Кіріспе

Ұлттық шығыс православие шіркеуі

Грузия православие шіркеуі Грузиядағы ең сенімді институт болып табылады. 2013 жылы жасалған сауалнама бойынша, сауалнамаға қатысушылардың 95% оның қызметіне жағымды баға берген. Ол қоғамдық өмірде зор ықпалға ие және Грузияның ең ықпалды институты деп есептеледі.

Христиан дінінің Иберия мен Колхида алғаш пайда болуы туралы аңыздар

Грузин православие шіркеуінің дәстүріне сәйкес, Ізгі хабарды Колхида мен Иберияда (қазіргі Батыс және Шығыс Грузия) алғаш рет Әндір апостол жариялаған. Шіркеудің ресми мәліметінде, Әндір Грузияны аралап, өзімен бірге Құдай шежіресінің (адам қолымен жасалмаған деп сенетін икона) бейнесін алып келген және шіркеудің тікелей түбірі саналатын христиан қауымдастарын құрған. Дегенмен, қазіргі тарихнама осы әңгімені миф деп санайды, ол 9 ғасырғы Византия жырларынан туған, Әндірдің Шығыс христиан әлеміндегі саяхаттары туралы аңыз. Украина, Кипр және Румынияда да Әндір апостолға қатысты ұқсас дәстүрлер бар. Грузияда уағыз айтқан басқа апостолдардың ішінде Симон Ханаандық (Батыста Симон Зилот атымен танымал), Сохуми маңындағы Анакопия ауылына жерленген деген және Грузияның оңтүстік-батысында уағыз айтып, Батумиден шалғайдағы Гонио ауылына жерленген Киелі Матфей бар. Сондай-ақ, Армениядан солтүстікке қарай Грузияға келген Варфоломей мен Таддей апостолдары да болған деп есептеледі.

Иберияның қайта құрылуы

Грузияда христиан дінінің 4 ғасырға дейінгі таралуы әлі күнге дейін толыққанды зерттелмеген. Осы процестегі алғашқы құжатталған оқиға – Әулие Ниноның уағыздауы мен оның салдары, бірақ нақты мерзімдер әлі де даулы. Әулие Нино, Апостолдармен теңестірілген, дәстүр бойынша Каппадокиялық римдік генералдың қызы болған. Ол 4 ғасырдың бірінші жартысында Кавказ Корольдігі Иберияда (Картли деп те аталады) уағыз айтты, және оның тікелей араласуы нәтижесінде король Мириан III, оның әйелі, королева (кейін Әулие) Нана және олардың отбасы христиан дініне көшті. Сирил Туманов Мирианның дінге өтуін 334 жылға, ал оның ресми дүркіретін шомылу рәсімін және христиан дінінің Иберияның мемлекеттік діні ретінде қабылдануын 337 жылға жатқызады. Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Митра культі, түрлі пұтқа табынушылық және зороастризм Грузияда кеңінен таралған. Алайда, олар біртіндеп төмендеп, тіпті зороастризм 378 жылғы Ацилисен бейбіт келісімінен кейін Иберияның екінші ресми дініне айналғанмен де, 5 ғасырдың ортасына қарай олардың ықпалы азайды. Корольдік шомылу рәсімін өткізу және шіркеуді ұйымдастыру Константин Ұлының Константинопольден жіберген дін қызметкерлерінің күшімен іске асырылды. Иберияның жазық аймақтарында халық тез арада дінге көшті, бірақ таулы аймақтарда пұтқа табынушылық ұзақ жылдар бойы сақталды. Лазиканың батыс патшалығы сол кезде Ибериядан саяси және мәдени тұрғысынан ерекшеленді және мәдени жағынан Рим империясына жақын болды; оның кейбір қалалары Никеяның бірінші соборы (325) кезінде өздерінің епископтарына ие болды.

