Кіріспе
"Америкалық көріксіз" – америкалық азаматтардың, көбінесе шетелде, бірақ отандық жерде де, жоғары дауысты, мақтаншыл, өзіне бейілді, кемсітетін, ойсыз, білімсіз және этноцентрикалық мінез-құлық танытуын бейнелейтін стереотип. Бұл термин көбінесе саяхатшылар мен туристерге қатысты болғанымен, халықаралық аренадағы АҚШ компанияларына да қолданылады.
"Ugly American" is a stereotype depicting American citizens as exhibiting loud, arrogant, self absorbed, demeaning, thoughtless, ignorant, and ethnocentric behavior mainly abroad, but also at home. Although the term is usually associated with or applied to travelers and tourists, it also applies to U. S. corporate businesses in the international arena.
Шығу тегі
Бұл термин 1958 жылы Уильям Ледерер мен Юджин Бурдиктің кітабының атауы ретінде кеңінен танымал болды. 1963 жылы кітап Джордж Энглунд режиссерлік еткен және Марлон Брандо бас рөлде ойнаған фильмге айналды. Ең көп сатылған, шартты түрде ойдан шығарылған оқиға Оңтүстік-Шығыс Азиядағы коммунистік ықпалға қарсы күресте әртүрлі көзқарастағы қарама-қарсы кейіпкерлерді көрсетті, әсіресе шетелдік көмектің қолданылуын. Америкалықтардың көпшілігі қателіктерге бой ұрып, сыбайлас жемқорлыққа және тиімсіздікке салынады, көбінесе жергілікті халыққа емес, американдық мердігерлерге көбірек пайда әкелетін, іс жүзінде қолданылмайтын жобаларға ден қояды. Аз ғана бөлігі жергілікті тіл мен мәдениетті білу арқасында тиімді болады, бірақ олардың көпшілігі назардан тыс қалады, ал кейбіреулері күдік тудырады. Осының салдарынан олардың ықпалы күшін жояды. Кітаптағы басты кейіпкер Гомер Аткинс оқиғаның соңында таныстырылады. Ол тек сыртқы келбетімен ғана "жаман". Қызығы, Аткинс "Жаман америкалық" терминімен қазір байланыстырылатын теріс қасиеттерге керісінше бейнелейді. Аткинстің тартымсыз сыртқы түрі, қарапайым киімдері мен лас қолдары бюрократтардың жаңа киімдері, таза саусақтары мен тегіс беттерімен қарама-қарсы қойылады. Олардың мінез-құлқы да қарама-қарсы: Аткинс Оңтүстік-Шығыс Азия халқына шынайы қамқорлықпен қарап, оларға күнделікті мәселелерін шешуге көмектесуді қалайды; ал бюрократтар әлі қажеттілігі жоқ тас жолдар мен бөгеттер салуға құштар, оларды пайдалану үшін тағы көп жұмыстар аяқталуы керек екенін ескермейді. Кітап президент Дуайт Эйзенхауэрдің аймақтағы американдық көмек бағдарламаларын зерттеп, реформалауға бастама беруіне себеп болды. Кітаптағы бір бірм журналисі былай деп жазды: "Неге екенін білмеймін, бірақ мен өз елімде кездесетін адамдар мен Америкада танысқан адамдар өзгеше болып көрінеді. Америкалықтар шетелге кеткенде, олардың бойында бір түрлі өзгеріс болады. Олар қоғамнан оқшауланып, мақтанға бой ұрып, шулы да көзге түсетін болады. Бәлкім, олар қорқып, қорғанышқа өтеді, немесе дұрыс оқытылмағандықтан, білімсіздіктен қателік жасайды". Америкалық саяхатшының білімсіздігі немесе жаман мінез-құлқы туралы идея бұл кітаптан бұрын пайда болған. Марк Твен XIX ғасырда "Шетелдегі Надандықтар" туралы жазса, Алгонкин дөңгелек үстелінің мүшесі Дональд Огден Стюарт 1924 жылы "Мырза мен ханым Хаддок шетелде" деген шығарма жазды.
