Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық физик (1914–2000)
American physicist (1914–2000)
Роберт Ратбун Уилсон (4 наурыз 1914 – 16 қаңтар 2000) – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Манхэттен жобасы»ндағы жұмыстарымен, мүсінші және Ферми ұлттық үдеткіш зертханасының (Fermilab) архитекторы ретінде танымал американдық физик. 1967 жылдан 1978 жылға дейін ол зертхананың алғашқы директоры болды. Берклидегі Калифорния университетінің түлегі Уилсон Эрнест Лоуренстің жетекшілігімен Беркли радиациялық зертханасында циклотронның жасалуына қатысқан жұмысы үшін докторлық диссертациясын қорғады. Кейін ол Генри Девольф Смитпен бірге Принстон университетінде уран изотоптарын электромагниттік жолмен бөлу бойынша жұмыс істеді. 1943 жылы Уилсон және оның көптеген әріптестері «Манхэттен жобасының» Лос-Аламос зертханасына қосылды, онда Уилсон Циклотрон тобының (R 1) басшысы, ал кейіннен Ғылыми (R) бөлімінің жетекшісі болды. Соғыстан кейін Уилсон Гарвард университетінде доцент болып қызмет етті, содан кейін Корнелл университетіне физика профессоры және оның жаңа Ядролық зерттеулер зертханасының директоры болып тағайындалды. Уилсон мен оның Корнеллдегі әріптестері төрт электрондық синхротронды құрды. 1967 жылы ол Ұлттық үдеткіш зертханасының директоры болды, кейіннен ол Fermilab деп аталды. Ол нысанды уақытында және бюджет шегінде аяқтауға қол жеткізді, сонымен қатар оны эстетикалық тұрғыдан тартымды етіп жасады – зертхананың бас әкімшілік ғимараты Бове соборының сәулеттік стилінде салынды, ал жақын маңда американ бизондарының қорығы қалпына келтірілді. 1978 жылы ол үкіметтен жеткіліксіз қаржыландыруға наразылық білдіріп, қызметінен кетті.
Robert Rathbun Wilson (March 4, 1914 – January 16, 2000) was an American physicist known for his work on the Manhattan Project during World War II, as a sculptor, and as an architect of the Fermi National Accelerator Laboratory (Fermilab), where he was the first director from 1967 to 1978. A graduate of the University of California, Berkeley, Wilson received his doctorate under the supervision of Ernest Lawrence for his work on the development of the cyclotron at the Berkeley Radiation Laboratory. He subsequently went to Princeton University to work with Henry DeWolf Smyth on electromagnetic separation of the isotopes of uranium. In 1943, Wilson and many of his colleagues joined the Manhattan Project's Los Alamos Laboratory, where Wilson became the head of its Cyclotron Group (R 1), and later its Research (R) Division. After the war, Wilson briefly joined the faculty of Harvard University as an associate professor, then went to Cornell University as professor of physics and the director of its new Laboratory of Nuclear Studies. Wilson and his Cornell colleagues constructed four electron synchrotrons. In 1967 he assumed directorship of the National Accelerator Laboratory, subsequently known as Fermilab. He managed to complete the facility on time and under budget, but at the same time made it aesthetically pleasing, with a main administrative building purposely reminiscent of the Beauvais Cathedral, and a restored prairie with a herd of American Bison. He resigned in 1978 in a protest against inadequate government funding.
