкубация уақытының ұзаруы шығу жылдамдығын аздап арттырды. Ооспоралардан алынған ұрпақ әр түрлі болды, кейбіреулері гомоталды, ал қалғандары A1 немесе A2 типті болды. Ұрпақтың патогенділігі де өзгермелі болды. Бұл патогеннің шығу тегі Шығыс Азияның Юньнань провинциясына жақын лавр ормандарында және Жапонияның оңтүстік-батысында табылғаннан бері, осы патогеннің көптеген түрлері сипатталды, мысалы, агардағы колониялық морфологияға негізделген Индокитай (IC) және Жапон (NP) фенотиптері. Алайда, әлі де екі ғана тірі жұптасу типі бар, A1 және A2, ал Индокитай тобынан алынған бір изолят жұптасуға жауап бермеді, сондықтан ол "A0" деп сипатталды, жауап бермейтін. A1 және A2 типтері Жапониядан және Юньнань/Вьетнам шекарасынан оқшауланды. Гаметаниялардың пайда болуы сирек болды. Ооспораның орташа диаметрі 26,1 микрометрді құрады. Ооспоралардың жасалғандарының 81,5%-ы IC1 және IC2 ұрпақтары қалыпты морфологияға ие болды. 18,5%-ы анық тоқтатылды. NP1xNP2 гаметаниялары тоқтату деңгейін анықтау үшін тым сирек болды, бірақ ол өте жоғары болды. Жалпы, P. ramorum жыныстық көбеюге қабілетті, бірақ бұл өте тиімсіз, тіпті бастапқы популяция арасында да.

Мүмкін шығу тегі

P. ramorum салыстырмалы түрде жаңа ауру, және оның қайдан пайда болғаны немесе қалай дамығаны туралы бірнеше пікірталас болды. Бұл организмнің табиғи таралу аймағын анықтаудың қиындықтарының басты себептерінің бірі – ол, әдетте, табиғи түрде онымен бірге өмір сүруге бейімделген жандарда симптомдық немесе жұқпалы ауру тудырмайды. Тек осы организм осал ортаға, оған төзімділігі төмен жандарға енгенде ғана едәуір зиян келтіреді. 2021 жылы зерттеулер осы патогеннің шығу тегі Шығыс Азиядағы субтропикалық лаурисильва ормандары екенін көрсетті, атап айтқанда Вьетнам мен Юньнань шекарасына жақын аймақта, сондай-ақ Жапонияның оңтүстік-батысында. Фансипан мен Сау Чуа тау ағыстарының жапырақтарынан 505 Phytophthora өсірілімі алынды; олардың ішінде 7 ағыстан 64 үлгі (6 Фансипаннан және 1 Сау Чуадан) P. ramorum ретінде анықталды. Жапонияның Шикоку және Кюсю аралдарында 17 өзен алабынан үлгі алынды, нәтижесінде 597 Phytophthora өсірілімі алынды; олардың 3-і Шикокудан және 4-і Кюсюден P. ramorum ретінде анықталды. EU және NA типтеріне қоса, зерттеушілер морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, кеспе ағашта екі жаңа фенотиптік топты анықтады: Индокитай және Жапон. Жоғары температурада және төмен су стресінде NA2 және EU2 жоғары төзімділік көрсетті, ал NA1 және EU1 өспеді. Индокитай (IC) және Жапон (NP) фенотиптік колониялары өте өзгермелі жауаптар берді, бұл әр фенотиптік топтастырудың ішінде бірнеше генотиптер бар екенін көрсетеді. Жұптасу тестінде оқшауланғандардың 89%-ы А1 жұптасу типіне жататыны, ал тек 11%-ы ғана А2 типіне жататыны анықталды. Екі Индокитай типі IC1 және IC2 жұптасқанда, белгілі түрлердің әртүрлі тегі арасында байқалатынға ұқсас ооспоралар пайда болды. IC1 тегі EU1 тобының пайда болуына себеп болды деп есептеледі. NP1, NP2-нің ата-тегі және EU2-нің туысы. NA2, NA1-нің ата-тегі. Шығыс Азия үлгілерінің әртүрлілігі бұрын белгілі төрт тектің әртүрлілігімен салыстырғанда, Phytophthora ramorumның географиялық орталығы осы аймақта екенін көрсетеді. Сонымен қатар, симптомдық өсімдіктер байқалған жоқ. Оңтүстік-батыс Жапонияда P. foliorum және P. lateralis сияқты басқа Phytophthora түрлерінің болуы, бұл 8c клады деп аталатын туысқан түрлердің кладының шығу тегі болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Экзотикалық түр ретінде ену