Чиркөменің кеңейуі мен өзгеруі

Иберияның дінге өтуі Грузия православие шіркеуінің қалыптасуының бастамасы ғана болды. Келесі ғасырларда шіркеуді қалыптастырған және 11 ғасырдың басына қарай осы күнге дейін сақталған негізгі ерекшеліктерін қалыптастырған түрлі процестер жүрді. Бұл процестер шіркеудің Шығыс христиандығындағы институционалдық мәртебесіне, оның Грузияның барлық аймағына билік ететін ұлттық шіркеуге айналуына және шіркеутің догматикалық дамуына байланысты болды.

Автокефалия

IV және V ғасырларда Иберия шіркеуі Антиохия Апостолдық тақтың қатаң бағынысында болды: барлық епископтар Иберияға жіберілгенге дейін Антиохияда қасиеттілікке бекітілді. 480 жылы, "[К'арт'велиялықтардың қолдауын қамтамасыз ету және империяның жергілікті қолдауын мойындау мақсатында Византия үкіметі К'арт'велиялық бас прелаттың архиепископтан католикосқа дейінгі мәртебесін таныды және, мүмкін, осы өзгеріске өзі бастама болды". "Антиохиялық канонист және патриарх Феодор Балсамонның (1140–95) айтуынша, 'Антиохияның ұлы және қасиетті қаласының қасиетті патриархы Петр болғанда Синод Иберия шіркеуін автокефальдық ету туралы шешім қабылдады.' Ол атап көрсеткен патриарх – Петр Толықтаушы (шамамен 488 жыл). Дегенмен, Иберия шіркеуі Антиохия ана шіркеуінен толық тәуелсіздікке ие бола алмады". Шіркеу Антиохия шіркеуіне бағынышты қалды; католикос жергілікті епископтарды тағайындай алатын, бірақ 740 жылдарға дейін оның сайлауын Антиохия шіркеуінің синоды растауы қажет болды, ал 8-ғасырдан кейін де Антиохия грек православие шіркеуіне жыл сайын төлем жасалды. "Бұл үздіксіз канондық тәуелділік жағдайы 11-ғасырдан кейін өзгерді, Мцхета католикосы өкілеттігін Батыс Грузияға дейін кеңейтті. Осыдан бастап Грузия Автокефальдық шіркеуінің басшысы – бүкіл Грузияның католикос-патриархы болды, ал шіркеу 1811–1917 жылдар аралығындағы кезеңді қоспағанда, ішкі және сыртқы істерде толық тәуелсіздікке ие болды. Мелхиседек I (1010–33) бүкіл Грузияның алғашқы католикос-патриархы болды". Алайда, басқа дереккөздер автокефалияның басқа мерзімдерде берілгенін көрсетеді. Рональд Роберсон шіркеудің автокефальдыққа ие болған жылы 467 жыл десе, Britannica энциклопедиясы шіркеудің автокефалиясы "бәлкім, Антиохия патриархы Петр Толықтаушының келісімімен Шығыс Рим императоры Зенон (474–491) тарапынан берілген болуы мүмкін" деп мәлімдейді. Басқа дереккөздер шіркеудің 484 жылы автокефалияға ие болғанын көрсетеді. Рапп былай деп мәлімдейді: "[Грузин шіркеуінің] толыққанды автокефалиясы арабтардың жаулап алуынан кейін немесе одан да кешіккен кезде ғана қол жеткізілді". 6-ғасырда Иберияға монахтықтың енгізілуі және оның үлкен дамуы шетелдік мәдени әсерлерді және жергілікті жазбалардың дамуын ынталандырды. Сол кезден бастап, Киелі кітаптардың аудармаларымен қатар, грузин тілінде шіркеу әдебиеті, ең алдымен әулиелердің өмірбаяндары, мысалы, "Қасиетті патшайым Шушаниктың шейіттік өлімі" және "Қасиетті Абоның шейіттік өлімі" жазылды. Шіркеудің алғашқы ғасырларындағы көптеген әулиелер этникалық грузиндер емес еді (Шушаник – армян ханшайымы, Або – араб), бұл шіркеудің әлі де қатаң ұлттық сипатқа ие болмағанын көрсетеді. Бұл жағдай тек 7-ғасырда, мұсылман жаулап алуларынан туған кең саяси және мәдени өзгерістерден кейін өзгерді. Жергілікті мәдениетке, дінге және автономияға жаңа қауіп, сондай-ақ басқа христиан қауымдастықтарымен тұрақты байланыс орнатудың қиындықтары шіркеу ішінде күрт мәдени өзгерістерге әкелді, ол алғаш рет этникалық тұрғыдан бағытталды: ол "Картвель шіркеуіне" айналды. Епископтар мен католикос енді барлық этникалық грузиндерден тағайындалды, сол кезеңнен бастап жазылған әулиелердің өмірбаяндары да осылай болды. Қара теңіз жағалауындағы аймақтардың Грузия деп аталатын аймаққа бірігуі ұзақ процесс болды. Бірінші қадам 7 және 8 ғасырлардағы арабтардың басып кіруімен болды, ол негізінен Иберияға әсер етті. Қашқындар, олардың ішінде Кахетиядан Архил сияқты ақсүйектер, Абхазияда немесе Тао-Кларджетиде батысқа паналады және өз мәдениеттерін сонда алып келді. Мұндай қозғалыстар Византия билігінің әлсіреуімен және доктриналық айырмашылықтардың жоғалуымен батыс және шығыс шіркеулерінің соңғысының бірігуіне әкелді. Батыс шіркеуі Константинопольден бөлініп, 9-ғасырдың соңында Мцхета католикосының билігін мойындады. Багратиони әулеті тұсындағы саяси бірігу бұл эволюцияны 10-ғасырдың соңына дейін бекітті: Грузияның бірыңғай, біріккен Корольдігінде бірыңғай Грузин шіркеуі болады.