Ерте өмір
Роберт Ратбун Уилсон 1914 жылы Вайоминг штатының Фронтиер қаласында Платт Элвин мен Эдит Элизабет (Ратбун) Уилсонның ұлы болып дүниеге келді. Оның Мэри Джейн есімді үлкен әпкесі болған. Оның ата-анасы ол сегіз жасқа толғанда ажырасып, қамқорлыққа әкесі алынды, бірақ ол анасымен уақыт-уақытпен бірге тұрды. Балалық шағының көп бөлігі мал шаруашылығымен айналысып өтті. Ол мектепті жиі ауыстырып, бірнеше білім орнында оқыды, соның ішінде әжесі жұмыс істеген Иллинойс штатының Вудсток қаласындағы Тодд мектебінде білім алды. Сол жылы ол Джейн Инес Шейерге үйленді. Уилсон Лоуренстің циклотронымен жұмыс істеген кезде оның қатал үнемшілдігіне тап болды және Радиациялық зертханадан екі рет жұмыстан шығарылды. Бірінші рет 37 дюймдік циклотронда резеңке тығын жоғалғандықтан, оны потенциалды демеушіге көрсету мүмкін болмады. Кейіннен Луис Альварес ұсынғаннан кейін қайта жұмысқа алынды, бірақ дәнекерлеу кезінде қымбат құралды балқытып, тағы да жұмыстан босатылды. Оған жұмысын қайтару ұсынылғанымен, ол Генри Девольф Смитпен жұмыс істеу үшін Принстон университетіне баруды жөн көрді. Циклотрон плутонийдің нейтрондық қимасын өлшеу үшін қолданылатын болады. 1944 жылдың тамызында Оппенгеймер зертхананы ядролық қаруды имплозиялық типте дамытуға бағыттап қайта ұйымдастырғанда, Уилсон R (Зерттеу) бөлімінің басшысы болды. Осылайша, оған төрт топ есеп берді: Циклотрон тобы (R 1), оның өзі басқарады; Электростатика тобы (R 2), Джон Х. Уильямс басқарады; Джон Х. Мэнли басқаратын D D (Deuterium Deuterium) тобы (R 3); және Эмилио Г. Сегре басқаратын Радиоактивтілік тобы (R 4). 1945 жылдың наурызында R бөлімі 1945 жылдың шілдесінде Тринити ядролық сынағы үшін құралдарды әзірлеуге қосымша жауапкершілік алды. Уилсон оған дейінгі 100 тонналық сынақ үшін жарылғыш заттарды жинауға көмектесті. 1945 жылдың мамыр айында нацистік Германия капитуляциялағанда, атом бомбасын жасау жобасының бастапқы мақсаты жойылды, өйткені неміс ядролық энергия жобасы бірнеше жыл қалып қойғандығы анықталды. Осы жаңалықты Манхэттен жобасының директоры генерал-майор Лесли Гроувс салқын күймен қабылдады. Өмірінің соңғы жылдарында, "Троицадан кейінгі күн" (1980) атты "Оскарға" ұсынылған деректі фильмде сұхбат берген кезде, Уилсон Германия капитуляциялағаннан кейін бомбаға қатысты жұмысты тоқтатуды мұқият қарастыруы керек екенін айтты және оны істемегеніне өкінді. Ричард Фейнман Тринити сынағынан кейін таңертең Уилсонның тойлау мен кештерге қатысқандардың арасында отырғанын және мұңға батқанын есіне алды. Неліктен деп сұрағанда, Уилсон Фейнманға: "Біз жасаған нәрсе қорқынышты" деді. Хиросима мен Нагасакиге атом бомбасы тасталғаннан кейін Уилсон Лос-Аламос ғалымдарының қауымдастығын (ALAS) құруға көмектесті, ол ғалымдардың петициясы арқылы атом энергиясын халықаралық бақылауға шақырды. Петицияны Оппенгеймер Вашингтонға алып барып, соңында Соғыс министрі Генри Л. Стимсон арқылы президент Гарри С. Трумэнге жеткізді.