P. ramorum – енгізілген түр, және осы енгізілулер Еуропа мен Солтүстік Америка популяциялары үшін жеке-жеке орын алды, сондықтан әр континентте тек бір жұптасу түрі кездеседі – бұл құрылтайшы әсері деп аталады. Екі популяция арасындағы айырмашылықтар осылайша жеке-жеке климаттарға бейімделу нәтижесінде туындаған. Дәлелдерге генетикалық әртүрліліктің аздығы жатады, себебі P. ramorum енгізілгеннен бері әртараптануға уақыт жетпеді. Қазіргі әртүрлілік бірнеше енгізілулермен түсіндірілуі мүмкін, соның ішінде кейбір жекелеген организмдер өз ортасына ең жақсы бейімделген. Калифорниядағы патогеннің мінез-құлқы да оның енгізілгенін көрсетеді; егер P. ramorum жергілікті түр болғанда, ағаштардың мұндай жоғары деңгейде қырылуы ертерек байқалар еді деп есептеледі.

Гибридтеу оқиғалары

Фитофтора түрлерінің екі түрлі түрдің аралас будандасуы арқылы пайда болғандығы анықталды. Кез келген түр жаңа ортаға енгізілгенде, эпизодтық таңдау процесі жүреді. Шабуылшыл түр басқа жергілікті таксондармен қарым-қатынасқа түседі, соның нәтижесінде жаңа түрлер будандасу арқылы пайда болуы мүмкін. Егер осы будандар сәттілікке жетсе, олар өздерінің ата-ана түрлерін басып озуы мүмкін. Осылайша, P. ramorum екі түрдің буданы болуы мүмкін. Бірақ, P. ramorum геномының жобасы жақындағы будандасуды растайтын ешқандай дерек көрсетпеді.

Экологиялық әсері

Адам экологиясы тұрғысынан қарағанда, патогеннің мәдени тұрғысынан маңызды Түпкі Америкалық жерлерге таралуы таноактың жоғалуына әкеледі, ол Солтүстік Калифорнияда, мысалы, Юрок, Хупа, Мивок және Карук тайпалары арасында әлі күнге дейін қолданылатын ең маңызды дәстүрлі және салтанатты тағамдардың бірі болып табылатын таноак жаңғағының жоғалуын білдіреді. Патогенге шалдыққан таноак және емен тоғайларындағы дәстүрлі тағамдық көздер болып табылатын басқа да жергілікті өсімдік түрлерінің азаюына да ұқсас әсер тиеді. Орман экологиясында патоген өсімдік түрлерінің әртүрлілігі мен өзара байланысты жануарлар әлемінің қампазат ететін қызметтерінің жоғалуына ықпал етеді. Бұл жаңа аурудың салдарынан болатын өлім-жітім көптеген жанама әсерлерге әкелуі күтілуде. Ғылыми әдебиеттерде ұзақ мерзімді әсерлерге қатысты бірнеше болжамдар талқыланды. Мұндай болжамдар міндетті түрде болжамдық сипатта болғанымен, қысқа мерзімді жанама әсерлер бірнеше жағдайда құжатталған. Мысалы, бір зерттеуде көршілес таноактардың кенеттен өлуінен кейін секвойя (Sequoia sempervirens) ағаштарының тез өсуі анықталды. Басқа зерттеулер қазіргі байқаулар мен реконструкция/проекция әдістерін біріктіре отырып, қысқа мерзімді әсерлерді құжаттады және болашақ жағдайларды болжады. Бір зерттеуде осы әдіс SOD-нің секвойя ормандарының құрылымдық ерекшеліктеріне тигізетін әсерін зерттеу үшін қолданылды. SOD-нің қосымша ұзақ мерзімді әсерлерін ауыр өлім-жітімге ұшыраған аймақтардағы регенерация үлгілерінен тұжырымдауға болады. Бұл үлгілер ауру аймақтарында таноактың орнына қандай ағаш түрлері келетінін көрсетеді. Мұндай ауысулар, әсіресе SOD енгізілгенге дейін ағаш түрлерінің әртүрлілігі жағынан нашар болған орман түрлерінде, мысалы, секвойя ормандарында маңызды болады. 2011 жылға дейін SOD әсер еткен секвойя ормандарының жаңартылуын жан-жақты зерттеген жалғыз зерттеуде басқа кең жапырақты ағаш түрлерінің тұқымдарының себілуіне ешқандай дәлел табылған жоқ. Керісінше, секвойя көптеген өлім-жітімдерді жаба бастады. Дегенмен, олар кейбір аймақтарда регенерацияның жеткіліксіз екенін анықтады және регенерация жалғасуда деген қорытындыға келді. Бұл зерттеуде тек Калифорния штатының Марин округінің бір жері қарастырылғандықтан, бұл нәтижелер басқа ормандарға қолданылмауы мүмкін. Жергілікті экологияға тигізетін басқа да әсерлерге, мысалы, ауыр пестицидтерді (Агрифос) SOD симптомдарын емдеу үшін шашырудың қалдық әсері және осының салдарынан туындайтын жергілікті тозаңдаушылар қауымдастығының өлімі жатады. Агрифос көп шашылған аймақтардағы ара шаруашылықтары осы химиялық заттарды қолданумен тікелей байланысты халық санының айтарлықтай азаюына ұшырады. Напа және Сонома сияқты округтер кең ауқымды профилактикалық пестицидтер саясатын қабылдау арқылы жергілікті тозаңдаушылар популяциясына елеулі зиян келтіруі мүмкін. Тозаңдаушылар популяциясына тигізетін зиян бүкіл жергілікті өсімдіктер қауымдастығына үшіншілік теріс әсер етуі мүмкін, бұл биологиялық әртүрліліктің жоғалуын және осылайша SOD-ге жататын экологиялық құндылықты күшейтуі мүмкін.