Спорт
Бұл термин халықаралық спорт аренасында да кеңінен қолданылды. Бұл термин 1999 жылғы қыркүйекте өткен 33-ші Райдер кубогында Жастин Леонард 17-ші жасыл алаңда 45 футтық путтіні тесіп, осыдан кейін бұқаралық ақпарат құралдарында кең және жағымсыз жариялымдар пайда болғаннан кейін қолданыла бастады. Кейін, 2000 жылғы Сидней Олимпиадасында АҚШ-тың 4x100 эстафета командасының мүшелері алтын медаль жеңгеннен кейін стадионда мақтанышпен жүріп, бұлшық еттерін иілтіп, американдық тумен түрлі поздар жасағанда бұл термин кеңінен таралды. Бір шетелдік журналист бұл оқиғаны «Олимпиада тарихындағы ең ұятты көріністердің бірі» деп сипаттады. Бұл жағдай американдық баспасөз бен қоғам тарапынан да қатты сынға ілікті. Эстафета командасының мүшелері өкініш білдіріп, сол күні кешірім сұрады. 2006 жылғы Туриндегі қысқы Олимпиадада бұл термин шаңғышы, Олимпиада алдында мас күйінде шаңғы тебуімен мақтанған Боде Миллер «Миллер уақыты» терминімен салыстырылып, медальсыз үйіне оралғаннан кейін жиі қолданылды. Оның бір әріптесі барда ұрыс салғаны үшін үйіне қайтарылды. Теннис спортында бұл термин 1987 жылғы Дэвис кубогында спорттық ережелерді бұзған ойыншыларға қатысты қолданылды. Джон МакЭнроу кордағы өрескел мінез-құлқы мен Лондон мен Париж туралы негативті пікірлері үшін БАҚ-та жиі «жаман америкалық» деп аталатын. Ал карьерасының басында «әлеуетті жаман америкалық» деп танылған Андре Агасси көпшіліктің сүйіктісіне айналды. Әйелдер теннисінде Серена Уильямстың 2009 жылғы АҚШ ашық турнирінің жартылай финалында Ким Клайстерске қарсы және 2018 жылғы турнирдегі әрекеттері «жаман америкалық» имиджін қайта жаңғыртты. 2016 жылғы Бразилиядағы жазғы Олимпиадада әйелдер футболының ширек финалында АҚШ әйелдер құрамасы Швециядан жеңілгеннен кейін Хоуп Соло швед командасын қорқақ деп атап, онымен байланысты бірнеше Twitter жазбаларын жариялады. Сол Олимпиадада алтын медаль жеңіп алған Райан Лохте турнир кезінде қарумен тонауға ұшырағанын жалған мәлімдегені үшін БАҚ-та «жаман америкалық» деп танылды. Жергілікті полицияның тергеуі оның және басқа жүзушілердің Рио-де-Жанейродағы жанармай құю станциясына зақым келтіргенін және залалдың орнын толтыруға міндетті екенін көрсетті.
after Justin Leonard holed a 45 foot putt on the 17th green at the 33rd Ryder Cup held in September 1999, resulting in extensive and adverse media coverage. Later, at the 2000 Sydney Olympics, the term was widely used after members of the US 4 × 100 relay team pranced around the stadium, flexing their muscles and making poses with the American flag, after winning a gold medal. One foreign journalist called the incident "one of the most cringe making exhibitions that the Olympics has seen". This event was heavily criticized even by the American press and public. The members of the relay team were contrite and apologized for the incident the same day. Then, at the 2006 Winter Olympics in Turin, the term was regularly used after the skiing superstar Bode Miller, who bragged about skiing drunk before the Olympics, was adversely compared to the term "Miller time", and went home with no medals. A lesser known teammate was sent home for fighting in a bar. In tennis, the term was used in regard to players at the 1987 Davis Cup for unsportsmanlike conduct. John McEnroe was regularly cited in the media as being an "Ugly American" for his on court tantrums and off court negative comments about London and Paris. In contrast, Andre Agassi who early in his tennis career was labeled a "potential ugly American", managed to transform himself into a crowd favourite. In women's tennis, Serena Williams's outburst at the 2009 US Open semifinal against Kim Clijsters, and again at the 2018 tournament reiterated the "Ugly American" label. After the United States women's national soccer team lost to Sweden in the quarterfinals of women's football of the 2016 Summer Olympics in Brazil, Hope Solo called the Swedish team cowards unleashing multiple Twitter references associating her with this term. At the same Olympics, Gold medalist Ryan Lochte was named the ugly American by media outlets after falsely reporting a robbery at gunpoint during the tournament. Local police investigation showed that he and fellow swimmers in fact caused damage to a petrol station in Rio and were required to pay for the damage.