Robert Rathbun Wilson was born in Frontier, Wyoming, in 1914, the son of Platt Elvin and Edith Elizabeth (Rathbun) Wilson. He had an older sister, Mary Jane. His parents separated when he was eight years old, and custody was awarded to his father, although he lived with his mother from time to time. Much of his early life was spent on cattle ranches. He changed schools frequently, and attended a number of schools, including the Todd School in Woodstock, Illinois, where his grandmother worked. That year he married Jane Inez Scheyer. Wilson ran into trouble with Lawrence's harsh frugality while working on his cyclotron and was fired twice from the Radiation Laboratory. The first time was for losing a rubber seal in the 37 inch cyclotron which prevented its use in a demonstration to a potential donor. He was later rehired at Luis Alvarez's urging, but melted an expensive pair of pliers while welding, and was fired again. Though offered his job back, he decided instead to go to Princeton University to work with Henry DeWolf Smyth. The cyclotron would be used for measurements of the neutron cross section of plutonium. When Oppenheimer reorganized the laboratory in August 1944 to focus on the development of an implosion type nuclear weapon, Wilson became head of R (Research) Division. As such he had four groups reporting to him: the Cyclotron Group (R 1), still headed by himself; the Electrostatic Group (R 2), headed by John H. Williams; the D D (Deuterium Deuterium) Group (R 3), headed by John H. Manley; and the Radioactivity Group (R 4), headed by Emilio G. Segrè. In March 1945, R Division acquired the additional responsibility of developing instrumentation for the Trinity nuclear test in July 1945. Wilson helped stack boxes of explosives for the 100 ton test that preceded it. In May 1945, when Nazi Germany surrendered, and the initial motivation for the crash atomic bomb project dissipated as it was discovered that the German nuclear energy project was years behind, Wilson raised the question of whether they should continue with their work. News of this met with an icy reception from Major General Leslie Groves, director of the Manhattan Project. In later life, when interviewed in the Oscar nominated documentary The Day After Trinity (1980), Wilson would say that he should have strongly considered ceasing work on the bomb after the surrender of Germany, and regretted not doing so to some extent. Richard Feynman recalled seeing Wilson sitting and moping on the morning right after the Trinity test as everyone celebrated and had parties. When asked why, Wilson told Feynman, "It's a terrible thing that we made." After the atomic bombing of Hiroshima and Nagasaki, Wilson helped organize the Association of Los Alamos Scientists (ALAS), which called, with a scientists' petition, for the international control of atomic energy. The petition was carried by Oppenheimer to Washington, D. C., eventually making its way via Secretary of War Henry L. Stimson to President Harry S. Truman.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
Соғыстан кейін Уилсон Америка ғалымдары федерациясын құруға көмектесті және 1946 жылы оның төрағасы болды. Ол Гарвардта доцент болып тағайындалды, бірақ 1946 жылдың алғашқы сегіз айын Берклиде Гарвардқа арналған, Лос-Аламосқа алынып кеткен циклотронның орнына жаңа 150 МэВ циклотронын жобалаумен өткізді. Гарвардта Уилсон "Жылдам протондардың радиологиялық қолданысы" деген маңызды мақаласын жариялады, ол протондық терапия саласын қалыптастырды.
After the war, Wilson also helped form the Federation of American Scientists and served as its chairman in 1946. He accepted an appointment as an associate professor at Harvard, but spent the first eight months of 1946 at Berkeley designing a new 150 MeV cyclotron for Harvard to replace the one taken to Los Alamos. At Harvard, Wilson published a seminal paper, "Radiological Use of Fast Protons", which founded the field of proton therapy.
Марапаттар мен құрметтер
Уилсон көптеген сыйлықтар мен құрметтерге ие болды, оның ішінде 1964 жылы Франклин институтының Эллиотт Крессон медалі, 1973 жылы Ұлттық ғылым медалі және 1984 жылы Энергетика министрлігінің Энрико Ферми сыйлығы. Ол Ұлттық ғылым академиясы мен Америка философиялық қоғамына сайланды және 1985 жылы Америка физика қоғамының президенті болды. 1986 жылы Уилсон Америка жетістіктері академиясының "Алтын табақ" сыйлығын алды.
Wilson received many awards and honors, including the Elliott Cresson Medal from the Franklin Institute in 1964, the National Medal of Science in 1973, and the Department of Energy's Enrico Fermi Award in 1984. He was elected to the National Academy of Sciences and the American Philosophical Society, and was president of the American Physical Society in 1985. In 1986, Wilson received the Golden Plate Award of the American Academy of Achievement.
Өлім
1999 жылы Уилсон инсульт алды және одан толыққанды қалпына келмеді. Ол 2000 жылдың 16 қаңтарында 85 жасында Нью-Йорк штатының Итака қаласындағы әлеуметтік қызмет көрсету үйінде қайтыс болды. Ол Фермилабтың 39-шы учаскесінің жанындағы Батавия жолындағы Фермилаб аумағындағы 19 ғасырдағы Пионерлер зиратында (1839 жылы құрылған) жерленді. Одан әйелі Джейн, үш ұлы – Дэниел, Джонатан және Рэнд, және қарындасы Мэри Джейн Гринхилл аман қалды.
Wilson suffered a stroke in 1999, from which he never recovered. He died on January 16, 2000, at the age of 85, at a nursing home in Ithaca, New York, and was buried at the 19th century Pioneer Cemetery (established 1839) on the Fermilab site on Batavia Road near Fermilab Site 39. He was survived by his wife, Jane; his three sons, Daniel, Jonathan and Rand; and his sister, Mary Jane Greenhill.