Экологиялық және экономикалық әсері

Симбиотикалық қожайын түрлерінің жылдам және маңызды жоғалуынан басқа, кенеттен еменнің өлімі сабақтың айналасын қырып тастау ауруы ретінде жіктеледі, бұл микоризалардың топырақтағы биомассасының күрт азаюына әкеп соғады, ал микоризалар сіңіре алатын фосфор мен микроэлементтердің мөлшері SOD-қа ұшыраған ағаштар өсетін топырақта айтарлықтай төмендейді. P. ramorum-ның тағы бір маңызды экологиялық әсері – орман өрттеріне бейім аймақтарда құрғақ, ағаш қалдықтарының көп жиналуына себеп болуы, оларды тоқтатуды одан да қиындатады. Сонымен қатар, АҚШ-тың бірнеше саласы SOD таралуынан зардап шекті, оның ішінде әшекейлік өсімдіктер, дәмдеуіштер және компост өндіру салалары, әсіресе Калифорния штатында. Патогеннің ландшафт бойынша қозғалысын білу, ол бағалы ағаштарға қашан жақындап келе жатыр екенін анықтауға көмектеседі. P. ramorum-ның жылдам және көбінесе байқалмайтын қозғалысы, оның таралуын баяулатуға бағытталған кез келген шара инфекцияның дамуының өте ерте кезеңінде жүргізілуі керек екенін білдіреді. P. ramorum ашқаннан бері зерттеушілер ерте анықтау әдістерін әзірлеуде жұмыс істеп келеді, жеке жұқтырған өсімдіктердегі диагностикадан бастап, көптеген адамдарды қатыстыратын ландшафттық деңгейдегі анықтауға дейін. Phytophthora түрлерінің бар екенін анықтау үшін зертханалық растау қажет. Традициялық өсіру әдісі саңырауқұлаққа қарсы (ал кейбір жағдайларда Pythium түрлері сияқты басқа оомицеттерге қарсы) селективті ортада жүргізіледі. Патогеннен зақымданған өсімдік тінінің алдыңғы шетінен қожайын материалы алынады, нәтижесінде пайда болған өсімдік микроскоп астында қаралып, P. ramorum-ның ерекше морфологиясы расталады. Патогенді табысты оқшаулау көбінесе қожайын тінінің түріне және анықтау әрекеті жасалатын жылдың уақытына байланысты. Осы қиындықтарға байланысты зерттеушілер P. ramorum-ды анықтаудың басқа тәсілдерін әзірледі. Ферментпен байланысты иммуносорбциялық талдау (ELISA) сынағы P. ramorum-ды анықтаудың мәдени емес әдістеріндегі алғашқы қадам болуы мүмкін, бірақ ол тек алғашқы қадам ғана, өйткені ол барлық Phytophthora түрлерінде өндірілетін ақуыздардың болуын анықтайды. Яғни, ол тек тұқымдық деңгейде ғана анықтай алады, бірақ түр деңгейінде емес. ELISA сынақтары бір уақытта көптеген үлгілерді өңдей алады, сондықтан зерттеушілер оны үлгілердің жалпы саны өте көп болған кезде оң нәтиже беруі мүмкін үлгілерді оң нәтиже бермейтіндерден іріктеу үшін жиі пайдаланады. P. ramorum-ды ландшафттық деңгейде ерте анықтау жеке өсімдіктердегі симптомдарды байқаудан басталады (және/немесе су ағыстарында P. ramorum таралуын анықтау; төменде қараңыз). P. ramorum таралатын аймақта жүйелі түрде жер бетінде бақылау қиын болды, өйткені жұқтырған ағаштардың көпшілігі әр түрлі меншік иелеріндегі күрделі мозаикалық жерлерде орналасқан. Кейбір аймақтарда саябақтар, жолдар және қайық тұрақтары сияқты демалыс орындары мен туристер көп баратын жерлерде жер бетіндегі мақсатты зерттеулер жүргізілді. Калифорнияда жер бетінде анықтау жүргізу кезінде лавр ағашындағы симптомдарды іздеу ең тиімді стратегия болып табылады, өйткені P. ramorum жұқтыруы шынайы емендер мен таноактардың барлық жағдайда лавр ағашымен, патогеннің негізгі эпидемиологиялық ошағымен байланысты. Сонымен қатар, Калифорнияның көптеген аймақтарында (барлығы