Армян және Византия шіркеулерімен қарым-қатынастар

Христиан дінінің алғашқы ғасырларында Оңтүстік Кавказ кейінгі кезеңдерге қарағанда мәдени жағынан біртұтас болды, ал болашақта грузин және армян шіркеулері болып қалыптасатын аймақтар арасындағы үнемі байланыс екеуін де қалыптастырды. Армян шіркеуі екі онжылдық бұрын құрылған, ал IV ғасырда Иберия шіркеуінен гөрі үлкен әрі ықпалды болды. Осы себепті, ол шіркеудің алғашқы доктринасына күшті әсер етті. Иерусалим шіркеуінің, әсіресе литургиядағы ықпалы да зор болды. Грузин-армян шіркеу қарым-қатынасы Халкидон кеңесінен (451 жыл) кейін сынаққа түсті, ондағы христологиялық қорытындыларды Армян шіркеуі, Антиохия шіркеуінің маңызды бөліктері, сондай-ақ Александриядағы копт шіркеуі қабылдамады. Бастапқыда Иберия католикостары армениялықтармен бірге Халкидонға қарсы бағытты таңдады, әйтсе де дін қызметкерлері арасында пікірлердің алуандығы әрқашан болды және иерархия оған төзімділік танытты. Персияға қарсы Византиямен одақ құруға ұмтылған Иберия патшасы Вахтанг Горгасали 482 жылы Византия императоры Зенон ұсынған келісім – Хенотиконды қабылдады. Мұндай келісімге келу әрекеті 506 жылы Двиннің бірінші кеңесінде қайтадан жасалды, ал 6-шы ғасырда статус-кво сақталды. Бірақ 600 жыл шамасында Армения Апостолдық шіркеуі мен Иберия шіркеуі арасында шиеленіс күшейді, себебі Армения шіркеуі Кавказда иерархиялық және доктриналық мәселелерде басымдыққа ие болуға тырысты, ал Мцхета католикосы Кирион I Византиялық, Халкидондық тарапқа қалысқа түсті, себебі Иберия тағы да Сасани империясына қарсы императорлық қолдау іздеп жүрген еді, ол 580 жылы Королдықты жойған болатын. 607 жылы Двиннің үшінші кеңесі Армения шіркеуімен жарылуды бекітті. Келесі ғасырлар Грузин шіркеуінің Византиялық бағытын және Армения шіркеуінен алыстағанын растады. Конфессиялық дауларды шешу мүмкін болмады, және олар екі аймақта да теологиялық әдебиеттің маңызды бөлігі болып қала берді. 9-шы ғасырдан бастап батыс және шығыс Грузин шіркеулерінің бірігуі Грузин шіркеуінің православиелік сипатын бекітті, өйткені Византиялық литургия мен мәдени үлгілер дәстүрлі шығыс тәжірибесіне зиян келтірді.

