Кіріспе
Өмір циклының бір бөлігі, онда организм жыныстық көбеюге қабілетті. Жыныстық жетілу – организмнің көбеюге дайын болу қабілеті. Адамдарда бұл жасөспірім шақ пен ересек жасқа байланысты. Дегенмен, жасөспірім шақ – биологиялық жыныстық жетілу процесі, ал ересек жас тұжырымы көбінесе кең мәдени анықтамаларға негізделеді. Көп жасушалы организмдердің көпшілігі туған кезде (жануарлар) немесе өніп-өсу кезінде (мысалы, өсімдіктер) жыныстық жолмен көбейе алмайды: түрлеріне қарай, олар жеткілікті деңгейде дамығанға дейін күндер, апталар немесе жылдар өтуі мүмкін. Сондай-ақ, организмнің жыныстық жағынан жетілуіне белгілі бір факторлар түрткіс бере алады. Бұл факторлар сыртқы, мысалы, құрғақшылық (кейбір өсімдіктерде) немесе ішкі, мысалы, дене майының пайыздық көрсеткіші (кейбір жануарларда) болуы мүмкін. (Мұндай ішкі сигналдарды жыныстық жетілуді тікелей қамтамасыз ететін гормондармен шатастырмау керек – осы гормондардың өндірілуі/шығарылуы осындай сигналдарға жауап ретінде жүзеге асырылады.)
Sexual maturity is the capability of an organism to reproduce. In humans, it is related to both puberty and adulthood. However, puberty is the process of biological sexual maturation, while the concept of adulthood is generally based on broader cultural definitions. Most multicellular organisms are unable to sexually reproduce at birth (animals) or germination (e. g. plants): depending on the species, it may be days, weeks, or years until they have developed enough to be able to do so. Also, certain cues may trigger an organism to become sexually mature. They may be external, such as drought (certain plants), or internal, such as percentage of body fat (certain animals). (Such internal cues are not to be confused with hormones, which directly produce sexual maturity – the production/release of those hormones is triggered by such cues.)
Ұрық түзу мүшелерінің рөлі
Жыныстық жетілу жыныстық мүшелердің жетілуімен және гаметалардың өндірілуімен басталады. Осымен қатар, өсудың күрт қарқыны немесе организмнің ересек түрінен ерекшеленетін басқа да физикалық өзгерістер де болуы мүмкін. Жануарларда мұндай белгілер екіншілік жыныстық белгілер деп аталады және көбінесе жыныстық диморфизмнің күшеюін көрсетеді. Жыныстық жетілуге қол жеткеннен кейін кейбір организмдер бедеу болып қалуы немесе тіпті жынысын ауыстыруы мүмкін. Кейбір организмдер гермафродит болып келеді және толыққанды жетіліп, көбейе алатын ұрпақ бере бермейді. Сонымен қатар, көптеген организмдерде жыныстық жетілу жасқа тікелей байланысты болғанымен, одан басқа да көптеген факторлар әсер етеді. Сондықтан, кейбір организмдер жыныстық жетілмеген күйінде ересек организмнің көптеген немесе барлық белгілерін көрсетуі мүмкін. Керісінше, организмнің "жетілмеген" түрі де көбейе алады. Бұл прогенез деп аталады, онда жыныстық даму басқа физиологиялық дамудан жылдам жүреді (ал керісінше, неотения термині жыныстық емес дамудың баяулауына қатысты қолданылады, бірақ нәтижесі бірдей – ересекке дейінгі жас белгілерін сақтап қалу).
Жасөспірімдік шақ пен жыныстық жетілу
Кейбір жануарларда жасқа толу мен жыныстық пісілу арасында айырмашылық бар. Мысалы, бұқаларда жасқа толу жыныс жүйесінің үдемелі өсуімен, лютеинизациялық гормон (ЛГ) секрециясының жоғарылауымен және сперматогенездің басталуымен сипатталады. Ал жыныстық пісілу – толық репродуктивтік қабілетке қол жеткізуді білдіреді, бұл жасқа толудан кейін 6-9 айға дейін созылуы мүмкін.