емес) P. ramorum-ды, әдетте, жыл бойы өсіру әдістері арқылы зақымдалған лавр тіндерінен анықтауға болады, бұл басқа көптеген хосттар үшін емес, сондай-ақ Орегонда да емес, онда таноак ең сенімді хост болып табылады. USDA-ның жалпыұлттық бағдарламасының бір бөлігі ретінде 2003-2006 жылдар аралығында 39 АҚШ штатында патогеннің Батыс жағалау аймақтарынан тыс жерлерде орналасқанын анықтау үшін жер бетіндегі анықтау зерттеулері жүргізілді. Үлгі алу аймақтары патогеннің өсуіне қолайлы қоршаған ортаның факторларына және балабақшалар сияқты ықтимал инфекция көздеріне жақындығына байланысты жіктелді. Үлгілер потенциалды қауіпті орманнан немесе балабақшадан тыс жерлерде алынды. Оң үлгілер тек Калифорнияда табылды, бұл P. ramorum әлі Батыс жағалаудан тыс ортада орналаспағанын растады. Әуеден суреттеу үлкен ландшафттарда P. ramorum жұқтыруын анықтау үшін пайдалы болып шықты, бірақ ол басқа әдістерге қарағанда "ерте" емес, өйткені ол тік қанатты ұшақтардан өлі таноактың тәждерін байқауға байланысты. GPS және карталық технологияны пайдалана отырып, байқаушылар өлі ағаштардың орнын белгілеп, осы аймаққа жер астындағы қызметкерлерді үлгі алу үшін қайтаруға мүмкіндік береді. Су ағыстарында P. ramorum-ды анықтау ерте анықтау әдістерінің ең ертесі болып табылады. Бұл әдіс су ағысында арқандарға, шелектерге, торлы қаптарға немесе басқа ұқсас құрылғыларға ілген алмұрт немесе рододендрон жемістерін пайдаланады. Су алабындағы өсімдіктер P. ramorum-мен жұқтырылған болса, патогеннің зооспоралары (сондай-ақ басқа Phytophthora түрлері) жақын жердегі су жолдарында болуы мүмкін. Қолайлы ауа-райы жағдайында зооспоралар жемістерге тартылып, оларды жұқтырады, осылайша патогенді өсіруге немесе ПТР талдауымен талдауға болатын зақымдану тудырады. Бұл әдіс Калифорния мен Орегондағы Гарсия, Четко және Оңтүстік Шанышқыл өзендерінде (сәйкесінше 144, 352 және 689 шақырымдық су алабы) кішкентай, маусымдық дренаждардан бастап P. ramorum-ды анықтады. Бұл жұқтырудан туындаған өлім-жітім байқалатынға дейін су алабында жұқтырылған өсімдіктердің бар екенін анықтауға мүмкіндік береді. Әрине, ол жұқтырылған өсімдіктердің нақты орналасқан жерін анықтай алмайды: ағында P. ramorum таралуының алғашқы белгілері байқалғанда, экипаждар барлық қолда бар құралдарды пайдаланып, су алабын симптомдарды көрсететін өсімдіктерді табу үшін қарап шығу керек. Ландшафттық деңгейде P. ramorum-ды анықтаудың техникалық емес тәсілі ландшафт бойынша жергілікті жер иелерінің қатысуын қамтиды. Калифорниядағы көптеген округтік ауыл шаруашылығы департаменттері мен Калифорния университетінің Ұзарту кеңселері жергілікті халықтан алынған есептер мен үлгілер арқылы өз аймақтарындағы патогеннің таралуын қадағалай алды. 2008 жылы Калифорния университетінің Берклидегі Гарбелотто зертханасы, жергілікті әріптестермен бірлесіп, "SOD Blitzes" деп аталатын бірқатар білім беру шараларын өткізді, олар жергілікті жер иелеріне P. ramorum туралы негізгі ақпаратты және оның симптомдарын қалай анықтау керектігін беруге бағытталған. Әрбір қатысушыға үлгі алу жиынтығы берілді, ол өз мүлігіндегі белгілі бір ағаштардан үлгі алды және талдау үшін үлгілерді зертханаға қайтарды. Бұл сияқты азаматтық ғылым шеберханалар өткізілген аймақтарда P. ramorum таралуының жақсартылған картасын жасауға көмектеседі деп үміттеніледі.