Грузин шіркеуінің алтын дәуірі

11-шы ғасыр мен 13-шы ғасырдың басында Грузия саяси, экономикалық және мәдени өркендеуді басынан өткізді, себебі Багратиони әулеті елдің батыс және шығыс бөліктерін біртұтас патшалыққа біріктіре алды. Осы мақсатқа жету үшін патшалар шіркеудің беделіне көп сүйенді және оған экономикалық артықшылықтар, салықтан босату және ірі жерлер беру арқылы саяси қолдауын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, патшалар, әсіресе Дәуіт Салыстырушы (1089–1125), шіркеу істеріне араласу үшін мемлекеттік билікті пайдаланды. 1103 жылы ол Руиси-Урбниси соборын шақырды, ол армян миафизизмін бұрынғыдан да қатаң айыптады және өз досы мен кеңесшісі Чхонджиди Георгийге Патриархтан кейінгі екінші дәрежедегі билік берді. Келесі ғасырлар бойы шіркеу маңызды феодалдық институт болып қала берді, оның экономикалық және саяси күші негізгі ақсүйек отбасыларымен кем дегенде тең болып келді.

Ортағасырлық Грузиядағы христиан дінінің мәдени ықпалы

Орта ғасырларда христиан діні грузин мәдениетінің орталық элементі болды. Грузин жазуының дамуына грузин әліпбиін жасау мүмкіндік берді, ол жаңа дінді тарату мақсатымен құрылды. Келесі мәдени өзгерістерде монахтық үлкен рөл атқарды. Грузияда бұл 6 ғасырда басталды, он үш ассириялық әулие аталатын ассириялық аскет-монахтар Иберияға қоныстанды және бірнеше монастырьлар құрды, олардың ең танымалдары – Давид Гареджа. Оларға көп ұзамай жергілікті монахтар қосылды, нәтижесінде грузин тілінде "Әйелі Ниноның өмірі" және "Қасиетті патшайым Шушаниктың шейіттігі" сияқты маңызды агиографиялық әдебиеттер жазылды. Грузин монахтығының алтын ғасыры 9-дан 11 ғасырға дейін созылды. Осы кезеңде грузин монастырьлары елден тыс жерлерде, әсіресе Синай тауында, Афон тауында (Теотокос Иверская иконасы әлі де сақталған Ивирон монастыры) және Палестинада құрылды. Грузин монахтығы тарихындағы ең көрнекті тұлға – Тао Кларджетиде көптеген қауымдарға негіз салған Грейгори Хандзта (759–861) саналады. Грузияда діни мақсаттар үшін өнердің ерекше түрлері дамыды. Олардың ішінде каллиграфия, көп дауысты шіркеу әндері, Хахули триптих сияқты эмальмен жасалған иконалар және ортағасырлық грузин шіркеулеріне тән "грузин крест-күмбез стилі" сәулет өнері бар. Осы кезеңдегі грузин діни сәулетінің ең танымал мысалдары – Кутаисидегі Гелати монастыры мен Баграти соборы, Икальто монастыры кешені мен академиясы және Мцхетадағы Светицховели соборы. Христиан мәдениетінің көрнекті грузин өкілдері – Петр Иберийский (Петре Иберели, 5 ғасыр), Эвфимий Афонский (Еквтиме Атонели, 955–1028), Георгий Афонский (Гиорги Атонели, 1009–1065), Арсен Икальтоэли (11 ғасыр) және Ефрем Мцире (11 ғасыр) болып табылады. Философия 11-13 ғасырларда, әсіресе Иоан Петрици христиандық, аристотельдік және неоплатондық ойды біріктіруге тырысқан Гелати монастыры академиясында гүлденді.

