Кіріспе

Грузиядағы Давид Гареджи монастыры – Грузияның шығысындағы Кахетия аймағында, Иори үстіртінің шетіндегі Гареджа тауының жартылай шөлді беткейлерінде, Грузияның астанасы Тбилисиден оңтүстік-шығысқа қарай 60–70 шақырым жерде орналасқан, тасқа қашалған грузин православие монастырының кешені. Кешенге жүздеген ұялар, шіркеулер, шағын ғибадатханалар, асханалар және тасқа ойылған тұрғын жайлар кіреді. Давид Гареджи кешенінің бір бөлігі (Бертубани монастыры) Әзірбайжан мен Грузия шекарасында орналасқан және екі ел арасындағы шекаралық даудың нығанына айналды. Бұл аймақ қорғалатын жануарлар түрлеріне және аймақтағы ең көне адам қоныстарының куәліктеріне де мекен.

Тарих

Кешен 6 ғасырда Давид Гареджилікпен құрылды, ол сол кезде елге келген он үш ассириялық монахтың бірі еді. Оның шәкірттері Додо мен Луциана бастапқы лавраны кеңейтіп, Додоның Ркасы (сөзбе-сөз "Додоның мүйізі") және Натлистсемели ("Жыныс беруші") деп аталатын тағы екі монастырь құрды. Монастырь 9 ғасырлық грузин әулиесі Иларион Ибериялықтың басшылығымен одан әрі дамыды. Грузин патшалық және ақсүйек отбасылары бұл монастырьға ерекше қамқорлық жасады. 12 ғасырлық грузин патшасы Деметре I, "Сен – жүзімдіксің" атты әйгілі грузин әнінің авторы, тіпті Дәуіт Гареджиді тақтан бас тарқан соң өзінің уақытын өткізу орны ретінде таңдады. Қиын ортаға қарамастан, монастырь көптеген ғасырлар бойы діни және мәдени өмірдің маңызды орталығы болып қалды; белгілі бір кезеңдерде монастырьлар кең ауыл шаруашылығы жерлеріне және көптеген ауылдарға иелік етті. Қабырға суреттерінің қайта жандануы Давид Гареджи монастырьларындағы өмірдің жалпы дамуымен уақыт бойынша сәйкес келеді. Давид Гареджи монастырының қабырға суреттерінің жоғары көркемдік шеберлігі оларды әлемдік қазынаның ажырамас бөлігіне айналдырды. 11-шы ғасырдың соңынан 13-шы ғасырдың басына дейін Давид Гареджидің экономикалық және мәдени дамуы ең жоғары деңгейге жетті, бұл ортағасырлық Грузия патшалығының жалпы гүлденуін көрсетеді. Удабно, Бертубани және Чичхитури сияқты жаңа монастырьлар салынды, ескілері кеңейтіліп, қайта ұйымдастырылды. Грузин монархиясының құлауымен монастырь ұзақ уақыт бойы құлдырап, 1265 жылы моңғол әскерінің шабуылына ұшырады, бірақ кейін грузин патшалары оны қалпына келтірді. 1615 жылғы Сефевид шабуылынан зардап көрмеді, онда монахтар қырғынға ұшырап, монастырьдың бірегей қолжазбалары мен грузин өнерінің маңызды туындылары жойылды, бірақ 1690 жылы Давид Гареджидің отаны болып тағайындалған Онопре Махутадзе кезінде қайта тірілді. 1921 жылы Грузияны большевиктер басып алғаннан кейін монастырь жабылды және адамсыз қалды. Кеңес-афған соғысы жылдарында монастырь аумағы совет әскерінің оқу полигоны ретінде пайдаланылды, бұл монастырьдағы бірегей қабырға суреттеріне зиян келтірді. 1987 жылы жас жазушы Дато Турашвили басқарыған грузин студенттері бірнеше наразылық акцияларын ұйымдастырды. Совет қорғаныс министрлігінің шенеуніктері әскери полигонды монастырьдан көшіруге келіссе де, 1988 жылдың қазан айында оқ ату қайта басталды, бұл халық арасында кеңінен наразылық тудырды. 10 мыңға жуық грузин Тбилиси көшелерінде демонстрация өткізді, ал студенттер тобы монастырь алдында аштық жариялады. 1991 жылы Грузия тәуелсіздік алғаннан кейін Давид Гареджидегі монастырь өмірі қайта жанданды. Алайда 1996 жылы Грузияның қорғаныс министрлігі аймақта әскери жаттығуларды қайта бастады, бұл жаңадан туған халықтың наразылығын оятты. 1997 жылдың мамыр айында жүздеген грузиндық үкіметтік емес ұйымдардың белсенділері әскери маневрлерді тоқтатып, әскери полигонның ортасына шатырларын тігіп, наразылық акциясын өткізді. Әскери шенеуніктер ақыры халықтың қысымына көніп, жаттығуларға тыйым салды. Монастырь бүгінгі күнге дейін әрекет етуде және туристер мен паломниктік сапарлардың танымал орны болып табылады.