Ауыл шаруашылығындағы басқару

2004 жылы АҚШ-тың реттеуші органдары P. ramorum-дың ел бойынша бірнеше түрлерге тарағанын анықтағаннан бері, ауылшаруашылық тауарларын алдын ала тексерудің кенеттен еменнің өліміне (SOD) шалдығу қаупін азайтуға көмектесетіні дәлелденді. Сонымен қатар, USDA-ның APHIS-і SOD-тің таралуын тоқтатуды жоспарлап отыр, олардың қоғамдық ақпараттау бағдарламасын жалғастыру және P. ramorum ауруының таратушысы болуы мүмкін ауылшаруашылық өнімдерін тасымалдау бойынша ережелерді қабылдау арқылы. Шын мәнінде, Орегон және Калифорнияда USDA әлеуетті қонақтесі өсімдіктерінің қорын питомниктерде «аштықтан» қорғау үшін сәтті реттеді. Сондықтан, SOD-тің қасақана таралуына жол бермеу үшін бірқатар биологиялық қауіпсіздік шараларын қабылдау қажет, соның ішінде инспекциялық алаңдарда көлік құралдарын тек асфальтталған, бетонды немесе қиыршық тасты жолдарда жүргізу, соның салдарынан ауру таратушы болуы мүмкін топырақтағы органикалық заттармен жанасудан аулақ болу. Жою науқанына ұшақтан және су арналарынан жүргізілетін ерте анықтау, АҚШ Ауылшаруашылығы министрлігінің Жануарлар мен өсімдіктерді сақтау қызметі (USDA APHIS) және Орегон ауылшаруашылығы министрлігінің басшылығымен жұқтырған ағаштар табылған аймақтан қонақтесі материалдардың қозғалысын болдырмау үшін карантин, сондай-ақ, симптомдары бар немесе симптомдары жоқ P. ramorum қонақтесі өсімдіктерін жұқтырған әрбір ағаштан 300 фут (91 м) қашықтықтағы буферлік аймақта дереу жою кіреді. 2001 жылы Орегонның оңтүстік-батысындағы Брукингс қаласының жанында басталған Орегонның жою жұмысы, P. ramorum туралы жаңа мәліметтерге жауап ретінде жылдар бойы басқару шараларын бейімдеп келді. Мысалы, түрлі ағаш түрлерін егу сынақтарынан кейін, қандай түрлер сезімтал екені анықталғаннан кейін, Орегон кооператорлары Дуглас шыршасы және қызыл шаған сияқты қонақтесі емес түрлерді сол жерде қалдыра бастады. Басқа мысалда, қонақтесін алып тастау орындарында қайта өсіп тұрған таноактың шағын пайызы патогенмен жұқтырылғандығы анықталғаннан кейін (инфекциялар жүйелі болған ба, әлде қоршаған ортадан өскіндерге жеткені белгісіз бе) серіктестер оларды кесуден бұрын жұқтырған таноактың тамыр жүйесін жою үшін өте аз мөлшерде гербицидпен алдын ала емдеуді бастады. Бұл күш-жігер сәтті болды, өйткені ол әлі де Орегон ормандарынан патогенді толық жойған жоқ, бірақ Орегондағы эпидемия Калифорния ормандарындағыдай жарылысқа ұшырамады. Дегенмен, Калифорнияда да осындай жою жұмыстарын жүзеге асыруға кедергі келтіретін маңызды кедергілер