Чиркінің бөлінісі (13-XVIII ғасырлар)

13 ғасырдағы моңғол шапқыншылығы және 14-15 ғасырлардағы Тамерлан Грузия христиан дініне зор нұқсан келтірді. Елдің саяси бірлігі бірнеше рет, әрі 1460 жылдары анық бұзылды. Басқыншылар көптеген құндылықтарды сақтағандықтан, шіркеулер мен монастырларды нысанаға алды. Осы қиратулардың нәтижесінде көптеген нысандар құлай бастады немесе тасталып кетті. Грузияның батыс бөлігінде моңғол үкімдігінен кейін Абхазия католикаты құрылды. Патшалық ыдыраған кезде ол Мцхетадан бөлініп, батыс католикосы патриарх атағын алды. Алғаш Пицундада, содан кейін Кутаиси маңындағы Гелати монастырында орналасқан бұл қарсылық орын 1795 жылға дейін сақталды. Осы кезеңде Католик шіркеуімен байланыстар күшейді, бірінші кезде Византия шіркеуінің араласуынан құтылу үшін, содан кейін басқыншыларға қарсы мықты одақтастар табу мақсатында. 1328 жылдан 16 ғасырдың басына дейін Тбилисиде католик епископы осы байланыстарды нығайту үшін орналасқан. Дегенмен, Риммен ресми қайта бірігу ешқашан болған жоқ, және шіркеу Шығыс православиесіне берілді.

Ресей мен Кеңес өкіметі тұсында

1801 жылы Картл-Кахетия патшалығы (Шығыс Грузия) Ресей империясымен басылып алынып, қосылды. 18 шілде 1811 жылы Ресей билігі Грузиядағы қарсылыққа қарамастан, Грузия шіркеуінің автокефалия статусын жойды және Грузия шіркеуі Ресей православие шіркеуінің синодық басқаруына бағынды. 1817 жылдан бастап шіркеуді басқарған митрополит немесе экзарх грузин тілі мен мәдениетін білмейтін орыс болды. 1917 жылғы наурызда патша Николай II құлатылғаннан кейін, Грузия епископтары 1917 жылғы 25 наурызда Грузия православие шіркеуінің автокефалиясын бір жақты түрде қалпына келтірді. Бұл өзгерістер Ресей православие шіркеуі тарапынан қабылданбады. 1921 жылы Грузияға Қызыл әскер басып кіргеннен кейін, Грузия православие шіркеуі қатты мазақтауға ұшырады. Атеист үкімет жүздеген шіркеулерді жапты және Иосиф Сталиннің тазалаулары кезінде жүздеген монахтар өлтірілді. Грузия православие шіркеуінің тәуелсіздігі 1943 жылғы 31 қазанда Ресей православие шіркеуі тарапынан мойындалды: бұл қадамды Сталин Кеңес Одағындағы христиан дініне қатысты соғыс уақытындағы көзқарастың либералдануының бір бөлігі ретінде бұйырды. Соғыстан кейін, әсіресе Никита Хрущевтің тұсында, дінге қарсы жаңа науқандар өтті. Шіркеуде сыбайлас жемқорлық пен қауіпсіздік органдарының араласуы да байқалды. 1970 жылдардан бастап қайта жаңғырудың алғашқы белгілері көрінді, осы кезде Грузия КСР Коммунистік партиясының хатшысы Эдуард Шеварднадзе көзқарасын либералдады және жаңа патриарх II Илия 1977 жылдан бастап бұрынғы шіркеулерді жөндеуге және тіпті жаңаларын салуға мүмкіндік алды. Сонымен қатар, Цвиад Гамсахурдия сияқты ұлтшыл диссиденттер коммунистік билікке қарсы күрестің христиандық сипатын баса көрсетті және 1989 жылдан кейін жеміс беретін шіркеу басшыларымен қарым-қатынас орнатты.