Саясат
Бұл термин "Қиыр Америкалық" кітабы жарық көргеннен кейін бірнеше жыл өткен соң пайда болды. 1964 жылы АҚШ президенті Линдон Б. Джонсон өзінің "Ұлы Қоғам" сөйлесінде оны қолданды. 2008 жылдың мамыр айында АҚШ Палатасының кіші комитеті АҚШ-та жұмыс істеуге көбірек мүмкіндік беретін шетелдік сән үлгілеріне рұқсат беретін заң жобасын (Палата қаулысы 4080) қабылдады, және бұл заң жобасы кейіннен "қиыр американдық заң жобасы" деп аталды. Джордж У. Буш сыртқы саясатындағы ұстанымының салдарынан көбінесе "Қиыр Америкалық" деп аталды. 2007 жылы президенттікке үміткер Джон Маккейн Буш саясатын кері қайтару және "қиыр американдық" бейнесіне қарсы тұру үшін бірқатар шараларды ұсынды. Көптеген мақалалар президент Дональд Трампты "Қиыр Америкалық" стереотипіне сәйкес әрекет етуде деп айыптады, оның ішінде The New York Times, The Washington Post, Forbes, The Nation, Financial Times және The Sydney Morning Herald басылымдарында.
Танымал мәдениет
"Қырық американдық" туристік стереотипі фильмдерде кеңінен бейнеленген, мысалы, "Алтын қаруы бар адам" фильміндегі шериф Дж. В. Пеппер, "National Lampoon'ның Еуропалық демалысы" фильміндегі Грисуальдтар отбасы және "Король Ральф" фильміндегі Ральф Джонс сияқты кейіпкерлер. 2004 жылғы "Евросапар" фильмі бастапқыда "Жыртқы американдықтар" деп аталатын, себебі ол Еуропадағы стереотиптік американдық туристерді бейнелейтін. Продюсерлер фильмнің атауын шығару алдында өзгертті. 2002 жылы жүргізілген зерттеу көрсеткендей, Голливуд та "қырық американдық" бейнесіне үлес қосады. Зерттеуге сәйкес, қаншалықты көп елдер американдық бағдарламаларға қол жеткізе алса, олардың американдықтарға деген негативті көзқарасы соншалықты жоғары болады. 2008 жылғы "Брюггеде" комедиялық фильмінде екі басты кейіпкер, Бельгияның Брюгге қаласында тығылатын ирландтық жалдамал кісі өлтірушілер, "қырық американдық" стереотипіне сай келетін, дөрекі, білімі жоқ, дауыс көтеріп, әдепсіз америкалық туристермен кездеседі. "Секс және қала 2" фильмі "қырық американдық" бейнесін бейнелеудің классикалық мысалы ретінде жиі айтылады, онда төрт жақын досның бірі – Саманта, Біріккен Араб Эмираттеріне сапары барысында Таяу Шығыс мәдениеті мен дәстүрлі киім киген әйелдерді қысымға алады. "Симпсондар" мультсериалының "Регина монологтары" эпизодында Симпсондар отбасы Англияда жергілікті мәдениетті білмеуінен және оған немқұрайдылық танытуынан туындаған түрлі қиындықтарға тап болады.