бар. Біріншіден, еменнің кенеттен өлуінің себебі анықталған кезде Санта-Крус және Сан-Франциско шығанағындағы ормандарда бұл организм тым жақсы қалыптасқан еді, сондықтан жою жұмысының сәтті болуына мүмкіндік болмады. Тіпті солтүстік жағалаудың және оңтүстік Биг Сурдың салыстырмалы түрде жұқтырылмаған аймақтарында да, патогенді басқаруға бағытталған аймақтық үйлестірілген күш-жігер басшылық, үйлестіру және қаржыландырудың үлкен қиындықтарына тап болады. Дегенмен, жерді басқарушылар штаттар, округтер және агенттіктер арасындағы күш-жігерді үйлестіру үшін жұмыс істеп жатыр, P. ramorum басқаруды жан-жақты қамтамасыз ету үшін. P. ramorum өлімінің өздерінің меншігіне тигізетін әсерін шектеуге ұмтылатын жер иелері үшін бірнеше нұсқалар бар. Бұл нұсқалардың ешқайсысы да P. ramorum-ды жоюға кепілдік бермейді немесе ағаштың жұқтыруын болдырмайды. Кейбіреулері әлі де сынаудың бастапқы кезеңінде. Дегенмен, осы емдеулерді ойластырып, мұқият қолданғанда, олар патогеннің таралуын баяулатуға немесе ағаштарға немесе ағаш тобына тигізетін әсерін шектеуге мүмкіндік береді. Егер жер иесі қонақтесі ағашты және оның белгілерін дұрыс анықтады, жергілікті билік органдарына сынақ үшін бекітілген зертханаға жіберу үшін үлгі тапсырды және ағаштардың P. ramorum-мен жұқтырғаны расталды немесе жер иесі P. ramorum жұқтырған ағаштардың жақын маңдағы екенін біледі және оның меншігіндегі ресурстарды қорғағысы келсе, ол мәдени (жеке ағаштар), химиялық немесе орман шаруашылығы (топ деңгейі) арқылы бақылауға тырыса алады. Мәдени техникалардың ағаштарды P. ramorum-нан қорғауға көмектесетіндігіне ең жақсы дәлел - жағалаудағы тірі қарағай ағаштарындағы аурулар мен ағаштардың жағажай лаурайының жақындығы арасындағы байланысты анықтаған зерттеулер. P. ramorum-ды емдеу үшін орман шаруашылығы әдістерін сынау 2006 жылы Калифорнияның солтүстік-батысындағы Гумбольдт округінде басталды. Сынақтар жеке және қоғамдық нысандарда жүргізілді және жалпы алғанда, қонақтесін алудың әртүрлі деңгейлеріне және түрлеріне бағытталды. Ең үлкен және көбірек қайталанған сынақтарда таноак және жағажай лаурайын арамен кесу, содан кейін кішкентай өскіндерді және жұқтырған жапырақ қалдықтарын жоюға арналған төмен өртеу кірді. Басқа емдеулерге жағажай лаурайын және таноакты гербицидтерді қолдану және жағажай лаурайын ғана алу кірді. Бұл емдеулердің нәтижелері әлі де бақыланып жатыр, бірақ қайталап алынған үлгілерге дейін емделген алаңдардағы топырақтан немесе өсімдіктерден P. ramorum-ның өте аз мөлшері ғана анықталды.