Қазіргі жағдай

1990 жылдың 25 қаңтарында Константинополь патриархы Грузия православие шіркеуінің автокефалиясын (бұл тәжірибеде 5 ғасырдан бері сақталған немесе кем дегенде талап етілген) мойындады және бекітті. 1991 жылы Грузия тәуелсіздік алғаннан кейін Грузия православие шіркеуінің жағдайы едәуір жақсарды. Шіркеудің ел тарихындағы ерекше рөлі Грузия Конституциясының 9-бабында мойындалған; оның мәртебесі мен мемлекетпен қарым-қатынасы Грузия Президенті Эдуард Шеварднадзе мен Патриарх Илия II 2002 жылдың 14 қазанында қол қойған Конституциялық келісімде немесе Конкордатта айқындалған. Конкордат барлық шіркеулер мен монастырлардың шіркеуге тиесілігін мойындайды және үкіметте, әсіресе білім беру саласында оған ерекше кеңес беру құқығын береді. Тәуелсіздік алғаннан бері көптеген шіркеулер мен монастырлар қайта салынды немесе жөнделді, көбінесе мемлекеттік қолдаумен немесе жомарт демеушілердің көмегімен. Грузия тәуелсіздік алғаннан бері шіркеу Грузияның үш президентімен де жақсы қарым-қатынаста болды. Дегенмен, шіркеу ішінде патриарх Илия II қолдаған экуменикалық қозғалысқа қатысу мәселесінде керісінше пікірлер бар (ол 1977-1983 жылдар аралығында Дүниежүзілік шіркеулер кеңесінің төрағасы болды). Грузиядағы протестанттық дін өкілдерінің жаппай насихаттауы мүмкін деген қауап экуменизмге қарсылықты күшейтті. 1997 жылы жетекші монахтардың ашық наразылығына тап болған Илия II шіркеутің халықаралық экуменикалық ұйымдарға қатысуын тоқтатты, бірақ экуменизмді «ересі» деп айыптаудан жалтарды. Қазіргі Грузияда протестанттық миссионерлік қызметке қарсылық күшті, тіпті зорлық-зомбылық оқиғаларына әкелді. Абхазиядағы сепаратизм де шіркеуге әсер етті: Абхаз дін қызметкерлерін біріктірген Сухуми епархиясы 2009 жылы Грузия православие шіркеуінен бөлініп, жаңа Абхазия православие шіркеуін құруды жариялады; алайда бұл қадам басқа православие шіркеулері, соның ішінде Ресей православие шіркеуі тарапынан мойындалмады. Тәуелсіздік алғаннан бері көршілес Армения Апостолдық шіркеуімен қарым-қатынас та шиеленісті болды, әсіресе екі елде де шіркеулердің меншігіне қатысты даулар туды. 2002 жылғы халық санағында Грузия халқының 83,9%-ы өзін православие дінінің жақтасы деп атады. 2002 жылы Грузия православие шіркеуінде 35 епархия және 600-ге жуық шіркеу бар екені хабарланды, оларды 730 священник қызмет етеді. Грузия православие шіркеуі Грузияда шамамен 3,6 миллион мүшеден тұрады (грузин диаспорасындағы мүшелерді санауға әрекет етілген жоқ).