Грузиндік монастырлар кешені

Кешен ішінара Әзірбайжан аумағында орналасқандықтан, 1991 жылдан бері Грузия мен Әзірбайжан арасындағы шекаралық даудың нығаюына себеп болды, және келіссөздер жалғасуда. Монастырдағы грузин монахтары "бұл даудың себебі кеңестік кезеңде христиан грузин мен мұсылман әзірбайжандықтардың арақатынасын нашарлауға бағытталған қастандықтар екенін" айтады. Әзірбайжанның сыртқы істер министрінің орынбасары Халаф Халафов: "Территориялық алмасуға мүлдем орын жоқ. Бұл мәселе бойынша келіссөздер жүргізілмейді" деді. Бұл Грузияның сыртқы істер министрі Гела Бежуашвилидің реакциясын тудырды. "Менің әріптесімнің неліктен осылай мәлімдегені маған түсініксіз", - деді ол Тбилисиде журналистерге. "Оның тарих білімі түсініксіз. Ол әлем тарихын оқып үйренуі керек."

Шекараны белгілеу процесі

Әзірбайжан мен Грузия арасындағы шекараны белгілеу және демаркациялау процесі Давид Гәрәжа монастыры кешеніне әсер етеді. Кешен шекара бойында орналасқандықтан, екі ел арасында пікір қақтығысына себеп болады. 2019 жылдың 14 мамырында Бакуде Әзірбайжан Сыртқы істер министрінің орынбасары Халаф Халафов пен Грузия Сыртқы істер министрінің орынбасары Лаша Дарсалия екі ел арасындағы мемлекеттік шекараны белгілеу мәселесі бойынша кездесу өткізді. Екі ел тәуелсіздік алғаннан кейін Әзірбайжан мен Грузия арасындағы мемлекеттік шекараны белгілеу және демаркациялау жөніндегі тиісті мемлекеттік комиссиялар құрылды және Комиссияның 11 отырысы өткізілді. Осы процестің аясында Грузия-Әзірбайжан шекарасының көп бөлігін (жалпы алғанда) белгілеу туралы келісімге қол жеткізілді. Қазіргі таңда монастырь кешені орналасқан аймақты қамтитын бөлік екі ел үшін де басты мақсат болып табылады. Әзірбайжан мен Грузия арасындағы тығыз экономикалық және мәдени байланыстардың болуына байланысты, екі ел де шекараны анықтауда бейбіт ниетте. 2019 жылғы 27 ақпанда Әзірбайжанда Грузия Президенті Саломе Зурабишвили мен Әзірбайжан Президенті Ильхам Әлиев арасында өткен кездесуде екі тарап та екі ел арасындағы қалыптасқан байланыстарды ескере отырып, шекараны белгілеу процесі бойынша бірлікке қол жеткізілгенін нақты айтты.