Балабақшаны басқару

П. ramorum-ды питомниктерде басқару бойынша зерттеулер мен әзірлемелер жеке өсімдіктегі P. ramorum-нан бастап питомниктердегі P. ramorum-ға дейін, ауру туғызушының штат және ұлттық шекаралар арқылы жұқтырған өсімдіктердегі қозғалысына дейін қамтиды. Көптеген зерттеулер түрлі химиялық қосылыстардың P. ramorum-ға қарсы емдік және қорғау әсерін, сәндік немесе Рождестволық шырша ретінде бағаланатын өсімдіктерде сынады. Көптеген зерттеулер P. ramorum-дың төрт негізгі сәндік қожайынына (Рододендрон, Камелия, Вибурн және Пиерис) бағытталған. Бірнеше тиімді қосылыстар табылды; ең тиімділері – мефеноксам, металлаксил, диметоморф және фенамидон. Осы зерттеулердің көпшілігі мынадай қорытындыларға келді: химиялық қосылыстар, әдетте, емдеуге қарағанда алдын алу ретінде тиімді; алдын алу үшін қолданылатын жағдайда химиялық қосылыстарды әртүрлі аралықтарда қайта қолдану керек; және химиялық қосылыстар қонақ өсімдіктегі P. ramorum инфекциясының белгілерін жасыра алады, бұл карантинге арналған тексерулерге кедергі келтіруі мүмкін. Жалпы алғанда, бұл қосылыстар патогенді жоймайды, тек басады, ал кейбір зерттеушілер оларды қайта-қайта қолданған кезде патоген оларға төзімді бола алады деп алаңдайды. Бұл зерттеулер мен қорытындыларды Клиюнас жинақтады. Зерттеудің тағы бір саласы және дамып келе жатқан тәжірибе P. ramorum-ды питомниктердегі ортадан жоюмен айналысады, онда ол орналасқан, сәндік өсімдіктер саудасында адам арқылы патогеннің таралуын болдырмау үшін. Мұны шешудің бір жолы – әртүрлі федералды және мемлекеттік реттеуші органдар жүзеге асырған қатаң карантин және тексеру бағдарламалары арқылы. USDA APHIS жүзеге асырған федералды P. ramorum карантиндік бағдарламасына сәйкес Калифорния, Орегон және Вашингтондағы питомниктер реттеледі және жыл сайынғы тексеру режиміне қатысуы керек; Калифорнияның жағалауындағы 14 зардап шеккен округтердегі питомниктер, сондай-ақ Орегон штатының Карри округінің шектеулі зардап шеккен аймағы осы аймақтан шығатын кезде қатаң тексеру кестесіне қатысуы керек. Питомниктерді дезинфекциялау жөніндегі зерттеулердің көп бөлігі питомниктерге P. ramorum-дың енуін және өсімдіктер арасында таралуын болдырмау үшін питомниктер қолдана алатын үздік басқару тәжірибелеріне (ББТ) бағытталған. 2008 жылы питомниктер индустриясының ұйымдары тобы зиянкестердің алдын алу/басқару, оқыту, ішкі/сыртқы бақылау/аудит, жазбалар/із кесу және құжаттама бойынша кіші бөлімдерді қамтитын ББТ тізімін жариялады. Құжатта «Жоғары тәуекелді өсімдіктерді жоғарыдан суарудан аулақ болыңыз», «Әрбір егін алмастырылғаннан кейін көбеюге арналған тұманды төсектерді, сұрыптау алаңдарын, кесу үстелдерін, машиналар мен құралдарды патогендердің таралуын немесе енуін азайту үшін дезинфекциялаңыз» және «Питомник қызметкерлері білікті қызметкерлер жүргізген бір немесе бірнеше P. ramorum оқуларына қатысуы керек немесе өздігінен оқытуды құжаттауы керек» сияқты нақты ұсыныстар бар. Питомниктерде P. ramorum-ды бақылау бойынша зерттеулер P. ramorum спораларын қамтитын суару суын дезинфекциялауға да бағытталған. Суару сулары ормандағы лавр ағаштарынан (егер суару көзі өзен болса), суару тоғандарының үстінен шығып тұрған лавр ағаштарынан, зақымдалған ормандардан ағып кетуден немесе қайта айналымға түскен суару суларынан зақымдануы мүмкін. Германияда жүргізілген тәжірибелерде үш түрлі сүзгі – баяу құм сүзгілері, лава сүзгілері және жасалған сулы-батпақты жерлер – суару суларынан P. ramorum-ды толық жойғанын көрсетті, ал жасалған сулы-батпақты жерлерден алынған су сынамаларының 37%-ында әлі де P. ramorum анықталды. Дұрыс суару тәжірибелерімен қатар, жер жабу сәндік өсімдіктерді питомниктерде басқарудың тиімді тәжірибесі болуы мүмкін. Жерді 5-7 см қалыңдықтағы қиыршық таспен жабу контейнерде өсірілген сәндік өсімдіктерге споралардың шашырауын болдырмауға көмектеседі. Бұл тәжірибе сонымен қатар ауруды едәуір басады. P. ramorum топырақ профилінде белгісіз мерзімге сақталуы мүмкін болғандықтан, питомниктердегі басқару бағдарламалары патогеннің питомник топырағында таралуын анықтау және оны зақымдалған аймақтардан жоюмен де айналысуы керек. Топырақты дезинфекциялау үшін түрлі химиялық заттар сынақтан өтті, соның ішінде хлоропикрин, метам натрий, йодометан және дазомет. Зертханалық сынақтар көрсеткендей, осы химиялық заттардың барлығы жұқтырылған топыраққа шыны ыдыстарда қолданғанда тиімді болды. Сонымен қатар, зақымдалған топырақпен питомниктерде жүргізілген сынақтар дазометтің (саудалық атауы Basamid) фумигациясы және 14 күндік жабынмен жабу кезеңі топырақ профилінен P. ramorum-ды сәтті жойғанын көрсетті. Басқа топырақ дезинфекциялау тәжірибелері де зерттелуде немесе оларға қызығушылық білдірілуде, оларға бумен стеризациялау, күнге қыздыру және зақымдалған аймақтарды молаю жатады.

Ауру жұққан жерлерде жалпы санитарлық жағдай

P. ramorum-ды бақылаудың ең маңызды аспектілерінің бірі – патогеннің адамдар арқылы таралуын тоқтату, яғни зақымдалған материалдардың бір жерден екінші жерге жылжуына жол бермеу. Қатаң карантин шаралары осы мақсатта белгілі бір рөл атқарады, бірақ жұқтырылған аумақтарда жұмыс істеу немесе демалу кезіндегі қарапайым тазалықты сақтау да өте маңызды. Көбінесе тазалық шараларына аяқ киім, көлік құралдары және үй жануарлары сияқты патогенмен зарарланған болуы мүмкін беткейлерден жапырақтар мен лайды алып тастау кіреді. Бұл шараларды іске асыру қиындықтары артады, егер көптеген адамдар зақымдалған аумақта жұмыс істесе, мысалы, құрылыс, орман шаруашылығы немесе өрт сөндіру ісінде. Калифорния Орман шаруашылығы және өрттен қорғау департаменті мен USDA Forest Service осы екі жағдай үшін нұсқаулар мен қауіпсіздік талаптарын енгізді. P. ramorum жұқтырған аумақтардағы тазалық туралы толық ақпаратты Калифорниялық емен ағаштарының өлімі жөніндегі жұмыс тобының веб-сайтынан (www.suddenoakdeath.org) «Емдеу және басқару» бөлімінен («Санитарлық нормалар және таралуды азайту» тармағынан) табуға болады.

Мемлекеттік органдардың қатысуы

2009 жылы Англияда Орман шаруашылығы комиссиясы, DEFRA, Азық-түлік және қоршаған ортаны зерттеу агенттігі, Корнуолл округтік кеңесі және Natural England осы аурудың таралуын тіркеу және онымен күресу үшін бірлесіп жұмыс істейді. Natural England Environmental Stewardship, Countryside Stewardship және Экологиялық сезімтал аймақтар схемалары арқылы рододендронды жоюға гранттық қаржыландыру ұсынады. 2011 жылы Орман шаруашылығы комиссиясы аурудың таралуын тоқтату мақсатында Англияның оңтүстік-батысындағы шаған орманын кесуді бастады. 2023 жылы Орман шаруашылығы комиссиясы Шеффилд және Ротерхэм жабайы табиғат қорына Уайминг Брук табиғи қорығындағы 1000-нан астам ағаштарды жою туралы міндетті өсімдік денсаулығы жөніндегі хабарлама берді.